محيط زيست و منابع طبيعى؛بحران ها و چالش ها.

۵۵آنلاین :

(سرى نهم)

پريسا اميدى

دانشجوى علوم سياسى

در فصل نهم سند پنج ساله ى ششم توسعه به بحث محيط زيست و منابع طبيعى پرداخته شده است و امروزه شاهد اهميت اين موضوع در سطح بين المللى هم هستيم.

طبیعت دارای امکانات بسیاری است که تداوم زندگی بشر و همهٔ موجودات روی زمین، وابسته به آن است. اما آنچه منابع طبیعی نامیده می‌شود، منابع تجدیدشونده‌ای هستند که از آن‌ها بهره‌برداری می‌کنیم و عمدتاً به خاک، گیاه، درخت و آب محدود می‌شود. «خاک» به‌معنای مالکیت بر زمین در آن عرصه، «گیاه» محدود به مراتع، و «درخت» در جنگل‌ها است، که جوامع بشری بهره‌برداری‌های گوناگونی از آن‌ها دارند.

بسیاری از منابع طبیعی را می‌توان به دو دستهٔ زیر تقسیم کرد:

• منابع تجدیدپذیر - منابع تجدیدپذیر به‌طور عمده از جانداران تشکیل شده و قابل جایگزینی است؛ مثل محصولات دامی، درختان، نخ و پشم.

• منابع تجدیدناپذیر - منابع تجدیدناپذیر شامل موادی است که در صورت اتمام، قابل جبران نیستند یا زمان لازم برای تجدیدشان به‌قدری طولانی است که عملاً تجدیدپذیر محسوب نمی‌شوند.

امروزه منابع طبیعی تجدیدپذیر، نقش مهمی را در ابعاد مختلف زندگی بشر (اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیست‌محیطی) ایفا می‌کنند. در اغلب کشورهای در حال توسعه بر اثر تبدیل عرصه، گسترش روزافزون شهرها، توسعهٔ غیراصولی صنعت، رشد فزایندهٔ جمعیت، و فقدان برنامه‌ریزی مناسب برای نگهداری از منابع طبیعی، سطح این عرصه‌ها کاهش یافته و در خطر نابودی قرار گرفته‌است. خسارات ناشی از این تخریب به شکل‌های گوناگون از قبیل جاری شدن سیلاب‌ها و شسته شدن خاک، پر شدن سریع مخازن سدها از رسوبات آبرفتی، افت سطح آب‌های زیرزمینی، نابودی خاک‌های حاصل‌خیز، تغییرات نامطلوب آب و هوایی، کاهش فراورده‌های جنگلی و مرتعی، برهم خوردن تعادل اکوسیستم، به مخاطره افتادن روند طبیعی محیط زیست و حیات وحش، و گسترش بیابان‌ها و کویرها ظاهر می‌شود.

در ایران، وظیفهٔ حفظ و نگهداری و توسعهٔ عوامل منابع طبیعی بر عهدهٔ سازمانی تحت نظارت وزارت جهاد کشاورزی است، که اکنون سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور نام دارد.

منابع طبيعى در ايران را در ادامه مطلب معرفى كرده ايم:

تنوع انواع گوناگون خاک در ایران که هر کدام از آنها برای ایجاد یک محیط طبیعی و یا گیاهان غالب ویژه مفید به نظر می‌رسند و وجود آب و هواهای گوناگون در این سرزمین وسیع و نیز واقع شدن در مجاورت دریای مازندران در شمال و همچنین کرانه‌های خلیج فارس و دریای عمان در جنوب ، پستی و بلندیها و توپوگرافی ویژه ایران وضعی را بوجود آورده است که بتوان به انواع مختلف گیاهان و جانوران گرمسیری ، معتدل سردسیری در ایران اشاره نمود. بسیاری از نقاط ایران به استثنای قسمتهایی چند از جمله کرانه دریای خزر و غرب کشور ، از دیدگاه منابع طبیعی و ثروتی منابع گیاهی و جانوری ، ذخیره‌های آب در تنگناهای شدید قرار دارد.

ویژگیهای کرانه دریای خزر

در کرانه‌های دریای خزر آب و هوای معتدل از نوع مدیترانه‌ای یا شبه مدیترانه‌ای توام با بارندگی فراوان و محبوس شدن در بین دریا و دامنه‌های شمالی البرز ، جلگه‌های رسوبی بسیار حاصلخیز و مستعد را بنا نهاده است. جنگلها ، مراتع و زمین‌های حاصلخیز برای باغداری و زراعت همه ، نشانه‌هایی از ویژگیها و توانهای طبیعی این سرزمین زرخیز است که تنها 4 درصد از خاک کشورمان را شامل می‌شود.

منابع جنگلی ایران

جنگل‌ها از جمله مهمترین ثروتهای طبیعی ایران هستند و هم اکنون با وسعتی به مراتب کمتر از چند دهه گذشته استقرار دارند.جنگل‌های ایران در شمال در حد متراکم و در دیگر نقاط به صورت پراکنده مشاهده می‌شوند که در اینحال گرانبهاترین جنگل‌های ایران در گیلان ، مازندران و استان گلستان یافت می‌شود. ایرانیان باستان ، جنگل و پوشش گیاهی را منشا خیر و برکت می‌دانستند. زیرا منابع جنگلی سرمایه‌ای سرشار هستند که نیازهای انسانها را برآورده می‌کنند.

علاوه بر جنگل‌های شمال ، در منطقه غروب و جنوب غرب و حتی شمال شرق ایران می‌توان شاهد وجود جنگل بود. منتها جنگل‌های تنک و پراکنده که البته با جنگل‌های کرانه‌های شمالی قابل مقایسه نیستند. در این میان جنگل‌های غرب و جنوب غرب ایران که درختان غالب آنها بلوط است، پس از جنگل‌های شمال ، حائز اهمت هستند. حفظ و حراست جنگل‌های ایران از اهمیت زیادی برخوردار است باید نسبت به تداوم و شکوفایی آنها کوشا باشیم.

اهمیت جنگل

از هر هکتارجنگل‌های شمالی سالانه تا 20 میلیون متر مکعب چوب بدست می‌آید. از موارد دیگر اهمیت جنگل ، محافظت از خاک است. اصولا در یک ناحیه ارتباط تنگاتنگی بین جنگل و پوشش گیاهی آن با فرسایش خاک وجود دارد. از سوی دیگر ، جنگل در اعتدال آب و هوایی نقش اساسی ایفا می‌کند.

بطور کلی پوشش گیاهی و بویژه جنگل‌ها به عنوان ریه تنفسی محیط زیست که برای بسیاری از باکتریها و قارچهای تک‌سلولی و نیز برخی از حشرات مضر ، خطرناک است.

مراتع ایران

در زمینه مراتع در ایران در مراکز علمی و پژوهشی ، سخن بسیار است. ولی محافظت از این منابع ثروتی و طبیعی باید به صورت جدی و عملی صورت گیرد. بطور کلی مرتع به زمینی گفته می‌شود که در فصلی از سال مورد استفاده دامها قرار می‌گیرد. به واقع از گستره مراتع ایران آمار قابل پذیرشی دردست نیست. بطور کلی کیفیت مراتع را از لحاظ کیفیت پوشش مورد بررسی قرار می‌دهند. مراتع عالی کشور یک درصد ، مراتع خوب 5 درصد ، مراتع متوسط 14 درصد و باقیمانده مراتع ضعیف یا زمینهای عاری از پوشش گیاهی را شامل می‌شوند.

علت گستردگی مراتع نامرغوب ایران

زیاد بودن مراتع نامرغوب ایران بواسطه آب و هوای خشک کشور و استقرار کمربند پرفشار جنب گرمسیری در فصل گرم و نیز دخالت بی‌رویه انسان است. این در حالی است که 5/1 خاک ایران از کویر و زمینهای بی‌حاصل و بایر پوشیده شده است. البته متخصصان منابع طبیعی که از ایران بازدید کرده‌اند گزارشهایی در خصوص وضعیت به مراتب بهتر پوشش گیاهی در ایران داده‌اند.

اهمیت مراتع

مراتع کشورمان اگر چه در قسمت اعظم خاک ایران ، کیفیت قابل ملاحظه‌ای ندارند، ولی بسیار ارزشمند هستند. ارزش مراتع تنها از دیدگاه تغذیه دام و تولید فرآورده‌های دامی و لبنی نیست، بلکه اهمیت آنها از لحاظ یک پوشش مفید است که در تثبیت خاک و جلوگیری از فرسایش عمل می‌نماید. بطور کلی اهمیت مراتع را می‌توان به این ترتیب بیان کرد. تنظیم گردش آب در طبیعت ، ایجاد فضای سبز در لطیف کردن هوا ، تامین غذا و مامن برای حیات وحش بویژه پرندگانش ، تامین علوفه مورد نیاز دام ، تولید محصولاتی از قبیل گیاهان دارویی ، صنعتی و ... .

منابع طبیعی آبهای ایران

از جمله مهمترین عوامل حیاتی محیط زیست ، آب است. در واقع برای توسعه یک کشور آب و مطالعه آن اهمیت زیادی دارد.

منابع آبی و بارش در ایران

میانگین بارش سالانه کشورمان 240 میلیمتر است (حدود 3/1 میانگین بارندگی کره زمین) که این خود می‌تواند ارزش‌های حیاتی را به بار آورد. میانگین ریزش‌های جوی کشور بین 400-370 میلیارد متر مکعب در سال برآورده شده که از این میزان 300 متر مکعب در قسمتهای کوهستانی و دامنه‌ها بیشتر به صورت برف نازل می‌شود و ارزش زیادی را در آبدهی رودخانه‌ها به صورت دایمی و فصلی ، چشمه‌سارها تفاوتها و نیز منبع اصلی تغذیه آب زیرزمینی است.

یکی از منابع کشورمان به آب رودهای کشورهای همسایه مربوط می‌شود که به ایران وارد می‌شوند. اترک ، ارس ، هریرود ، هیرمند از کشورهای ترکمنستان ، ترکیه و افغانستان سرچشمه می‌گیرند. که به دریای خزر ، خلیج فارس و دریای عمان و به دریاچه‌هاو رودهای داخلی می‌ریزند. این آبها در تداوم سفره‌های آب زیرزمینی اهمیت زیادی دارند. متاسفانه در دو دهه اخیر استفاده از آبهای زیرزمینی و حفر بی‌رویه چاهها ، افت آب را تا حد زیادی باعث شده است.

چشم انداز

آب و هوا ، نوع خاک و وجود ناهمواریها ، موقعیت جغرافیایی و در مجموع محیط طبیعی در پویایی یک کشور نقش بسزایی را ایفا می‌کنند. در نتیجه محیط طبیعی در شکل‌یابی و نوع فعالیتهای انسانی آثار مهمی به جای می‌گذارد. منابع طبیعی هر کشور به عنوان ثروت ملی محسوب می‌شوند که به عنوان میراث ارزنده‌ای هستند و بایستی آنها را برای نسلهای بعدی محافظت کنیم. حفاظت ، احیا ، اصلاح و توسعه این منابع از جمله اقدامهای ارزنده‌ای است که باید به آن جامه عمل بپوشانیم.

بخش بعدى عنوان محيط زيست است:

محیط زیست به همهٔ محیط‌هایی که در آن‌ها زندگی جریان دارد، گفته می‌شود.مجموعه‌ای از عوامل فیزیکی خارجی و موجودات زنده که با هم در کنش هستند محیط زیست را تشکیل می‌دهند و بر رشد و نمو و رفتار موجودات تأثیر می‌گذارند.

محیط زیست عبارت ترکیبی از دانشهای متفاوت در علم است که شامل مجموعه‌ای از عوامل زیستی و محیطی در قالب محیط زیست و غیر زیستی (فیزیکی، شیمیایی) است که بر زندگی یک فرد یا گونه تأثیر می‌گذارد و از آن تأثیر می‌پذیرد. امروزه این تعریف غالباً به انسان و فعالیت‌های او مرتبط می‌شود و می‌توان محیط زیست را مجموعه‌ای از عوامل طبیعی کرهٔ زمین، همچون هوا، آب، اتمسفر، صخره، گیاهان و غیره، که انسان را احاطه می‌کنند خلاصه کرد.

تفاوت محیط زیست با طبیعت در این است که تعریف طبیعت شامل مجموعه عوامل طبیعی، زیستی و غیر زیستی می‌شود که منحصراً در نظر گرفته می‌شوند، در حالی که عبارت محیط زیست با توجه به برهم‌کنش‌های میان انسان و طبیعت و از دیدگاه بشر توصیف می‌شود.

در ادامه بايد به طرح اين سوال پرداخت كه براى حفاظت از محيط زيست و استفاده درست از منابع طبيعى با استناد به سند ششم توسعه چه بايد كرد؟

حفاظت محيط زيست با تمامى نياز هاى بشر ارتباط مستقيم دارد؛ به طورى كه حفظ و حراست از تالاب ها ، جنگل ها ، رودخانه ها و ... از اساسى ترين اقدامات دولت هاست.

حفظ و حراست براى حفظ پاكيزى محيط زيست نيازمند وضع قانون جامع و مدون است كه دولت به طور كامل آن را اجرايى كند و بر آن نظارت داشته باشد.

فاضلاب كارخانه ها از مهم ترين آلاينده هايى است كه رودخانه ها و دشت ها را تهديد ميكند و بايد جلوى اين موضوع به طور كامل گرفته شود زيرا با آلودگى رودخانه ها زندگى موجودات زنده ى آنجا كه تامين كننده ى مواد غذايى مورد نياز انسان هاست هم كاملا به خطر مي افتد و بيمارى هاى انسانى را هم به دنبال دارد.

دفع صحيح زباله ها مخصوصا زباله هاى بيمارستانى در شيوع بيمارى ها بسيار تاثير گذارند و بايد با نظارت دستگاه ها دفع به درستى انجام گيرد.

همكارى در پروژه هاى بين المللى حفظ و حراست از محيط زيست و تخصيص بودجه كافى و درست از اقدامات ديگر است.

عدم از بين بردن درخت ها به هر دليلى حائز اهميت است زيرا با افزايش جمعيت نياز به اكسيژن افزايش ميابد و مقدار افزايش دى اكسيد كربن بيمارى زا خواهد بود.

ساخت و ساز هاى غير مجاز در كوهپايه ها،حاشيه رودها علاوه بر خطرناك بودن بسيار مضر براى محيط زيست است.

انتخاب فرد لايق ، توانا و متخصص براى سازمان محيط زيست در پيشبرد اهداف نقش بسزايى خواهد داشت.

استفاده از ظرفيت هاى بخش خصوصى براى پيشبرد اهداف لازم و ضرورى است.

دولت با تامين اعتبارات از محل هاى تعيين شده براى حفظ و نگهدارى منابع طبيعى موظف شده است و اينكار را بايد با توجه به اهميت آن با جديت هر چه بيشتر انجام دهد.

در مطلب بعدى به اصل دهم سند ششم توسعه ميپردازيم.