زندانی خـزر

۵۵آنلاین :

اسکندر فیروز، ترجمه کاوه فیض‌اللهی؛ فک خزر جانوری با جثه متوسط است که طول کل بدنش بین ۱۴۰ تا ۱۷۵ سانتی‌متر و وزنش بین ۵۰ تا ۹۵ کیلوگرم است؛ نرها از ماده‌ها بزرگ‌ترند. رنگ‌شان بسته به سن دارد و میان افراد متغیر است. معمولا خاکستری زیتونی با لکه‌های تیره است که به‌تدریج به خاکستری روشن می‌رسند. در پهلوها سایه‌ای از رنگ زرد دیده می‌شود و زیرتنه‌اش سفید است. نوزادان سفید هستند و در دوسالگی خاکستری تیره می‌شوند. با افزایش سن، رنگ زمینه روشن‌تر و لکه‌ها فراوان‌تر می‌شود.

فک خزر مهاجرت سالانه منظمی دارد. معمولا تابستان را در بخش‌های جنوبی عمیق‌تر و خنک‌تر دریای خزر می‌گذراند و در پاییز به آب‌های کم‌عمق شمال شرقی خزر مهاجرت می‌کند. در اوایل زمستان، هنگامی که آب یخ می‌زند، ماده‌فک‌ها در حفره‌هایی که در حاشیه توده‌های یخ شناور ایجاد می‌کنند زایمان می‌کنند. فک ماده پس از حدود یازده ماه بارداری در بهمن ماه یک یا دو توله به دنیا می‌آورد. توله‌ها در دو هفته نخست پوشیده از خز نرم سفیدی هستند و بسیار سریع رشد می‌کنند. فک مادر، هنگامی که خطری حس کند، توله‌اش را در آغوش می‌گیرد و به آب دریا پناه می‌برد.

این دوره‌ای است که فک‌های ماده و توله‌هایشان بیش از همیشه در برابر شکار آسیب‌پذیرند، شکارچیانی که در میان آنها گرگ‌ها از همه خطرناک‌ترند. عقاب دریایی دم‌سفید و پرندگان شکاری دیگر هنگام تغذیه از بقایای جفت فک مشاهده شده‌اند و احتمالا به توله‌ها نیز می‌توانند حمله کنند. ماده‌ها یک ماه پس از زایمان، هنگامی که دوره جفت‌گیری آغاز می‌شود، توله‌هایشان را رها می‌کنند. کمی پس از آن موریزی (تغییر موفرش بدن) روی می‌دهد. در اسفند، فک‌های بالغ مهاجرت به سوی جنوب را آغاز می‌کنند، و توله‌ها که تا آن زمان توانایی شنا پیدا کرده‌اند نیز گله‌هایی تشکیل می‌دهند و به سوی بخش‌های جنوبی دریا راه می‌افتند. به دلیل این الگوی مهاجرت، به نظر می‌رسد بیشتر فک‌هایی که زمستان در آب‌های ایران پیدا می‌شوند نابالغ هستند. گزارش‌هایی در دست است که فک‌ها می‌توانند حدود پانزده تا بیست دقیقه زیر آب بمانند. پاهای عقبی فک زیر دمش قرار دارند و در حرکت روی زمین به کار نمی‌آیند، هرچند روی زمین از باله‌های جلویی‌اش هم چندان استفاده‌ای نمی‌کند.

از این رو، فک‌ها که در آب با سرعت، زیبایی و چالاکی شنا می‌کنند، روی خشکی ناشیانه و تلوتلوخوران پیش می‌روند، هرچند روی یخ و برف اندکی بهتر حرکت می‌کنند. گاهی در سواحل دورافتاده استراحت می‌کنند و حمام آفتاب می‌گیرند. در مرکز و جنوب خزر، فک‌ها عمدتا از شگ‌ماهیان دریای خزر تغذیه می‌کنند که کیلکای معمولی (Clupeonella cultiventris) نیز از جمله آن‌هاست. این ماهیان در دسته‌های بسیار بزرگ به سر می‌برند و کشتی‌های ماهی‌گیری تجاری با استفاده از جدیدترین تکنیک‌ها آنها را در تعداد زیاد صید می‌کنند. از نظر ماهی‌گیران فک‌ها عامل اصلی کاهش برداشت هستند، و بنابراین با وجود جایگاه حفاظت‌شده آن‌ها از ابتدای دهه ۱۳۵۰، هرگاه که بتوانند آنها را می‌کشند.

این مشکلی است که مقامات ایرانی مسئول هم‌اکنون برای مقابله با آن تلاش می‌کنند، چراکه درواقع، اگرچه جمعیت فک‌ها در نیمه دهه ۱۳۵۰ شاید سه برابر تعداد کنونی‌شان بود، اما برداشت کیلکا در آن زمان دست‌کم چهار برابر میزان برداشت کنونی بود! بررسی محتوای معده فک‌ها در بخش‌های شمالی خزر نشان داده که رژیم غذایی آنها عمدتا از نرم‌تنان، صدف‌ها، گاوماهی‌ها، و سرگاوی‌ها (ماهی‌های سیاه کوچک) تشکیل می‌شود.

کنوانسیون تهران برآورد می‌شود که حدود دو سوم از پهنه یخ شمالی خزر در قلمرو آب‌های قزاقستان باشد و بقیه آن در قلمرو فدراسیون روسیه. به نظر نمی‌رسد که قزاقستان برنامه‌ای برای برداشت از توله‌فک‌ها داشته باشد. تشخیص وضعیت خطرناک فک خزر دلیل اصلی ایجاد «شبکه حفاظت فک خزر» در سال ۱۹۹۷ به عنوان بخشی از برنامه بانک جهانی برای توسعه «شبکه منابع زیستی» بود. این شبکه با مشارکت پنج کشور ساحلی (ایران، آذربایجان، قزاقستان، روسیه و ترکمنستان) در سال ۲۰۰۶ رسما پذیرفته شد.

از سوی دیگر، «برنامه محیط زیست خزر» نیز در نشست کشورهای ساحلی در کمیته راهبری تهران در آبان ۱۳۸۲ (نوامبر ۲۰۰۳) با هدف کلی ایجاد رویه‌هایی برای حفاظت، توسعه پایدار، و مدیریت محیط زیست دریای خزر - آن‌طور که در «کنوانسیون تهران» بیان شده - به تصویب رسید. برنامه محیط زیست خزر از گروه «بین‌المللی برآورد جمعیت فک خزر» دعوت کرد تا برآوردهای جمعیتی و پژوهش‌های مرتبط با آن را با هدف ایجاد برنامه‌ای برای حفاظت از فک انجام دهد. این گروه «به عنوان شبکه‌ای مشارکتی با همکاری دانشمندان بین‌المللی متخصص در بوم‌شناسی و زیست‌شناسی حفاظت فک از کشورهای بریتانیا، سوئد، استونی و روسیه تاسیس شد که با همکاران محلی خود در کشورهای حاشیه خزر تعامل دارند.»

جمعیت فک خزر با چندین تهدید مواجه است که به اختصار می‌توان آنها را به شکل زیر جمع‌بندی کرد: تباهی زیستگاه در نتیجه رفت‌وآمد کشتی‌ها و قایق‌های نظامی و غیرنظامی، اشکال گوناگون ساخت‌وساز ساحلی، گسیختگی زنجیره غذایی، تاثیر زیست‌محیطی گونه‌های متجاوزی همچون شانه‌دار دریایی Mnemiopsis leidyi، و تخریب نواحی زادآوری آن توسط کشتی‌های یخ‌شکن، و همچنین احتمال کاهش سطح یخ در نتیجه عوامل اقلیمی؛

آلودگی حاصل از فعالیت صنایع نفت و گاز، سم DDT، ترکیبات آلی PCB، و آلاینده‌های آلی کلردار؛ مرگ‌ومیر طبیعی حاصل از شکار (چنانکه در بالا اشاره شد)، و هم‌چنین مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌هایی همچون ویروس دیستمپر سگ‌سانان، و تلفاتی با

عاملیت انسان، همچون شکار مجاز و غیرمجاز، و نیز کشتار عمدی و تصادفی فک‌ها. ابعاد و دامنه تهدیدهایی که در بالا فهرست شدند با دقت کافی بررسی نشده، اما عموما این توافق وجود دارد که همه آنها در مقایسه با تلفات ناشی از برداشت توله‌فک‌ها برای پوست‌شان و کشتار عمدی فک‌های بالغ ناچیز به نظر می‌رسند. بیش از یک قرن است که از جمعیت فک خزر بهره‌برداری تجاری شده است. هر سال ده‌ها هزار فک برداشت شده و «در بعضی سال‌های میانه قرن بیستم این تعداد به صدها هزار رسید» (گزارش CISS). بدیهی است که بهره‌برداری از فک خزر، و درواقع از هر گونه‌ای، باید پایدار باشد. درواقع، این اصل در بند ۱۴ کنوانسیون تهران در سال ۱۳۸۲/۲۰۰۳ که تمام کشورهای حاشیه دریای خزر آن را امضا کرده‌اند پاس داشته می‌شود.

برآورد جمعیت هیچ کدام از پنج کشور حاشیه خزر داده‌های شفافی درباره تعداد توله‌های تولیدشده در جمعیت فک خزر ارائه نکرده است، از این رو گروه بین‌المللی برآورد جمعیت فک خزر، با همکاری «مرکز پژوهش و تولید شیلات قزاقستان»، ارزیابی روشمند و اصولی فک‌های زادآور در بخش‌های منجمد شمالی دریای خزر را آغاز کرد. در این کار از همان روش‌ها و همان گروه پژوهشگران بین‌المللی برای ارزیابی خزر استفاده شد که پیش از این برای ارزیابی وضعیت فک‌های زادآور روی پهنه‌های یخ در دریای بالتیک در دهه ۱۹۹۰ و ابتدای دهه ۲۰۰۰ به کار گرفته شده بودند و نتایجی با تایید گسترده به دست آورده بودند.

بر اساس این ارزیابی، تعداد توله‌فک‌های خزر تولیدشده در سال‌های ۲۰۰۵ و ۲۰۰۶ به ترتیب ۲۱۰۶۳ و ۱۶۹۰۵ توله برآورد می‌شود. تحلیل داده‌های سال ۲۰۰۷ هنوز تکمیل نشده است، اما ارقام مقدماتی عددی به‌مراتب پایین‌تر از دو سال پیش را نشان می‌دهد. بر اساس برآوردهای فوق، و با فرض باروری ۵۰ درصد از ماده‌های بالغ، کل جمعیت فک خزر در سال ۲۰۰۵ حدود ۱۱۱ هزار برآورد شد. از یک مدل آماری، هم بر اساس رقم تولید توله‌فک در سال ۲۰۰۵ و هم بر اساس سوابق شکار (به گفته «گروه بین‌المللی برآورد جمعیت فک خزر» تا نیمه دهه ۱۹۶۰ هم توله‌ها و هم فک‌های بالغ کشته می‌شدند)، برای پس‌نگری روند جمعیتی ماده‌ها در گذشته استفاده شد.

این مدل کل جمعیت فک‌های خزر ماده در سال ۱۹۶۰ را حدود ۲۵۰ هزار برآورد کرد که نشان از کاهشی بیش از ۸۰ درصد تاکنون دارد. به این ترتیب، نتیجه‌گیری این گروه که این اعداد فک خزر را واجد شرایط ورود به رتبه «در خطر انقراض» فهرست سرخ اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت یا IUCN می‌سازند، توجیه می‌شود. از این گذشته، تردیدی نیست که این افت جمعیت تقریبا به تمامی نتیجه برداشت بیش از حد از جمعیت فک است. یک پژوهشگاه روسی در بندر آستراخان به نام KaspNIRKh (موسسه تحقیقات شیلات خزر) می‌گوید که بر اساس برآوردهای آنها، جمعیت این فک بیش از ۳۵۰ هزار است.

آنها ادعا می‌کنند ارقامی که گروه بین‌المللی برآورد جمعیت فک خزر به دست آورده، مبتنی بر روشی ضعیف و نامناسب و بنابراین اشتباه هستند. اما این موسسه هیچ داده میدانی یا روش‌شناسی دیگری ارائه نکرده است که نشان دهد چگونه به این برآورد رسیده‌اند یا محاسبات‌شان چگونه انجام شده است. ظاهرا به عهده «برنامه محیط زیست دریای خزر» و/یا کمیسیون منابع زیستی بانک جهانی خواهد بود که بهترین متخصصان موجود را به کار گیرند تا این اختلاف تاسف‌آور را بر مبنایی صرفا علمی حل کنند. Encyclopaedia Iranica, Feb,۲۰, ۲۰۰۹

فک‌ها چگونه به دریا رفتند؟ اقیانوس‌های امروزی خانه انواع گوناگونی از فک‌ها هستند، از فک پلنگی که برای شکار پنگوئن در میان خیزاب‌های قطب جنوب میان موج‌ها به سرعت شنا می‌کند گرفته تا فک‌های راهب که در سواحل آفتاب‌سوخته هاوایی لم می‌دهند و در خطر انقراض قرار دارند. اما فک‌ها چگونه بیش از ۳۰ میلیون سال پیش نخستین شیرجه تکاملی را زدند و از خشکی به اقیانوس پریدند؟ دیرین‌شناسان می‌دانند که نیاکان فک‌ها روی خشکی زندگی می‌کردند. اما اینکه چه عاملی سبب دگردیسی آنها به پستانداران دریایی شد معمایی است پر از علامت سوال.

به‌تازگی دو پژوهشگر که سنگواره فک‌های پیش از تاریخ و بقایای گونه‌های امروزی را بررسی می‌کنند، تکه جدیدی از این داستان را کشف کردند. آنها ماه گذشته در ژورنال «دیرین‌شناسی مهره‌داران» گزارش کردند که فک‌های امروزی کمابیش با همان تکنیکی به طعمه‌هایشان حمله می‌کنند و آن‌ها را گاز می‌گیرند که نیاکان‌شان میلیون‌ها سال پیش به کار می‌بردند. مورگان چرچیل (M.Churchill)، دیرین‌شناس دانشگاه ویسکانسین، که در این پژوهش شرکت نداشت، این پژوهش درباره فک‌ها را «نخستین تحلیل جامع از جمجمه و آرواره گونه‌های کنونی که در سنگواره‌ها نیز یافته می‌شوند» توصیف کرد.

به گفته سارا کینله (S. Kienle)، زیست‌شناس مقایسه‌ای دانشگاه کالیفرنیا در سانتاکروز که سرپرستی این پژوهش را به عهده داشت، نتیجه این کار نشان می‌دهد که توانایی گاز گرفتن یک سازش تکاملی بود که سبب توانایی این جانوران در انجام گذاری موفق از خشکی به آب شد. فک‌های امروزی سبک‌های گوناگونی برای خوردن غذایشان دارند. فک پلنگی را در نظر بگیرید. به گفته خانم کینله، اگر این فک پنگوئنش را بگیرد، پرنده را به شیوه خاصی خواهد بلعید: آن را گاز می‌گیرد، سپس آنقدر تکانش می‌دهد تا پنگوئن تکه‌تکه شود و فک بتواند آن را ببلعد. اما بعضی فک‌ها از تکنیک‌های دیگری نیز برای خوردن غذا استفاده می‌کنند. بعضی از آنها مانند ماهی‌ها غذا را از آب به درون دهان‌شان می‌کشند. بعضی یک جرعه از آب حاوی کریل (میگوهای ریز) را به درون دهان می‌کشند و سپس آب خالی را مانند نهنگ‌های بالن‌دار از لای دندان‌هایشان بیرون می‌ریزند. هر گونه از فک‌ها شکل خاصی از جمجمه و آرواره پایین دارد که می‌توان از آن برای شناسایی سبک تغذیه‌اش استفاده کرد.

خانم کینکه و همکارش، آنالیزا برتا (A.Berta) از دانشگاه ایالتی سن‌دیه‌گو، که می‌دانستند این سبک‌های مختلف تغذیه وجود دارند، استخوان‌های فک‌های سنگواره را با نمونه‌های هرکدام از فک‌های شناخته‌شده امروزی مقایسه کردند تا بتوانند سبک تغذیه نیاکان فک‌ها را شناسایی کنند. این گروه با استفاده از تصاویر استخوان‌های ۲۳۴ فک امروزی و ۱۵ فک منقرض‌شده نقشه‌های دیجیتال ساختند. این نقشه‌ها ویژگی‌هایی را روی مجموعه‌های استخوان‌ها با هم خوشه کردند که به گفته پژوهشگران فک‌هایی را که از طریق گاز گرفتن، مکش یا فیلتر تغذیه می‌کنند شناسایی می‌کنند.

در گام بعد آنها نقشه فک‌های امروزی را با فک‌های منقرض‌شده مقایسه کردند و به این نتیجه رسیدند که فک‌های منقرض‌شده عمدتا گاز می‌گرفتند. این نشان می‌دهد که توانایی گاز گرفتن چیزی است که فک‌ها از پیشینیان خشکی‌زی خود به ارث برده‌اند. و این احتمالا به این معناست که فک‌های باستانی که نخستین بار وارد اقیانوس‌ها شدند کارشان را با گاز گرفتن آغاز کردند و تمام شیوه‌های دیگر تغذیه بعدها به وجود آمدند. به گفته خانم کینله «این با عقل جور درمی‌آید، زیرا آنها از گوشت‌خواران خشکی‌زی تکامل یافته‌اند.»