ضرورت ذخیره منابع غذایی
| احمد قاسم، رئيس انجمن مبارزه با گرسنگي مطرح کرد
۵۵آنلاین :
قدرت خرید مواد غذايي ایرانیان پایین آمده است، این را آخرین دادههای مرکز آمار و بانک مرکزی ایران نشان میدهد. دخل و خرج زندگی ايرانيان با هم جور درنمیآید تا براي خريد موادی غذايي كه تا ماهها پيش در سبد خريدشان بود، به مغازه، قصابي يا نزديكترين ميدان ترهبار بروند؛ این فرایند، برخي اقلام خوراكي را كم يا برخي را كلا از سبد مصرف خانوادهها حذف كرده است. بر اساس گزارش مرکز آمار، قیمت گوشت قرمز و ماکیان در دیماه امسال نسبت به دیماه سال گذشته ۷۵.۶ و نیز قیمت میوه و خشکبار ۷۶.۶ درصد افزایش یافته است. نان و غلات نیز از این روند بینصیب نمانده و افزایش قیمت ۲۸.۷ درصدی را تجربه کرده است. قیمت سبزیها و حبوبات نیز ۵۱.۷ درصد در دیماه امسال نسبت به دیماه سال گذشته افزایش یافته است. گرانيها و نتایج آن در سبد خانوار شايد به صورت آني تأثيرات خود را بر سلامت نشان ندهند، اما بهتدريج مقاومت و سلامتی بدن شاهد اثرات این کمبودها خواهد بود. به همين دلیل، براي بررسي بيشتر اين موضوع به سراغ احمد قاسم، رئيس انجمن مبارزه با گرسنگي رفتيم و از او درباره اثر گرانيها بر سلامت در سالهاي آينده پرسيدیم. او كه سالها است در حوزه مبارزه با گرسنگي و سوءتغذيه فعالیت میکند، از افزايش ناامني غذايي در ايران به ما گفت و درباره آن هشدار داد. آنچه در ادامه ميآيد، مشروح اين گفتوگو است.
با توجه به شرايط كنوني كشور و بهويژه مسائل اقتصادي و افزايش قيمت اقلام غذايي، چه تغييري در سبد خانوار ايجاد شده است؟ آيا تحقيقي در اين زمينه صورت گرفته تا مشخص کند که اولین اقلام حذفي از سبد خانوار چيست؟ گرسنگي و ناامني غذايي موضوعي بسيار كلان و باسابقه و قابل ريشهيابي است. در مورد بحث ناامني غذايي در ايران، بد نيست به مطالعه پژوهش ملي سمپات اشاره كنم كه سه سال پيش انجام شد و وزارت بهداشت هم درگيرش بود. بر اساس این پژوهش، شاخص ناامني غذايي در مناطق گوناگون كشور، دسترسي به غذا، هزينههاي خانوار، هزينههاي غذا و اینکه چه شاخصي از كل درآمد صرف تأمين غذا ميشود، ارزيابي شد و در نهايت اين جمعبندي به دست آمد كه هفت استان ايران، از لحاظ غذايي، ناامن يا بسيار ناامن هستند كه در رأس آنها استان سيستانوبلوچستان با شاخص حدود 19 ارزيابي شد و هرمزگان كه استان دوم است، درمقایسهبا آن تقريبا نصف است. اينها استانهايي هستند كه تأمين غذا در آنها، بهویژه براي خانوادههاي روستايي، مشكل است. اين آمار مربوط به قبل از شروع بحران اقتصادي است كه جامعه را فراگرفته و طبعا اقشار متوسط جامعه درگيرش شدهاند و آن زمان تقريبا در خانوادههاي روستايي مثل سيستانوبلوچستان از هر پنج كودك زير دو سال، دو نفرشان دچار آنومي ناشي از سوءتغذيه و نیز فقر آهن بودند كه دسترسينداشتن به غذا بخشي از دلایل آن بود. به صورت كلي، طبيعي است كه كاهش درآمد باعث محدودشدن و كوچكشدن سبد غذايي ميشود و طبعا مواد غذايي گرانقيمت مثل لبنيات و گوشت، تكتك از سفرهها حذف ميشوند و اقلام ارزانتر باقي ميمانند. در همه جاي جهان اين اتفاق رخ داده و مختص ايران نيست. اما مطالعهاي كه از آن مطلع شده باشيم تا بگوييم الگوي تغذيهاي در ايران براساس اين بحران چه تغييری كرده است، نداشتهایم؛ چون موضوع گرسنگي خيلي خوشايند نيست و با زحمت كار ميكنيم. يعني ميدان عمل براي ما فراهم نيست كه راحت دربارهاش مطالعه كنيم و براساس آن تحقيقاتمان را زيربناي اتفاقات بعدي قرار دهيم. مثلا انجمن مقابله با گرسنگي در پنج سال گذشته تلاش زيادي در چند راستا داشته است؛ اينكه چالشمان در ايران فقط گرسنگي بخشي از جامعه نیست، بخش ديگري از جامعه با اسراف منابع غذايي پيش ميرود و ما دنبال اين بوديم كه چرخهاي براي ايجاد تعادل به وجود بياوريم. بنابراين در جامعه تعادل وجود ندارد و يكي از آرمانهايمان اين بود كه باعث ايجاد تعادل در جامعه شويم كه از يك طرف با بحران چاقي و از طرفی با گرسنگي و سوءتغذيه مواجه نباشد. اما اين زنجيره، هرگز مورد استقبال قرار نگرفت و هیچ ارگانی از ما حمايت نكرد. بيش از صد نشست با استاندارها، فرماندارها و معاونان وزرا داشتيم، اما شاهد بيتفاوتي زیادی در بدنه اجرائي، بهویژه در چهار سال اخير بوديم كه واقعا ما را آزار ميدهد و نتوانستيم اين زيرساخت را فراهم كنيم در آلمان و فرانسه قوانيني در دو، سه سال گذشته تصويب شده است كه اسراف مواد غذايي را با جرائم شديد مالياتي روبهرو ميكند؛ اما ما هرچه تلاش ميكنيم متون قانوني را از طريق مجلس يا وزارت بهداشت اصلاح کنیم و با اینکه بيش از چندينبار هم مكاتبه كردهايم، هنوز هيچ جوابي نگرفتهايم. آيا استانداردی جهاني براي امنيت غذا وجود دارد؟ و اگر وجود دارد، چقدر ما به اين استاندارد نزديك هستيم؟ استاندارد بينالمللي اين است كه اگر خانوادهاي در هر جاي دنيا، بيشتر از يكسوم از منابع دريافتي و مالياش را صرف تأمين غذا كند، با بحران تأمين غذا مواجه است. خيلي از اين خانوادهها در مناطق روستايي مورد بحثمان در استانهایی مثل سيستانوبلوچستان، هرمزگان، ايلام، كهگيلويه و بویراحمد و بخشهايي از استان فارس (حدود 50 درصد) گاهي در مناطق روستايي بيش از 50 درصد از درآمدشان صرف تأمين غذا ميشد. طبيعتا اکنون قابل پيشبيني است كه اين آمار بيش از 60 درصد درآمد خانواده باشد كه به معني وضعيت بسيار حاد در تأمين غذا است که شايد در هر جاي دنيا با آن مواجه نباشيم. البته بحث ناامني غذايي فقط در ايران نيست و در بسياري از نقاط دنيا وجود دارد. در فرانسه و آمريكا هم بخشهايي هستند كه با چالش تأمين غذا مواجهاند. هركس استانداردهاي تأمين منابع مالي را نداشته باشد، درگير اين پروسه ميشود. ما هم بخشي از اين ماجرا هستيم. با استناد به مطالعه قبلي ميتوانم بگويم وضعيت در اين استانها و در حاشيه كلانشهرها براي تأمين غذا، اگر بسيار ناامن نباشد، حداقل ناامن است. اولين چيزي كه از سبد تغذيه خانوار كم ميشود، معمولا از چه اقلامي است؟ آیا ترتيب خاصي دارد؟ طبق تحقيقات ميداني ما در حاشيه، شهر متوجه شديم خانوادهها گوشت را از سبد غذاييشان حذف كردهاند. ماهي هم كه قبل از گوشت حذف شده بود. حذف هر كدام از اين اقلام چه تأثيري بر خانواده خواهد داشت؟ اينكه چه چيزي با كاهش درآمد از سبد غذايي خانوار حذف ميشود، بسته به پیشینه فرهنگي و رفتارهاي اجتماعي افراد در جامعه دارد. طبيعتا نوع مصرف مواد غذايي در تهران و خانوادهاي كه با كاهش درآمد مواجه است، با خانوادهاي كه در سراوان و ايرانشهر زندگي ميكند، متفاوت است. مشكل تأمين مواد پروتئيني در استانهايي كه عرض كردم، قبل از اين بحران هم وجود داشته است؛ يعني آنها چالششان گاهي اوقات حتي تأمين نان است. چون بخش زيادي از ايران با مسئله كمآبي و خشكشدن زمينهاي زراعي مواجه است و خيلي از آنها امكان نداشتند كه جابهجا شوند و در همان منطقه زندگي ميكنند و حتي تأمين مواد غذايي اوليه مثل نان هم برايشان دشوار است، چه برسد به گوشت و فراوردههاي پروتئيني. اما از لحاظ آسيبهايي كه كاهش مواد غذايي به وجود ميآورد، طبيعتا براساس گروههاي سني متفاوت است؛ مثلا در بچهها اين چرخه زنجيره گرسنگي است كه تحقيق كردهايم كه بر هر گروه چه تأثيري دارد. بهطوركلي اگر پروتئين حذف شود، در بچههاي زير دو سال رشد مغزي و بدنيشان را دچار مشكل ميكند و توسعه اندامها و ارگانها دچار مشكل ميشود. بعدها اگر مشكل مواد پروتئيني هم حل شود، كار خاصي نميتوان كرد و اثر خودش را گذاشته است. بنابراين تا دوسالگی و بعد در دوره نوجواني، كاهش مواد غذايي ضروري باعث كاهش رشد مغزي و فيزيكي ميشود. در استانهاي مورد اشاره با مسئله لاغري و كوتاهقدي كودكان مواجه هستيم. باز هم ميگويم اين گفتهها مربوط به قبل از شروع بحران است. كاهش مواد غذايي در گروههاي ديگر هم تأثيرگذار است. مثلا در مادران باردار بهطوركلي باعث بيماريهاي مختلف ميشود. امكان تغذیه جنينشان را ندارند و خودشان نیز به تغذيه خاص نياز دارند و صدماتي به آنها وارد ميشود كه بعدا جبرانپذیر نيست. در مجموع، كاهش مواد غذايي و دسترسينداشتن به آن، باعث ميشود خانواده به دليل اينكه رشد اجتماعياش نیز تحت تأثير كاهش مواد غذايي قرار ميگيرد، نسلهاي بعدي هم صدمه ببينند؛ بنابراین دسترسينداشتن به مواد غذايي و گرسنگي زنجيرهاي قابل انتقال به نسلهاي ديگر است. اگر اين روند ادامه داشته باشد، در سالهاي آينده شاهد چه بيماريهايي خواهيم بود؟ قبلا هم اشاره كردم كه كاهش دسترسي به مواد غذايي در گروههاي مختلف، اثرات متفاوتی دارد. ولي در گروههاي در حال رشد، یعنی نوزادان و نوجوانان، رشد مغزي با مشکل مواجه شود و موجب اختلالات مغزي و بيماريهاي مرتبط با آن، كندذهني و مسائل ديگر میشود. همچنین كاهش جثه و قامت و لاغريهايي را در پی دارد كه باعث ميشود ارگانهاي داخليشان صدمه ببيند و طيف وسيعي از بيماريها را به وجود بياورد. ولي موضوع مهم، مشكلي است كه به دلیل كاهش مواد غذايي ارزشمند مورد نیاز بچهها براي رشدشان، در ارگانهاي مغزي به وجود ميآید و در نتيجه نسلي خواهيم داشت كه شايد بتوان گفت از لحاظ ذهني، ناتوانتر خواهد بود. قيمت لبنيات در ماههاي گذشته خيلي بالا رفت. با توجه به اين موضوع، حذف لبنيات از سبد خانوار چه تأثيري بر سلامت افراد ميتواند داشته باشد؟ لبنيات جزء گروههاي اصلي تغذيه است و قابل حذف نيست. در مورد گروههاي در حال رشد، بخش زيادي از ساختار بدنشان اسكلتسازي و استخوانبندي وابسته به مصرف لبنيات مخصوصا شير است. طبعا با افزايش هزينههای زندگی، درآمد خانواده صرف مايحتاج ضروريتر ميشود كه شايد از نظرشان شير جزء آنها نباشد. اين براي بچههاي در حال رشد ميتواند واقعا بحران ايجاد كند، همانطور كه سازمان بهداشت جهاني ميگويد بخشي اصلی مواد غذایی برای کودکان زیر دو سال، بهویژه در شش ماه نخست، فقط شير مادر است. مادري كه خودش دچار سوءتغذيه است، چطور ميتواند مواد غذايي مورد نياز بچه را تأمين كند؟ بعد كه کودک بزرگتر ميشود، بحث شيرخشك يا شير معمول در سبد غذايي خانوار ميتواند بخشي از نيازش را تأمين كند. البته بحران شيرخشك را هم داريم. در نتيجه بچه در شرايطي كه براي رشد و اسكلتبندياش بيشترين نياز را به مواد لبني دارد، به آن دسترسي ندارد كه باعث ميشود اختلال رشد و ناهنجاريهاي مختلف پیدا کند و زودتر از زماني كه بايد، دچار کهولت و یائسگی شود. اگر خانم باشند، دچار مشكلات استخواني ميشوند و این مسئله جمعیت كهنسال زودتر از موعد را به جامعه تحميل خواهد كرد. خانوادهها معمولا سويا را جايگزين گوشت و پروتئين ميكنند. سويا چقدر ميتواند جايگزين خوبي باشد و مصرف بيش از حد سويا مشكلزا نخواهد بود؟ طبق مطالعات جهاني، سويا مادهاي غذايي است كه جايگزين خوبي براي مواد پروتئيني محسوب میشود، اما جايگزين مطلق نيست. سويا همه آمينواسيدهايي را ندارد كه در پروتئين حيواني وجود دارد؛ بخشي از آن را نميتواند تأمين كند و فرد براي جبران كسريهاي پروتئينياش بايد تحت نظر متخصص تغذيه باشد. بنابراين اينطور نيست كه با مصرف سويا به جاي گوشت بتوان تمام نيازهاي پروتئيني خانواده را تأمين كرد. فقط ميتواند بخشي از نياز را پاسخ دهد. براساس تحقيقات ميداني ما، بسياري از مغازهداران ادعا ميكنند درحالحاضر مصرف تخممرغ نسبت به سالهاي گذشته بالا رفته و مردم به جاي خريد گوشت، تخممرغ مصرف ميكنند. اين مسئله چه تأثيري بر سلامت افراد دارد؟ پارادوكسي درباره تخممرغ وجود دارد. انجمنهايي درگير مسئله تخممرغ هستند كه نميتوان گفت مطالعاتشان مستقل است، چون در اين بحث ذينفع هم هستند. اينطور به جامعه گفته ميشود كه اگر هر روز هم تخممرغ استفاده كنند، اتفاقي نميافتد. اما مطالعات كلي جهاني نشان ميدهد كه مصرف تخممرغ بهدلیل افزايش كلسترول بهویژه در افرادي كه درگير بيماريهاي قلبيوعروقي هستند، ميتواند خطرساز باشد. اين شعار كه هر روز ميتوان تخممرغ مصرف كرد و سعي ميكنند اين گفته را جا بيندازند، منطبق بر واقعيت نيست. گرچه تخممرغ ماده غذايي بسيار باارزشی است و در زمان كاهش مصرف مواد پروتئيني جايگزين نسبي خوبي است، اما باز هم نميتواند كاملا جايگزين شود، ضمن اينكه مصرف بيش از حد آن هم توصيه نميشود. در اين شرايط چه بايد كرد؟ بخشهايي از حاكميت مسئوليت تنظيم بازار را دارند؛ زيرمجموعه وزارت كشاورزي و جاهاي ديگر. آنها باید منابع غذايي عظيمي را دپو كنند و در زماني كه بازار نياز دارد يا قيمت يك جنس بالا ميرود، وارد بازار كنند تا قيمت متعادل شود. در اكثر كشورها اين كار را انجام ميدهند. اما ساختاري كه ما داريم انگار هوشمندانه نيست. مثلا ميليونها كنسرو توليد ميشود و زمان استفادهاش كه ميرسد بدون اينكه به تاريخ توليد توجه شود، دپو ميكنند. ما مدتها دنبال اين كار بوديم كه بخشي از اين مواد را به سيستانوبلوچستان برسانيم. براي تشكيلات زيربنايي كه 60، 70 كاميون نياز بود، با ما هيچ همكارياي انجام نميشد. موضوعي به اين اندازه بديهي هيچ ساپورتي نميشود. مشكلات اينچنيني زياد است. در بحث قوانين هم چند بند داريم كه در قانون اساسي اشاره ميكنند كه وزارت كشاورزي، وزارت بهداشت، وزارت رفاه يا حتي صداوسيما مسئوليت مستقيم در اين زمينه را دارند، ولي ما تلاش كرديم آنها را متوجه مسئوليتشان كنيم که تا به حال بيپاسخ مانده است. آماري از سوءتغذيه در ايران در دست داريد؟ طبق پژوهش ملي كه انجام شده وضعيت ناامني غذايي و گرسنگي در هفت استان كشور ناامن يا بسيار ناامن است. شاخصها هم اين است كه هزينه تأمين غذا براي خانوار بسيار بالا است. در نتيجه كوتاهقدي و لاغري و وزن كم بچهها را شاهد هستيم. بالاترين ميزان اين شاخصها در سيستانوبلوچستان است. سوءتغذيه باعث بيماريهاي غيرواگير هم ميشود و مشكلاتي را براي افرادی كه با كاهش مصرف مواد غذايي روبهرو هستند، به وجود ميآورد. در مناطقي كه درگير مسئله سوءتغذيه هستند، بيماريهاي خاصي شايع است؟ در جامعه خودمان آمار مستندي ندارم. يكسري بيمارها هستند كه منطقهاي و بومي جايي هستند اما اينكه بگوييم بيماريهاي تغذيهاي بومي مناطق هستند، خير. اما نتايجي كه به دست آمده است شاخصهاي رشد را تحت پوشش قرار ميدهد كه این خودش يك بيماري است. كاهش وزن شديد در بچههاي در حال رشد و كوتاهقديشان شايد به شكل بيماري حاد نباشد، اما اين بچهها در آينده نميتوانند رشد متوازني داشته باشند چون صدمهاي كه ديدهاند جبرانپذیر نيست. اينكه بگوييم بيماريهایی به صورت مشخص در استانها به دلیل كمبود مصرف مواد غذايي است، اینگونه نیست. اما كاهش دسترسي به مواد غذايي بحران ايجاد كرده و مسائلي مثل پوكي استخوان با گراني، بهویژه در افراد مسن ميتواند افزايش داشته باشد. در كشورهاي ديگر اين نوع تحقيقات انجام شده است؟ در كشورهاي توسعهيافته اين مطالعات به صورت روتين انجام ميشوند. اما ما در ايران حتي براي بحثهاي اجرائي هم حمايت نمیشویم.به طور كلي بيماريهاي عفوني كه شايد منشأشان بيماريهاي تغذيهاي نباشند، در فردي كه دچار سوءتغذيه است افزايش پيدا ميكند چون مقاومت فرد در برابر بيماريهايي مثل ايدز يا بيماريهايي كه با خون درگير هستند، در شرايطي كه فرد دچار سوءتغذيه است به دليل كاهش مقاومت بدني صدمهپذيرتر ميشود و شايد مشكلي كه در فردي با تغذيه مناسب قابل پيشگيري بود، در اين فرد ميتواند باعث مرگ شود. با توجه به شرايط اكولوژيكي كه جامعه ايران با آن مواجه است، قابل تأسف است كه چرا از منابع و زيرساختهاي موجود براي مواجهه با بحرانهاي آب و خاك استفاده بهينهتري نميشود. ما در شرايطي هستيم كه اگر چارهانديشي نكنيم و اگر بعدا بخواهيم اين كار را بكنيم، امكاناتش را نداريم. بخشي از جامعه در معرض كمآبي شديد هستند و بقيه جاها هم وضعيت بهتري ندارند. اينكه در چنين شرايطي حجم زيادي از مواد غذايي هدر ميرود و با ايجاد زنجيره تأمين غذايي ميتوان بخش زيادي از اينها را در حاشيه كلانشهرها پوشش داد يا در مناطق مرزي كه محروميتها بيشتر است، چرا دولت كمك نميكند كه زنجيره تأمين غذا كه ما پيگير هستيم به وجود بيايد، بدون اينكه هزينهاي به جامعه اضافه كند. این بر ظرفيتهاي خود جامعه متكي است و ميتواند كمك بزرگي به جامعه باشد.
منبع : شرق
دیدگاه تان را بنویسید