غنی‌نژاد: دورنمای اشتغال تیره‌وتار است، باید زودتر به جنگ پایان داد | بدون اصلاح نظام حکمرانی، راه برون رفتی وجود ندارد

موسی غنی‌نژاد گفت: مصادره اموال به بهانه مخالفت سیاسی زیانبارترین اقدام در شرایط جنگی است که ایران نیاز به اتحاد ملی دارد. اتحاد ملی زمانی دست یافتنی است که زخم ملی بازی که پیش از این اشاره کردم ترمیم گردد نه اینکه نمک روی زخم پاشیده شود.

در حالی که اقتصاد ایران سال ۱۴۰۴ را تحت فشار همزمان جنگ، تشدید تحریم‌ها و بی‌ثباتی‌های داخلی پشت سر گذاشت، چشم‌انداز سال ۱۴۰۵ بیش از هر زمان دیگری با ابهام و نااطمینانی گره خورده است. وقوع جنگ ۱۲ روزه ، فعال شدن مکانیسم ماشه، تداوم وضعیت «نه جنگ، نه صلح»، فضای تصمیم‌گیری اقتصادی را با اختلالی جدی مواجه کرد و حالا نیز با حمله مجدد آمریکا و اسرائیل به ایران بسیاری از شاخص‌های کلان در مسیر نزولی قرار گرفته است. در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است که اقتصاد ایران در سال پیش‌رو با چه چالش‌هایی روبه‌رو خواهد شد و آیا امکان عبور از این وضعیت پیچیده وجود دارد یا خیر؟

در همین راستا، دکتر موسی غنی‌نژاد، اقتصاددان، در گفت‌وگو با اقتصادنیوز به بررسی ابعاد مختلف بحران کنونی، از تشدید تورم و رکود تا چشم‌انداز اشتغال و ضرورت اصلاحات در نظام حکمرانی پرداخته و تلاش کرده تصویری روشن‌تر از مسیر پیش‌روی اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۵ ترسیم کند.

آنچه در ادامه می‌خوانید، متن کامل این گفت‌وگو با اقتصادنیوز است؛

*****

*آقای دکتر غنی نژاد! شاخص‌های اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۴ در وضعیت خوبی قرار نداشت، به ویژه پس از جنگ ۱۲ روزه و فعال شدن مکانیسم ماشه و تشدید تحریم‌ها. با توجه به وقوع جنگ در ماه‌ پایانی سال ۱۴۰۴ و گستره این جنگ، اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۵ با چه تصویری روبرو خواهد بود؟ مهمترین چالش اقتصاد کشور در سال ۱۴۰۵ چه خواهد بود و چه مشکلاتی بیشتر خود را نشان خواهد داد؟ 

سال‌های طولانی است که اقتصاد ایران به شدت بیمار است اما پس از جنگ ۱۲ روزه و افزایش تنش در روابط بین‌المللی ایران، این بیماری حادتر شد. مسدود کردن کامل اینترنت به طور موقت و سپس اِعمال محدودیت بیشتر و مستمر بر شبکه‌های اجتماعی مورد استفاده کسب وکارهای جدید (استارتاپ‌‌ها) تاثیر زیانباری روی عملکرد اقتصادی داشت.

آتش‌بس موقت و شکننده و وضعیت نه جنگ و نه صلح پس از جنگ ۱۲ روزه نتیجه‌ای جز نا اطمینانی فلج‌کننده برای سرمایه‌گذاری و فعالیت‌های اقتصادی نمی‌توانست داشته باشد. در چنین شرایطی که تورم رکورد می‌شکست و نوسانات بازار ارز کسب و کارهای معمولی را هم عملا ناممکن و بسیار پر ریسک کرده بود، جامعه آبستن اعتراضات مدنی به وضع اقتصادی موجود بود.

اعتراضات 18 و 19 دی یک «زخم ملی باز» است

حدود شش ماه پس از جنگ ۱۲ روزه معترضان به خیابان‌ها آمدند و تقریبا همه مسئولان حکومتی بر مطالبات بر حق آن‌ها صحه گذاشتند و حتی رئیس جمهور به وزیر کشور ماموریت دادند تا با نمایندگان معترضان دیدار و گفتگو کنند. اما به دلایلی که نیاز به تحلیل بیشتر دارد، اعتراضات در ۱۸ و ۱۹ دی به یک فاجعه ملی به تمام معنا انجامید که از آن می‌توان به عنوان زخم ملی باز یاد کرد.

تجاوز نظامی خشونت‌بار اسرائیل و ایالات متحده امریکا به کشور عزیزمان ایران در بستر این زخم ملی جنگ رمضان را رقم زد. تصویر اقتصاد ایران را در سال ۱۴۰۵ باید در آئینه این جنگ مشاهده کرد. جنگ هنوز در دهه آغازین ماه فروردین پس از گذشت یک ماه از آغاز آن پایان نیافته است و معلوم نیست به چه شکلی خاتمه خواهد یافت، با توافق قطعی یا با آتش‌بس موقت؟ چالش‌های آینده اقتصاد ایران به این نحوه پایان جنگ بستگی خواهد داشت. 

بدترین خصلت تورم کنونی همراه بودن آن با رکود است

 *شرایط تورم کشور در سال ۱۴۰۵ را چه طور می‌بینید؟ فکر می‌کنید شرایط رکورد تورمی که در آن به سر می‌بریم سال آینده چه طور خواهد بود؟

تورم در کشور ما نزدیک به نیم قرن است که به یک پدیده دو رقمی مزمن تبدیل شده است. اما در چند سال اخیر میانگین میان مدت این تورم از حدود ۲۰ درصد در سال به تقریباً دوبرابر افزایش یافته است و‌با این وضعیتی که با جنگ فعلی پیش آمده به نظر می‌رسد این روند افزایشی تشدید یابد. بدترین خصلت تورم کنونی همراه بودن آن با رکود است که به بیکاری بیشتر و کاهش قدرت خرید مردم می‌انجامد.

مصادره اموال زیانبارترین اقدام در شرایط جنگی است

*در دو سناریوی ادامه جنگ و آتش‌بس فکر می‌کنید مهمترین اقدامی که باید در حوزه اقتصاد انجام شود چیست؟

در حوزه اقتصاد متاسفانه باید بگویم هنوز رویکرد منسجمی شکل نگرفته و پس از گذشت بیش از یک دهه از طرح مفهوم به اصطلاح اقتصاد مقاومتی یک عده دوباره آنرا مطرح کرده‌اند بدون آنکه توضیح دهند مبانی نظری آن چیست؟ من معتقدم حتی در شرایط جنگی هم باید از حق مالکیت خصوصی، امنیت اقتصادی و اقتصاد آزاد دفاع کرد.

مصادره اموال به بهانه مخالفت سیاسی زیانبارترین اقدام در شرایط جنگی است که ایران نیاز به اتحاد ملی دارد. اتحاد ملی زمانی دست یافتنی است که زخم ملی بازی که پیش از این اشاره کردم ترمیم گردد نه اینکه نمک روی زخم پاشیده شود.

باید هرچه سریعتر استراتژی خروج از جنگ را تدوین و اجرایی کرد

ادامه جنگ قطعاً زیان‌های بیشتری را به منابع اقتصادی کشورمان وارد خواهد ساخت لذا مسئولان رده بالای کشور باید هر چه سریع‌تر استراتژی خروج از جنگ را تدوین و اجرایی کنند. قربانی کردن اقتصاد در مسلخ سیاست، آنهم از نوع ایدئولوژی زده، از همان ابتدا کار نادرستی بود که باید از آن پرهیز می‌شد. استراتژی خروج ‌از جنگ به معنی ردیف کردن شعارهای حداکثری غیر واقع‌بینانه نیست بلکه وارد شدن در گفتگوی دیپلماتیک متعارفی است که برای افکار عمومی جهانیان قابل فهم باشد و بتواند همدلی ایجاد کند.

بازسازی و نوسازی ایران آینده مستلزم مرهم نهادن بر زخم ملی است

*بهرحال جنگ در نقطه ای به پایان خواهد رسید، با توجه به این که طی سال های گذشته با تخریب و آسیب جدی به اقتصاد کشور، سرمایه های اجتماعی و بنیان های سیاسی روبرو بودیم، آیا از دل این وضعیت پیچیده و دشوار، مسیری برای بازسازی و نوسازی ایران گشود؟

تجربه تاریخی جنگ‌های گذشته، به ویژه جنگ جهانی دوم و البته جنگ تحمیلی ۸ ساله در کشور خودمان نشان می‌دهد که آنچه بیش از سرمایه‌های مادی اهمیت دارد سرمایه اجتماعی و وحدت و همدلی میان آحاد مردم است. همانطور که می‌دانیم و پیش از این به برخی از جنب‌های آن اشاره شد به دلایلی شکاف اجتماعی ناشی از اعتقاد به سبک‌های زندگی متفاوت در جامعه ما از دو دهه قبل رو به فزونی نهاد به طوری که جنبش زن، زندگی، آزادی در سال ۱۴۰۱ به صورت یک گُسل بزرگ در جامعه خود را نشان داد.

متاسفانه وجود این گُسل از سوی صاحبان قدرت سیاسی به جد گرفته نشد و همچنان بر تحمیل سبک زندگی خاصی که از پیش به آن خو گرفته بودند ادامه دادند. این بی‌توجهی و اصرار بر رویکرد و سبک زندگی خاصی که بخش قابل توجهی از اقشار اجتماعی به ویژه نسل جوان آنرا نمی‌پذیرند به علاوه مشکلات اقتصادی جدی ناشی از اقتصاد دستوری ناکارآمد، به نارضایتی و اعتراضات در جامعه ما دامن زد.

همان‌گونه که پیش از این اشاره شد گسترش این اعتراضات در دیماه سال گذشته به یک فاجعه ملی انجامید که نتیجه آن زخم ملی بازی است که بدون ترمیم آن تصور اتحاد ملی به صورت سرمایه ملی قابل اتکا ناممکن است. بازسازی و نوسازی ایران آینده در درجه نخست مستلزم مرهم نهادن بر این زخم ملی است.

بدون اصلاح جدی نظام حکمرانی فعلی راه برون رفتی برای کشور وجود ندارد

*اولویت در پساجنگ معمولا به سمت بازسازی تخریب های فیزیکی است اما این روزها بسیاری از تحیلگران تاکید می کنند پساجنگ می تواندفرصتی برای بازسازی در نظام حکمرانی کشور و اصلاحات اقتصادی و سیاسی باشد، مسیری که ایران را به سمت توسعه سوق دهد، چقدر این امر از نگاه شما یک ضرورت است؟

بله کاملاً درست است بدون اصلاح جدی نظام حکمرانی فعلی راه برون رفتی از معضلات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی کشور وجود ندارد. اگر بخواهم خیلی خلاصه و شماتیک توضیح دهم باید بگویم مسئله اصلی ما به نظام حکمرانی دستوری برمی‌گردد که آن‌هم ریشه در قانون اساسی پر ابهام و تناقض جمهوری اسلامی دارد.

در این مجال محدود نمی‌توان به طور جامع و مبسوط به این مسئله پرداخت، فقط اشاره‌وار می‌توان گفت تا زمانی که حکمرانی دستوری مبتنی بر اراده‌های خاص صاحبان قدرت سیاسی جای خود را نظام حکمرانی مبتنی بر حکومت قانون ندهد راه برون رفتی از این معضلات قابل تصور نیست.

اگر به عنوان نمونه به نظام حکمرانی اقتصادی ایران توجه کنید معلوم می‌شود که کل نظام اقتصادی ما با دستور اراده‌های خاص مقامات دولتی و حکومتی می‌چرخد و قواعد کلی همه شمول که نشانه حکومت قانون است در آن جایی ندارد. اقتصاد هیچ کشوری در این دنیای خاکی با اقتصاد دستوری نتوانسته توسعه پیدا کند و فقط با حکومت قانون است که می‌توان به توسعه اقتصادی دست یافت.

تجارت آزاد نیازمند صلح است و گسترش آن روابط صلح‌آمیز میان ملت‌ها را تحکیم می‌بخشد

*برخی اقتصاددانان معتقد بودند که حوزه اقتصاد و روابط اقتصادی با کشورهای بزرگ می‌تواند خطر جنگ و تعرض به کشورها را کاهش دهد، در واقع اصل در اقتصاد است نه سیاست و باید سیاست را برپای روابط اقتصادی بنیان کرد، آیا هنوز در این شرایط هم اهرم اقتصاد و روابط اقتصادی می‌تواند از تشدید تنش جلوگیری کند و یا به پایان تنش کمک کند؟ به نظر شما راه برون رفت از این شرایط جنگی چیست؟

متفکرانی مانند منتسکیو در سده هیجدهم‌میلادی همیشه بر این نکته تاکید داشتند که برای برای برقراری صلح میان ملت‌ها بهترین تدبیر گسترش روابط تجاری میان آنهاست. فردریک باستیا اقتصاددان فرانسوی سده نوزدهم می‌گفت اگر مرزهای کشورها را بر روی تجارت ببندید نیروهای نظامی از آنها عبور خواهند کرد.

تجارت آزاد نیازمند صلح است و گسترش آن روابط صلح‌آمیز میان ملت‌ها را تحکیم می‌بخشد. سال‌های طولانی است که اقتصاددانان طرفدار تجارت آزاد در ایران و سایر کشورها بر این نکته تاکید می‌ورزند که تحریم اقتصادی عملی خصمانه و ناقض روابط صلح‌آمیز میان کشورها است. اما هیچ وقت سیاستمداران قدرت طلب در امریکا و دیگر کشورها گوششان بدهکار این حرف‌ها نبوده است. آنها با منطق معیوب خود تحریم اقتصادی را جایگزین جنگ معرفی می‌کنند غافل از اینکه تحریم اقتصادی عملی خصمانه و زمینه‌ساز جنگ تمام عیار است. البته نباید فراموش کرد سیاستمداران ما هم تحریم‌ها را جدی نگرفتند و آنها را کاغذ پاره نامیدند و نعمت توصیف کردند!

دورنمای اشتغال تیره و تار است

*یکی از مهمترین دغدغه‌های فعالان و کارشناسان اقتصادی، مشکل اشتغال و نیروی کار در ماه‌های آینده بود. با توجه به اینکه حالا جنگ هم به چالش‌های اقتصادی ایران اضافه شده، دورنمایی اشتغال کشور در سال آینده چه طور خواهد بود؟ دولت چه اقداماتی باید برای کنترل این شرایط انجام دهد؟

همان طور که پیش از این اشاره شد اقتصاد ما در حال حاضر گرفتار تورم توأم با رکود، یعنی بدترین وضعیت اقتصادی ممکن، است. در وضعیت رکودی دورنمای اشتغال تیره و تار است و در وضعیت تورمی قدرت خرید مردم رو به افول می‌گذارد و فقر گسترش می‌یابد. برای پایان دادن به این وضعیت نگران‌کننده باید هر چه زودتر به جنگ پایان داد چون تداوم جنگ هم به تورم بیشتر دامن می‌زند و هم مانع ایجاد اشتغال جدید می‌شود