اعتماد عمومی برگشتپذیر است
| حسین ایمانی جاجرمی، جامعهشناس درباره تحولات اجتماعی بعد از شوک اقتصادی یکسال اخیر میگوید
۵۵آنلاین :
به ناز مقدسی| تحولات بازار، گرانیها و نوسان قیمتها، شوک اقتصادی بزرگی در یکسال اخیر بود. شوکی که درنهایت مردم را نشانه گرفت تا زیر بار این تغییر و تحولات اقتصادی، نشانهها و رفتارهای متفاوتی را از خود بروز دهند. این تغییر اقتصادی حالا باعث تحول اجتماعی در جامعه ایران شده، تحولی که هم میتواند بر اساس آمار رسمی نرخ بیکاری، فقر، طلاق و بزهکاری را افزایش دهد و هم بهطور غیررسمی نشانههایی از گسیختگی اجتماعی را به همراه داشته باشد. راه خروج از بحران اقتصادی یک تصمیم کلان است که تبعا مسئولیتش با مسئولان خواهد بود، اما راه خروج از تحولات اجتماعی چطور؟ آیا میشود با یک برنامهریزی هدفمند و عینی از انجمنها و رسانهها و متولیان فرهنگی انتظار داشت سرمایههای اجتماعی را ترمیم کنند؟ آیا ترمیم اعتماد عمومی برگشتپذیر است؟ حسین ایمانی جاجرمی، جامعهشناس شهری معتقد است: «برای تسهیل کنشگری در بین افراد جامعه، نیاز به پیوندسازی و تقویت مشارکت داریم و تصمیمسازی را به خود مردم بسپاریم.»
در یکسال اخیر به دلیل تغییرات اقتصادی و بالا رفتن قیمت دلار، سکه، طلا و به تبع آنها افزایش قیمت اقلام و کالاهای مورد نیاز زندگی روزمره مردم، طبیعتا یک شوک بزرگ به جامعه وارد شده است. تحقیقات اجتماعی درباره وضع کنونی جامعه ایران چه میگوید؟ طبیعتا مسائل اجتماعی متأثر از متغیرهای مختلفی است که یکی از این متغیرها تحولات اقتصادی است. به قول «دورکیم» جامعهشناس مشهور فرانسوی، جامعه زنده است و نفس میکشد و افراد و اجزای آن همگی در خدمت به کلیتی که بقای سیستم را تداوم میبخشد، خدمتگزارند. از این جهت جامعه ما هم بهعنوان یک سیستم یا موجود زنده طبیعتا از وضع اقتصادی حاکم تأثیر پذیرفته. چرا که اقتصاد یکی از شاخصهای مهم برای بقا و پویایی جامعه است و در یکسال گذشته به دلیل حاد شدن مسائل اقتصادی جامعه شده است. با این تحولات و شوک اقتصادی، روحیات مردم چه تغییری کرده است؟ باید از دو جهت این مسأله را نگاه کنیم؛ یک جهت روانشناسی فردی و یک جهت روانشناسی جمعی. به لحاظ فردی طبیعتا وقتی متغیرهای اقتصادی دستخوش تغییر میشود، مردم هم رفتارها و واکنشهای متفاوتی دارند. به لحاظ جامعهشناسی این تغییرات بیشتر در شاخصهایی مثل آسیبهای اجتماعی خودش را نشان میدهد و طلاق، بیکاری، اعتیاد و سرقت نرخهای افزایشی پیدا میکنند. طبیعتا در این شرایط به خاطر فشارهای اقتصادی، مناقشات و درگیری بین مردم بیشتر شده و روحیه تابآوری و آستانه تحمل مردم کمتر است. اوج تحولات اجتماعی اخیر چه زمانی رخ داد؟ منظورم این است که در یکسال اخیر که مردم با گرانی در بازار و بیثباتی قیمتها روبهرو شدند و حتی نرخ ارز که یک بحث کلان اقتصادی است حالا سر از زندگی روزمره مردم درآورده، چه زمانی تشدید شد و توانست باعث التهاب در جامعه شود؟ وقتی در جامعهای انسجام اجتماعی و اعتماد اجتماعی پایین است طبیعتا در مقابل این تغییرات تابآوری کمتر میشود و مردم در برابر کوچکترین تغییرات در کوتاهمدت هم واکنش نشان میدهند. گرانیها طبیعتا یکی از دلایلی بود که باعث این التهاب اجتماعی شد. در دهههای گذشته تغییرات و تحولات زیادی در کشور ما اتفاق افتاده. در مقطع زمانی آغاز جنگ تحمیلی و آغاز دهه ٧٠ تاکنون عوامل سیاسی و اقتصادی مختلفی رخ داده که باعث شدند جامعه با یک تغییر جدید روبهرو شود. تغییراتی که درواقع به جامعه شوک وارد کردند، شاید مثال نزدیکتر به این ماجرا، تغییر و تحولات اقتصادی در اواخر دهه ٨٠ باشد. مثلا در دوره دوم ریاست جمهوری محمود احمدینژاد که گرانی و بالا رفتن قیمت دلار با شیب تندی به جامعه تحمیل شد. فرآیند تحولات امروز جامعه در مقایسه با دهه گذشته چه تفاوتی پیدا کرده است؟ مردم یک جامعه به دو شکل واکنش نشان میدهند. یک واکنش، واکنشهای فردی است که به تعداد تکتک افراد یک جامعه نشان داده میشود و یک واکنش مجموعه واکنشهای جامعه است. جامعهای که فکر می کند و میاندیشد و درواقع عقل و خرد جمعی جامعه است. این دو در گریزگاههایی با قضایا، متفاوت برخورد کردهاند. شاید در حوزه فردی مردم سعی کنند تا به نحوی با مشکلات اقتصادی کنار بیایند، اما در نقطهای ممکن است که خرد جمعی به این نتیجه برسد که هیچ راهکاری وجود ندارد و درنهایت هر کدام از این فرآیندها تبعات خودشان را دارند. من فکر میکنم در شرایط کنونی، مردم فعلا تلاش میکنند تا به تناسب روحیه و سبک زندگیشان با وضع موجود کنار بیایند. منتها جامعه هنوز منتظر این است که اوضاع درست شود. اگر بخواهیم شوک اقتصادی که در دولت احمدینژاد به جامعه وارد شد را با شوک اقتصادی دولت روحانی مقایسه کنیم، طبیعتا یک شاخص مهم وجود دارد. در دوره احمدینژاد طبقات روشنفکر و متوسط جامعه انتظار گرانی و افزایش تورم و نوسان قیمتها را داشتند و توقع اینکه اوضاع کشور رو به بهبود برود را نداشتند. چرا که اساسا این دولت با شعارهای دیگری روی کار آمد. اما شعار دولت کنونی ثبات اقتصادی بود و این شعارها در روحیه مردم تأثیر گذاشت و باعث شد آنها انتظار چنین نوسانات و بیثباتی را در اقتصاد نداشته باشند. به همین دلیل فرآیند تحولات اجتماعی در شرایط کنونی با دهه گذشته تفاوت دارد.
جامعه مدنی در دام سیاست افتاده است
در تعریف جامعهشناسی، مردم سرمایههای اجتماعی یک جامعه هستند. در شرایطی که تحولات اجتماعی باعث از هم گسیختگی و برهم خوردن روال عادی زندگی اجتماعی مردم میشود، چطور باید یک جامعه را از سرازیری ناامیدی اجتماعی نجات داد؟ باید به رویکردهای جامعهشناسی و رویکردهای علمی که در حوزه ترمیم اعتماد اجتماعی و ترمیم مشارکتهای اجتماعی مطرح شدهاند، برگردیم. امروزه، عصر تقویت مشارکت و اعتماد در جوامع است. جوامع با پول و دارا بودن منابعطبیعی توسعه نمییابند، بلکه با سرمایه اجتماعی، اعتماد و مشارکت اجتماعی توسعه پیدا خواهند کرد. بنابراین باید پیوندهای اجتماعی جامعه مدنی و انجمنها را تقویت کنیم و مردم را در مدیریت امور و تصمیمسازیها مشارکت دهیم. مشارکت عینی مردم در مباحث مختلف میتواند ناامیدی در جامعه را از بین ببرد و درواقع سرمایه و اعتماد از دسترفته اجتماعی را بازتولید و ترمیم کند. البته ناگفته نماند که این کنشهای انسانی در گذر زمان اتفاق میافتد و این کنشگری به مرور هر ناامیدی را تبدیل به امید میکند؛ چون انسان موجود کنشگری است طبیعتا وقتی کنش و کنشگری در جامعه به وجود میآید، نشان میدهد که جامعه طبق اصول سیستماتیک برای بقای خودش تلاش میکند. من معتقدم جامعه به طور طبیعی در درازمدت خودش نشاط و امید را خواهد آفرید؛ چون هیچ جامعهای متوقف نمیشود چون اگر جامعهای متوقف شود، این لحظه، لحظه مرگش خواهد بود. جامعهای که در حال حیات است قطعا با روحیه کنشگری راهش را پیدا خواهد کرد. فعالیتهای مرتبط با کنشگری گستره وسیعی دارند، در این وضع ناامیدی و از دسترفتن اعتماد عمومی چطور میتوان روحیه کنشگری را در جامعه تسهیل کرد؟ ببینید برای تسهیل کنشگری در بین افراد جامعه نیاز به پیوندسازی و ایجاد همبستگی و تقویت مشارکت داریم و تصمیمسازی را باید به خود مردم بسپاریم. به اعتقاد من در شرایط الان باید به جای شعاردادن و تبلیغات سیاسی باید تصمیمها را اجرایی کنیم. در واقع شما معتقد هستید برای ترمیم یک جامعه بهتر است از طریق حوزههای فرهنگی و اجتماعی باعث بهبود و مشارکت اجتماعی شویم تا استفاده از ابزارهای سیاسی؛ درست است؟ دقیقا همینطور است. متاسفانه امروز هم اقتصاد و هم جامعه مدنی و هم مدیریت منابع طبیعی و انسانی در میدان سیاست به دام افتادهاند. امروز مشکلات اقتصادی ما فی نفسه مشکل اقتصادی نیستند بلکه همه این تحولات در گروی سیاست و متغیرهای سیاسی است که اقتصاد را دچار مشکل کرده است.
سرمایه اجتماعی با سرمایه یک تاجر فرق میکند صحبت از روحیه کنشگری انسان شد و شما معتقد هستید که مردم در درازمدت راه خودشان را پیدا میکنند و روحیهشان را ترمیم خواهند کرد. در یک سال اخیر نشانههایی از این روحیه را در مردم جامعه میبینید؟ رفتاری که نشان دهد آنها در کنار شوک اقتصادی که به زندگیشان تحمیل شده اما به دنبال راهی برای تخلیه بار منفی ذهنیشان هستند؟ بله؛ میشود نشانههایش را در رفتارهای خصوصی مردم ملاحظه کرد. اگر در جمعهای خصوصی مردم بروید، متوجه میشوید مردم سعی میکنند برای فرار از مشکلات زندگی یکسری دلخوشیهایی را داشته باشند. این خوشیها در سفرهای کوتاه، جمعهای خصوصی و دورهمیهای دوستانه و خانوادگی بروز پیدا میکند. ضمن اینکه ببینید الان با بُرد یک تیم فوتبال یا یک اتفاق مشابه مردم برای شادی به خیابان میآیند و به نوعی به دنبال شادی هستند یا مثلا شهرداری گاهی در مترو برنامههای فرهنگی و اجرای موسیقی زنده برگزار میکند و شما میبینید که مردم دور آنها جمع میشوند و انگار در این لحظات مردم میخواهند برای چند لحظه هم که شده ذهنشان را از افکار منفی دور کنند و به دنبال روحیهدادن به خودشان باشند تا امید را در خودشان بازتولید کنند. روند بازتولید و ترمیم روحیه و اعتماد عمومی در جامعه بهسرعت برگشتپذیر است؟ یعنی اگر شرایط اقتصادی بهبود پیدا کند، فکر میکنید مردم میتوانند به همان اندازهای که اعتمادشان از دست رفت، اعتمادشان بازسازی شود؟ برخلاف سایر سرمایهها، بازتولید سرمایههای اجتماعی بهسختی صورت میپذیرد. ببینید ممکن است یک تاجری ورشکست شود اما ظرف چند ماه یک معاملهای انجام دهد و از این ورشکستگی نجات پیدا کند و بتواند سرمایههای برباد رفتهاش را دوباره به دست بیاورد؛ ولی ماهیت جامعه فرق میکند چرا که یک جامعه متشکل از طیفها و افراد مختلف است و طبیعتا بازتولید چنین سرمایهای سختتر و زمانبر خواهد بود. هرگز اعتماد عمومی از دسترفته مردم یک جامعه به راحتی برگردانده نمیشود. در شرایطی که چالشهایی مثل مشکلات اقتصادی یک کشور گریبانگیر مردمش میشود و بین مردم و مسئولان شکاف به وجود میآید، چه راهکاری برای ترمیم این شکاف وجود دارد؟ خیلی از سیاستهایی که تا اجرایی شدند کارآمدی خودشان را از دست دادهاند؛ میشود قبل از ایجاد یک بحرانی مثل بحران اقتصادی، آگاهی جمعی را بالا برد تا التهاب جامعه کمتر شود؟ از منظر روانشناسی میشود روی تابآوری افراد جامعه کار شود. چون هر فردی در زندگی خودش با مشکلات و مشقت و چالشهای متفاوتی مواجه میشود؛ بنابراین باید بتواند اینها را حل کند. در حوزه روانشناسی نظام تابآوری افراد در مواجهه با این مسائل مطرح است. به اعتقاد من در حوزه جامعهشناسی از طریق آموزش میتوان روی تابآوری مردم کار کرده و ذهن افراد یک جامعه را در مقابله با بحرانها آماده کنیم. آموزش هم راههای مختلف دارد، هم از طریق رسانهها و هم از طریق محتوای کتب درسی میتوان به این موضوع پرداخت. این مفهوم خوبی است که بتوان از طریق آموزش جامعه افراد را برای رویارویی با مشکلات کلان اقتصادی و اجتماعی آماده کنیم اما تاکنون در این زمینه به صورت عملیاتی کار چندانی صورت نگرفته است.
منبع : شهروند
دیدگاه تان را بنویسید