قشم‎شناسی، میراث‎فرهنگی و گردشگری(دفترپنجم)

کتاب باسعیدو12-13 نوشتۀ عبدالرضا دشتی‎زاده، در نیمۀ دوم سال 1404خورشیدی، با تیراژ100 نسخه و به وسیلۀ انتشارات دادکین چاپشده است. نویسنده در پیشگفتارکتاب با اشاره به تاریخ‎های دهم و یازدهم آذرماه سال1312خورشیدی، به تلگراف رئیس گمرک باسعیدو آخرین روستای غرب جزیرۀ پهناور قشم مبنی برخارج شدن تمامی نیروهای انگلیسی به مرکز اشاره دارد و تاریخ روی جلد کتاب را هم برای اشاره به این تاریخ برگزیده است. چنان‎که پیداست کتاب باسعیدو، بخش پنجم از پژوهش‎های نویسنده از مجموعۀ قشم‎شناسی است. در این پژوهش‎ها به موضوع انسان‎شناسی و گفتگو با مردمان جزیره بسیار توجه کرده است. شاید نویسنده می‎توانست تمام مجموعه را در یک کتاب چاپ کند و با این کار می‎توانست غنای کار را بسیاربالاتر ببرد‎! با توجه به گزارش‎ها و سندهای نوشتاری، انگلیسی‎ها صد سال در باسعیدو حضور داشته‎اند و نویسنده تلاش کرده است چگونگی، تاریخچه و آثار این حضور را بررسی کند. آنچه که کار نویسنده را در زمرۀ نوشته‎های با ارزش قرار می‎دهد حضور چندین باره در این بخش از جزیرۀ قشم، گفتگو با بومیان باسعیدو و تلاش برای ثبت داده‎ها از راه نوشتار و عکسبرداری‎های فراوان است. عبدالرضا دشتی‎زاده در ابتدا، فهرستی از آثار تاریخی جزیرۀ قشم را آورده ونام‎های گوناگون قشم را در طول تاریخ برشمرده و با اشاره به سفرنامه‎های دون گارسیا داسیلوا فیگوئروای اسپانیایی و دورات باربوسا از مردمان پرتغال اهمیت قشم را به دلیل داشتن ذخیره‎های آبی کمابیش مناسب و تهیه آب، غذا و میوۀ جزیرۀ هرمز دانسته است.ضمن این‎که باسعیدو به دلیل قرارگیری در ورودی آبراهۀ هرمز دارای اهمیتی دوچندان بوده است. از بخش‎های جالب کتاب برشمردن جایگاهی به نام (گود مرفعی) است. جایگاهی که براساس نوشته‎های کرزن انگلیسی، وادلا نایب کنسول فرانسه در بوشهر، انگلبرت کمپفر آلمانی و وایت‎لوک بریتانیایی، دژی کوچک از پرتغالی‎ها در آن وجود داشته است که بدبختانه امروزه اثری از آن دیده نمی‎شود! در بخش حماسۀ بازپس‎گیری باسعیدو و پایین کشیدن پرچم انگلیسی‎ها به چگونگی حضور ناو پلنگ و رشادت‎های سروان فزونی و بایندر فقیدپرداخته است. در بررسی آثار تاریخی باسعیدو، خانۀ سرکوهی، گورستان انگلیسی‎ها، میخانه، گود زغالی(انبار ذغال‎سنگ انگلیسی‎ها)و چند اثر دیگر را توصیف کرده است. آقای دشتی‎زاده در بخش گورستان انگلیسی‎ها در چند جا دچار اشتباه شده است! نخست در اشاره به گور شاخص ستونی شکل درون گورستان از آن با عنوان ستون نمادین! نام برده است. در حالی‎که اگر به گورستان‎های انگلیسی‎ها در سورت یا کلکته سری می‎زد، نمونه‎های فراوانی از این دست از گورها را می‎توانست ببیند. در همین بخش اشتباه آقای نوربخش و یغمایی فقید را تکرار کرده است و تصور کرده ویلیام بافین انگلیسی در این گورستان به خاک سپرده شده است! در حالی‎که ویلیام بافین طی نبرد نیروهای مشترک انگلیسی و شاه عباس اول در نبرد با پرتغالی‎ها کشته شد و جایگاه مرگ او هم مقابل دژ پرتغالی‎ها در قشم بوده که امروزه از آن با عنوان دژ پرتغالی‎ها یاد می‎کنیم و چنان که پیداست در پایان دورۀ حضور پرتغالی‎ها در هرمز و قشم به دست روی فری‎یر دِ آندرادا ساخته شده بود، هرچند در پانوشت صفحۀ 90 احتمال قرار داشتن گور ویلیام بافین در گور فرنگیان مجاور شهر قشم را هم مطرح کرده است.(گورستانی که البته امروزه اثری از آن نیست!) در همین قسمت و در خط آخر صفحۀ 90 از سامان‎دهی دوبارۀ گورستان از سال 1303! نام برده است. روشن است، منظورش سال 1403 خورشیدی است. ثبت برخی از نام‎جای‎ها درست نیست به طور نمونه بمبئی(مومبای) در صفحۀ 19 به شکل بمبیی آمده است! در ذکر منبع برخی از عکس‌ها یا سندها، تارنمای مورد استفاده قرار گرفته مرتب و درست نوشته نشده است! به طور مثال در صفحۀ 76 منبع سند به گونۀعجیبی نوشته شده است!

از دیگر بخش‎های مورد توجه کتاب نام بردن از حملۀ جواسم(دزدان دریانورد عرب) و حضور کارگران سیاه‎پوست باربر است که به عنوان برده از آفریقا به جزیره آورده شده بودند. روستای باسعیدو از محل‎هایورود برده از آفریقا بوده است. در گزارش‎های انگلیسی‎ها حتی نام این برده‎ها ثبت شده است. بیشتر برده‎ها زن بوده‎اند، به عنوان مثال امینه دختر مبروک، جمیله دختر مبارک، مدینه دختر وِکایو از زنگبار در آفریقا. آقای دشتی‎زاده در پرس و جو با برخی بومیان باسعیدو به این موضوع اشاره می‎کند که تأیید کرده‎اند، نیاکانشان سال‎ها پیش از آفریقا با کشتی‌های بادبانی به روستا آورده شده‎اند.

به طورکلی کتاب باسعیدو برای گردشگرانی که می‎خواهند با دقت بیشتری این بخش از جزیرۀ قشم را ببینند مفید است و می‎تواند راهنمای خوبی برای دیدن آثار تاریخی این بخش از جزیرۀ قشم باشد.