از قراردادهای لغو شده تا هدف قرار گرفتن فولاد: روایتی از یک صنعت استراتژیک در ایران

مهدی بستانچی، فعال صنعتی: در تاریخ معاصر ایران، کمتر صنعتی را می‌توان یافت که به اندازه فولاد، همزمان بار اقتصادی، صنعتی و نظامی داشته باشد. داستان شکل‌گیری این صنعت، از همان ابتدا با سیاست، فشار خارجی و تصمیم‌های راهبردی گره خورده است؛ از لغو قرارداد با آلمانی‌ها تا همکاری با شرق، و امروز تا هدف قرار گرفتن زیرساخت‌های فولادی در حملات خارجی. این یک خط ممتد است، نه رویدادهای پراکنده.آغاز یک نیاز ملی

در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰، ایران در مسیر توسعه زیرساختی قرار گرفت. سدسازی، راه‌آهن، توسعه شهری و صنعتی، همه نیازمند فولاد بودند. اما کشور وابسته به واردات بود؛ وابستگی‌ای که نه‌تنها هزینه‌زا، بلکه از نظر راهبردی خطرناک محسوب می‌شد. تصمیم برای ایجاد صنعت فولاد، در واقع تصمیمی برای کاهش وابستگی و ورود به باشگاه کشورهای دارای صنعت سنگین بود.قرارداد با آلمان؛ فرصتی که از دست رفت

نخستین تلاش جدی ایران برای احداث کارخانه فولاد، با شرکت‌های آلمانی و به‌ویژه Krupp شکل گرفت. این همکاری می‌توانست ایران را زودتر وارد مسیر صنعتی کند. اما این پروژه هیچ‌گاه به سرانجام نرسید.

دلایل این ناکامی را باید در سه سطح تحلیل کرد:از یک‌سو، فضای جنگ سرد و ملاحظات سیاسی غرب « به‌ویژه ایالات متحده آمریکا » که تمایل چندانی به صنعتی شدن سنگین کشورهای در حال توسعه نداشتند. از سوی دیگر، نگاه اقتصادی و محافظه‌کارانه شرکت‌های آلمانی که بازار ایران را کوچک و زیرساخت‌های آن را ناکافی می‌دانستند. و در نهایت، فشار شدید آمریکا نتیجه این شد که پروژه متوقف شد؛ نه به‌دلیل نبود نیاز، بلکه به دلیل مقاومت طرف غربی به ارایه صنایع زیرساختی.چرخش به شرق و تولد یک صنعت

پس از این بن‌بست، ایران مسیر خود را تغییر داد و به سمت اتحاد جماهیر شوروی رفت. شوروی، برخلاف غرب، حاضر به تأمین مالی و انتقال فناوری شد. نتیجه این همکاری، احداث ذوب آهن اصفهان بود؛ نخستین کارخانه بزرگ فولاد کشور که در اوایل دهه ۱۳۵۰ به بهره‌برداری رسید.

این پروژه تنها یک کارخانه نبود؛ نقطه شروع زنجیره‌ای از توسعه صنعتی بود: از معادن سنگ‌آهن تا شبکه حمل‌ونقل و تربیت نیروی انسانی متخصص. فولاد، به ستون فقرات صنعت ایران تبدیل شد.فولاد؛ فقط یک محصول نیست

فولاد در هر کشوری، صرفاً یک کالای صنعتی نیست. این صنعت با حوزه‌های حیاتی گره خورده است:

ساختمان، حمل‌ونقل، انرژی و حتی زیرساخت‌های شهری. هر ضربه به فولاد، در واقع ضربه به کل اقتصاد و ظرفیت توسعه یک کشور است.

به همین دلیل، کشورهایی که به دنبال استقلال صنعتی هستند، به فولاد به‌عنوان یک صنعت مادر نگاه می‌کنند و در مقابل، در معادلات ژئوپلیتیک، این صنعت می‌تواند به یک هدف تبدیل شود.چرا حملات به فولاد مهم است؟

در شرایطی که گزارش‌هایی از حملات به زیرساخت‌های صنعتی ایران « از جمله مجتمع‌های فولادی » منتشر می‌شود، اهمیت این صنعت بیش از پیش روشن می‌شود. حمله به فولاد، صرفاً تخریب یک کارخانه نیست؛ بلکه هدف قرار دادن چند لایه از توان ملی است:

معیشت مردم: فولاد پایه صدها صنعت پایین‌دستی است. اختلال در آن، زنجیره‌ای از بیکاری و رکود ایجاد می‌کند.

زیرساخت و توسعه: پروژه‌های عمرانی و صنعتی به فولاد وابسته‌اند. توقف تولید، یعنی توقف توسعه.قدرت صنعتی و ملی: کشوری که فولاد ندارد، در بسیاری از حوزه‌ها وابسته باقی می‌ماند.

از این منظر، حمله به فولاد را نمی‌توان صرفاً در چارچوب یک درگیری نظامی یا اختلاف سیاسی تحلیل کرد. این اقدام، ماهیتی اقتصادی و راهبردی دارد؛ هدف آن، کاهش توان تولیدی و تضعیف بنیان‌های صنعتی کشور است.یک خط ممتد از گذشته تا امروز

اگر به عقب برگردیم، می‌بینیم که در دهه ۱۳۴۰ نیز نوعی مقاومت در برابر شکل‌گیری صنعت فولاد در ایران وجود داشت « نه به‌صورت حمله، بلکه در قالب عدم همکاری و انتقال فناوری. امروز، شکل این مواجهه می‌تواند تغییر کرده باشد، اما ماهیت آن » یعنی حساسیت نسبت به صنعتی شدن ایران، همچنان قابل مشاهده است.

از لغو قرارداد با آلمانی‌ها تا ساخت کارخانه با شوروی، و از آنجا تا اهمیت امروز فولاد در معادلات منطقه‌ای، یک پیام روشن وجود دارد:

صنعت فولاد برای ایران، فقط یک انتخاب اقتصادی نبوده؛ یک انتخاب راهبردی بوده است.در نهایت :

داستان فولاد در ایران، داستان عبور از وابستگی به خوداتکایی است؛ داستان تصمیمی که در برابر تردیدها و فشارها گرفته شد. امروز نیز هرگونه تهدید علیه این صنعت، باید در همین چارچوب دیده شود: نه صرفاً یک برخورد نظامی، بلکه بخشی از یک معادله بزرگ‌تر درباره آینده اقتصادی و استقلال کشور.

فولاد، در این روایت، تنها یک فلز نیست؛ نماد ایستادن روی پای خود و خودکفایی کشور است.