معرفی کتاب شهر و استان کرمانشاه از1800 تا 1945میلادی

نویسنده: ویلم فلور

معرفی کتاب: حمیدرضا سروری

 کتاب شهر و استان کرمانشاه از سال 1800 تا 1945میلادی به وسیلۀ ویلم فلور پژوهشگر توانمند هلندی ساکن ایالات متحده در13نوامبر2018م. در واشینگتن ایالات متحده آمریکا و به وسیلۀ انتشارات MAGE چاپ شده است. نگارنده به دلیل برخی گرفتاری‎های شخصی از جمله درگیری با پایان نامۀ تحصیلی در هند فرصت برگردان کتاب را از دست داد! کتاب کرمانشاه به وسیلۀ حمید احمدی و وحید رحیمی در حال ترجمه است و به نظر می‎رسد تا پیش از پایان سال 1405خورشیدی روانۀ بازار شود.

 ویلم فلور در پیشگفتار کتاب از دلیل‎های اهمیت کرمانشاه نوشته است. نقطۀ پایان پژوهش فلور، پایان جنگ‎جهانی دوم است که به راستی تا اندازه‎ای انتخابی ساختگی برای دورۀ مورد بحث به شمار می‎رود، پس از 1945م. زندگی سیاسی در شهر کرمانشاه و کشور ایران چرخشی سراسر متفاوت از دورۀ پیش به خود گرفت. پرداختن به این دگرگونی و سال‎های پس از 1945م. شایستۀ کتاب دیگریست. کرمانشاه یکی از مهمترین دروازه‌های بازرگانی سرزمین ایران و ایستگاهی مهم در مسیر بازرگانی بین ایران و عراق به شمار می‎رفت. جایگاه گردآمدن زائرانی بود که می‎خواستند برای دیدن جایگاه‎های سپندینه به عتبات عالیات رفت و آمد کنند. کرمانشاه در پنج سال پایانی دودمان قاجار به مهمترین جایگاه برای به دست آوردن درآمد غیرنفتی دولت تبدیل شد. ویلم فلور در پیشگفتار کتاب در اشاره به این شهر از نادیده گرفتن آن به وسیلۀ مورخان می‎گوید، هرچند از پژوهش محمد‎علی سلطانی با عنوان کاری درخشان یاد می‎کند، ولی در همین حال با اشاره به چندین دورۀ گوناگون، کاستی‎های کتاب محمدعلی سلطانی را نیز برشمرده است. کرمانشاه بیش از هر شهر دیگری در ایران تحت سلطۀ سیاست‎های قبیله‎ای قرار داشت. رویداد سال‎های 1916 و 1917م. در تاریخ کرمانشاه بسیار برجسته است. کرمانشاه پایتخت جنبش مهاجران و صحنۀ نبرد نیروهای مشترک آلمان و عثمانی علیه روس‎ها شد. در پیشگفتار کتاب از کمبود منبع‎ها به ویژه بین سال‎های 1921 تا ژانویه 1942م. بحث می‎شود و حتی به کمبود این منبع‎ها در بایگانی‎های بریتانیا اشاره می‎گردد.

در فصل نخست کتاب به تاریخچۀ شهرکرمانشاه تا پیش از سال 1800م. پرداخته است. کرمانشاه یا کرمانشاهان نامی است که نخستین بار در سدۀ دهم میلادی آمده است. از جمله نویسندۀ ناشناس کتاب حدود العالم از آن با نام کرمانشاهان یاد کرده است. قرمیسین یا قرماسین هم آمده و به کاربرد این نام به وسیلۀ برخی جغرافیدانان اشاره شده است. تاریخ‎دان یهودی ناتان ها باولی در کتاب اخبار بغداد در شرح تبعیدیان یهودی و توصیف زندگی مرعقبی به تبعید او بین سال‎های 916- 909 م. به جایگاهی نه چندان دور از بغداد به نام کرمانشاه اشاره می‎کند. قزوینی در سدۀ سیزدهم میلادی نوشته قرمیسین در نزدیکی کرمانشاهان است و این دو شهرهای دوقلو به حساب می‎آیند. یاقوت هر دو نام را آورده ولی آگاهی اندکی در مورد شهر می‎دهد. در سدۀ نوزدهم میلادی نام رسمی شهر دارالدولۀ کرمانشاهان بوده است. در مورد منشأ شهر کرمانشاه چیزی نمی‎دانیم، ویلم فلور از نبود کاوش باستان‎شناسی درون شهر نوشته است! ((البته ویلم فلور از کاوش‎های باستان‎شناسی محوطۀ نامدار به شکارگاه خسرو در نزدیکی تاق‎بستان به سرپرستی مهدی رهبر از اواخر فروردین تا نیمه تیرماه سال 88 خورشیدی آگاهی نداشته است! کاوشی که یکی از دست‎آوردهای درخشان آن پیدا شدن ساختارهای تولید شراب از دورۀ ساسانی بود. ساختارهایی که نگارنده همانند آن را طی کاوش هیأت مشترک ایران و لهستان در تنگ بلاغی شیراز پیدا کرد)). اما کاوش محوطه‎های نزدیک شهر در بیستون، کنگاور، هرسین و نهاوند بیانگر این است که این منطقه و اطرافش از دورۀ پیش از تاریخ مورد سکونت قرارگرفته است. کرمانشاه در دورۀ ساسانی ساخته شده و در استان ساسانی ایران-آسان-کرد- قباد واقع شده، ولی نام کرمانشاه در میان شهرهای نام برده شده در شهرستان‌های ایرانشهرنیامده است. دو روایت در مورد سنگ بنای شهر وجود دارد. بر اساس گفتۀ حمدالله مستوفی به وسیلۀ شاه بهرام (بهرام چهارم= 399- 388م) هنگامی که فرمانروای کرمان بود ساخته شد و به کرمانشاه نامدار گردید،. با این حال، گمان‎ می‎رود شهری که او پایه‎ریزی کرد و از آن شهر با نام کرمانشاه یاد می‎شود، شهری کوچک بین کرمان و یزد بود. بر مبنای سنت روایی دیگری، قباد اول(541-488م) پسر پیروز پایه‎گذار شهر بود.((ویلم فلور در این بخش در اشاره به تاریخ پادشاهی قباد اول دچار اشتباه شده است! تاریخ پادشاهی او در واقع(496- 488م)؛ و پس از وقفه‎ای سه ساله بار دیگر از(531- 499م) است)). ابن فقیه چنین روایت می‎کند که قباد آن را به دلیل آب گوارا و هوای دلپذیرش، بهترین‎ جا در جادۀ بین تیسفون (مدائن) و بلخ می‌دانست، به گونه‎ای که او قرمیسین را پایه‌ریزی کرد و برای خود کاخی با ۱۰۰۰ شاخۀ انگور که به عنوان ستون استفاده می‌شدند، ساخت. این سنت روایی در روایت حمدالله مستوفی هم بازتاب داشته است، وی اشاره می‌کند که شاه قباد شهر را مرمت کرد و در آن‎جا برای استفادۀ خود کاخی باشکوه ساخت. گفته می‌شود پسرش، انوشیروان عادل، سکویی به مساحت صد و پنجاه متر مربع بنا کرد و در این‎جا، در بزمی بزرگ، امپراتور چین، خاقان ترکان، راجای هند و قیصر روم، همگی به نشانۀ کرنش دست او را بوسیدند. حال و روز شهر طی دورۀ فرمانروایی صفویان و کشمکش‎های آن‎ها با عثمانی‎ها در غرب ایران از دیگر بخش‎های فصل نخست است. در این فصل به حضور نیروهای نادرشاه افشار در شهر و تبدیل شدنش به پایگاه عملیاتی نادر اشاره شده است. در ادامه کشمکش‎های دودمان زندیه و چالش‎های کریم‎خان زند در این ناحیه مورد بررسی قرار گرفته است.

فصل دوم شامل جایگاه جغرافیایی شهر است، دروازه‎های شهر، ساختمان‎های شهر، الگوهای پیشرفت کرمانشاه در دورۀ قاجار، هتل‎ها، جمعیت، اشتغال، مذهب، جایگاه مسیحیان، بابی‎ها، چگونگی پوشش، آب‎ و هوا، ظرفیت‎های بومی پزشکی، ساختار و چگونگی بیمارستان‎ها و درمانگاه‎ها، بیمارستان وست‌‎مینستر یا بیمارستان مسیحی آمریکایی، آموزش در شهر، روزنامه‎ها، ارتباطات، برق، سرگرمی‎ها، عکاسی، سینما، رادیو، نقالی، تئاتر و استاندارد زندگی مورد بحث قرارگرفته است. در فصل سوم ساختارهای اداری و حکومتی شهر بررسی شده است. شهرداری، پلیس، ژاندارمری، گمرک، بانک‎ها و کنسولگری‎های عثمانی، بریتانیا، روسیه و عراق در کرمانشاه مورد پژوهش قرارگرفته‎اند. از کنسولگری‎های مورد اشاره در شهر، امروزه تنها کنسولگری عراق فعال است. در فصل چهارم در مورد آب و هوای استان، ساختار اداری و تقسیم‎بندی‎های استان، مالیات، جمعیت کرمانشاه، قبیله‎های کلهر و گوران، سنجابی‎ها، کلیایی و هرسین، فعالیت‎های اقتصادی و ساختار نظامی بومی بحث شده است. در فصل پنجم به کشاورزی در استان کرمانشاه پرداخته و محصولات کشاورزی تولیدی را معرفی کرده است و در بخشی نیز به دامپروری استان پرداخته است. عنوان فصل ششم پیشرفت بازرگانی در استان کرمانشاه است. مسیرها و هزینه‎های رفت و آمد، امنیت جاده‎ها، وضعیت زائران، رشد تجارت و واردات و صادراتی که از کرمانشاه انجام می‎شد از جمله بخش‌های این فصل است. فصل هفتم آخرین فصل و پرحجم‎ترین بخش کتاب به شمار می‎رود. در این فصل دگرگونی‎های سیاسی و اداری کرمانشاه مورد بررسی قرارگرفته، این دگرگونی‎ها از ابتدای دورۀ قاجار و دورۀ فرمانروایی محمدعلی میرزای دولتشاه در شهر آغاز می‎گردد. در ادامه ساختار حکمرانی در دوره‎های ناصری، مظفری و آشفتگی‎های دورۀ مشروطه مورد بحث قرارگرفته است. چهره‎های مهم سیاسی و نقش آن‎ها در ساختار سیاسی کرمانشاه از دیگر بخش‎های این فصل است از جمله به سیف‎الدوله، سالارالدوله، ظهیرالدوله، ظهیرالملک، نظام‎السلطنه مافی، یارمحمد‎خان، سال‎های حضور سالارالدوله در کرمانشاه، فرمانفرما، کشمکش‎های سالارالدوله با فرمانفرما، سال‎های جنگ‎ جهانی اول، حضور آلمانی‎ها و عثمانی‎ها در شهر و خارج شدن کنسول‎های روسیه و بریتانیا از کرمانشاه پرداخته شده است. نقش و جایگاه قبیله‎ها درکرمانشاه در پشتیبانی از آلمانی‎ها و عثمانی‎ها، کوچ ملی‎گرایان به قم، حکومت ملی در کرمانشاه، تصرف کرمانشاه و همدان به دست روس‎ها، حملۀ دوبارۀ نیروهای عثمانی به شهر، دومین حکومت ملی در کرمانشاه، تصرف دوبارۀ کرمانشاه به دست روس‎ها، خروج روس‎ها از شهر، رسیدن نیروهای انگلیسی، دورۀ پس از جنگ جهانی اول، سال‎های پایانی دودمان قاجار، سال‎های دورۀ فرمانروایی رضاشاه، نوگرایی در شهر، دورۀ جنگ جهانی دوم، تبلیغات متفقین، دگرگونی‎های سیاسی- اداری و بومی و درگیری‎های درونی بین کلهرها، از جمله سرفصل‎های بحث شده در آخرین بخش کتاب است. کتاب ویلم فلور دارای 14پیوست بسیار ارزشمند نیز هست. مهمترین پیوست به راستی پیوست شمارۀ یک است که در آن تلاش کرده با همکاری خانم پریسا محمدی از کارمندان ادارۀ ثبت و احوال کرمانشاه به چگونگی زندگانی یهودیان کرمانشاه بپردازد. یهودیان ایرانی از قدیمی‌ترین ساکنان این کشور هستند. به گفته مقدسی، تعداد یهودیان در کرمانشاه بیشتر از مسیحیان بود. نخستین اشاره به کرمانشاه به عنوان محل سکونت یهودیان در گزارش ناتان ‎ها باولی از سدۀ دهم میلادی است. پس از آن، منابع در مورد حضور یهودیان در این شهر تا ابتدای سدۀ 18 میلادی سکوت کرده‌اند. آراکل، وقایع‌نگار ارمنی اهل تبریز، جامعه‎های گوناگون یهودی در ایران سدۀ هفدهم را فهرست کرده، اما هیچ اشاره‌ای به جامعۀ یهودی در کرمانشاه نکرده است. اگرچه یهودیان بدون تردید در دوره صفویه در این شهر زندگی می‌کردند. خوشبختانه در دهه1720م، حضور53 خانوارکلیمی در کرمانشاه در دفترهای نقشه‌برداری عثمانی ثبت شده است. اگر این ثبت و ضبط وجود نداشت، شاید تصور می‌شد که هیچ فرد یهودی در این شهر وجود نداشته است. در ادامه با توجه به گزارش‎های گوناگون، جمعیت یهودی کرمانشاه طی سدۀ نوزدهم میلادی مورد بررسی قرار گرفته است. تخمین تعداد جمعیت کلیمی شهر در سدۀ نوزدهم میلادی بسیار دشوار است. یهودیان ممکن است به دلیل‎های مذهبی از گزارش تعداد واقعی خود ترس داشته‎اند باور کلیمی این بود که شمارش افراد باعث مرگ زودرس افراد شمارش شده می‌شود! همچنین، آن‎ها ممکن است از افشای تعداد واقعی خود از ترس این‎که مقام‎های ایرانی مالیات را افزایش دهند، نگران بوده‎اند. در ادامۀ پیوست، ویلم فلور به همراه خانم پریسا محمدی به وضعیت شغلی یهودیان، محلۀ آنان در شهر، کنیسه، وضعیت تحصیلی، بنای مدرسۀ آلیانس و چالش‎های پیش روی آنان پرداخته است. از دیگر پیوست‎های کتاب می‎توان به فهرست حاکمان شهر از سال(1947- 1797م) اشاره کرد.

کتاب فلور با حجمی نزدیک به ۶۰۰ صفحه، هر آنچه را که همیشه می‌خواستید در مورد کرمانشاه بدانید و همچنین بسیاری از چیزهایی که هرگز به فکر پرسیدن آنها نیفتاده بودید را به شما می‌گوید. فلور کرمانشاه را که در حال حاضر دیگر یک شهر کوچک بازاری نیست، بلکه شهری با حدود یک میلیون نفر جمعیت است، جالب‌تر از آنچه در نگاه اول به نظر می‌رسد توصیف کرده است. شصت و پنج تصویر در کتاب وجود دارد که بخشی از آن‎ها به وسیلۀ مولیتور بلژیکی گرفته شده است. نکتۀ منفی در مورد عکس‎ها این‎که به جز در برخی از موردها منبع این تصویرها ذکر نشده‌ است.