مارپیچ فقر

۵۵آنلاین : غلامرضا نظربلند

خوانشی صرفا مادی، فقر را «نداشتن پول کافی برای رفع نیازهای اساسی مانند غذا، پوشاک و سرپناه» و نگاهی چندوجهی مشتمل بر عناصر اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی، فقر را «خواسته‎های لایتناهی تحقق‎نیافته» تعریف کرده است. در این تعریف فقر را باید در بی‎احترامی به آدم‎ها و محرومیت آنها از داشتن زندگی آبرومندانه و هم‌سطح دیگر آحاد جامعه هم سراغ گرفت. تعاریف فوق تا‌آنجا‌که شأنیت اقتصادی دارد و فقر را با میزان‎الحراره محرومیت اقتصادی می‎سنجد، حول تقسیم‎بندی فقر، به فقر مطلق و فقر نسبی می‎چرخد. فقر بیش از آنکه تک‎وجهی باشد، پدیده‎ای چندوجهی است که آثار و تبعات گوناگون و گسترده‎ای دارد. آنچه عجالتا به جامعه ما مربوط می‎شود، نشان از شیوع بیش‌از‌پیش فقر دارد. این تحول منفی وقتی خطیر و خطرناک‎تر می‎شود که فقر، قشرهای میانی یا همان طبقه متوسط را هم در کام خود فرو ببرد و جامعه را از وجود این طبقه تهی کند. در‌این‌صورت وقوع فاجعه‎ای ملی محتمل است؛ چراکه در هر جامعه‎ای طبقه متوسط نیروی پیشران است. از باب تمثیل، این طبقه در میان طبقات اجتماعی مانند موتور برای ماشین است. آنچه از ماشین بدون موتور باقی می‎ماند، چرخ‎ها است و اتاقک که مانند دیگر طبقات اجتماعی می‎مانند. طبقه متوسط نه‌تنها نخبگان، بوروکرات‎ها، تکنوکرات‎ها و دموکراسی‎خواهان جامعه را پوشش می‎دهد و رسالت سنگین اداره کشور و به‌ویژه اداره دستگاه دیوانی و ترقی و تعالی آن را برعهده دارد؛ بلکه از منظر جامعه‌شناسی سیاسی و اقتصاد سیاسی هم دارای کارکرد ضربه‎گیری است. برای جامعه بدون طبقه متوسط فقط دو قشر بسیار مرفه و بسیار فقیر باقی می‎ماند. قشر فقیر جامعه، هم‌و‌غمش معطوف سیرکردن شکم خود است و حداقل به خاطر همین مشغولیت ناشی از محرومیت، نمی‎تواند هیچ نقشی در سرنوشت جامعه و اعتلای آن ایفا کند. قشر مرفه هم هرچند که مشکلات قشر فقیر را ندارد؛ اما آن هم در اعتلای جامعه نقشی بازی نمی‎کند. تجربه نشان داده است که حداقل در کشورهای جهان سوم، قشر مرفه نه‌تنها درد فقر و فاقه ندارد؛ بلکه درد جامعه را هم ندارد. مرفهین که نوعا در دسته صاحبان منافع مقرره جای می‎گیرند، از هیچ تلاشی برای تمتع حداکثری از برکات و نعمات رانتی مضایقه نمی‎کنند و وقتی هم که از کشورشان خسته و دلزده می‎شوند، مهاجرت می‎کنند و به تابعیت بیگانگان درمی‌آیند.‌جامعه ما را آسیب‎های جدی تهدید می‎کند. بالاترین دهک درآمدی همان مرفهانی هستند که توصیف‎شان کردیم. در بین آنها کمتر نخبه و کارآفرین و صنعتگر و حرفه‎مند می‎توان یافت. از‌این‌رو بهره‎وری نهایی بیشترشان منفی است. آنها ثروت روی دست‎مانده‎شان را خرج پهن‌کردن زندگی‎‎های لوکس می‎کنند. دهک‎های میانی هم دارند تحلیل می‎روند و با ترقی معکوس در دل دهک‎های پایین هضم می‎شوند و به‌این‌ترتیب زنگ خطر تلاشی طبقه متوسط دارد به صدا درمی‎آید. آن‌گاه آنچه باقی می‎ماند، همان دهک‎های پایین است که دارند متورم می‎شوند و پیام کمّی‌شدن جامعه و از کیفیت بازماندگی آن را فریاد می‎زنند. روشن است که پیامد این سیر قهقرایی چیزی جز فقیرشدن نسبی جامعه نخواهد بود. این جابه‎جایی منفی و حتی خطرناک قشرهای درآمدی و طبقات اجتماعی در مجموع فقط به عدم تعادل اقتصادی (economic disequilibrium) و افزایش فقر عمومی (collective poverty) ختم نمی‎شود؛ بلکه بدتر از آن دو، «توزیع نابرابر ثروت» را در پی دارد.

توزیع نابرابر ثروت مانند فقر دوره‎ای (cyclical poverty) نیست که بهبود اقتصادی، مثلا به واسطه تغییر چرخه تجاری از رکود به رونق، آن را بزداید یا حداقل از میزان آن بکاهد؛ بلکه افزایش تولید و درآمد حتی می‎تواند بر میزان آن (نابرابری) بیفزاید. تداوم توزیع نابرابر ثروت و درآمد، هم شکاف طبقاتی را بیشتر و عمیق‎تر می‎کند، هم جامعه را به مارپیچ قهقرایی فقر مبتلا می‎کند. مارپیچ قهقرایی فقر که همه مظاهر و عوارض و آثار جنبی و وضعی فقر را با خود به همراه دارد، شکل بدخیم و سرایت‎یافته فقر است که مانند سرطان متاستاز داده که سلول‎های سالم عضوی از بدن را آلوده و سپس اعضای دیگر را هم درگیر می‎کند، هنجارهای اقتصادی را ناهنجار می‎کند و به عناصر اجتماعی و فرهنگی جامعه هم سرایت می‎دهد. از دل این ناهنجاری، جامعه دوقطبی بیرون می‎آید. این همان جامعه‎ای است که در آن، قطبی، آن هم اقلیتی محض، بسیار غنی و قطبی دیگر، آن هم اکثریت مطلق، بسیار فقیر است. در جامعه دوقطبی، وفاق ملی به انشقاق تبدیل می‎شود و امنیت ملی به‎شدت به مخاطره می‎افتد. خلاصه کلام آن‎ است که فقر می‌رود تا در جامعه ایران جا خوش کند، طبقه متوسط را در کام خود ببرد و تقابل زشت‎منظر پورش و پراید را شاخص نمادین اختلاف طبقاتی بسازد. فقری از این دست، هنجارها را می‎شکند و اکو‌سیستم اجتماعی را به هم می‎ریزد و جامعه را به ورطه فقر اجتماعی می‎کشاند. این مرحله‎ای است که محرومیت اجتماعی یا به‎ عبارت روشن‎تر، طرد اجتماعی مبتلا‌به جامعه می‎شود و خیل عظیمی از مردم دیگر دیده نمی‎شوند. جامعه مطرود، جرم‎خیز می‎شود و از افراد آن، رفتار معکوس سر می‎زند. تحت این شرایط ممکن است جامعه مطرود را چنان درجه‎ای از بزهکاری فرا گیرد که حتی جرم‎انگاری جرائم ارتکابی را هم غیرممکن كند. دولت‎ها اگر از اول نگذارند بی‌تعادلی به سراغ اقتصاد ملی بیاید، کشورشان را از قبل بیمه کرده‎اند. آنها اگر از روی غفلت این خاکریز را واگذار کنند، باید خاکریز بعدی را که صیانت از یکپارچگی اجتماعی است، به هر قیمتی نگذارند فرو ریزد؛ چرا‌که حفظ کیان نظام سیاسی کشور در گرو آن است. کلام آخر آن‎ است که دولت‎ها باید به یکپارچگی اجتماعی همان‎گونه نگاه کنند که به تمامیت ارضی کشورشان نگاه می‎کنند. مأموریت ذاتی دولت‎ها را باید در تضمین مشارکت فعال همه شهروندان در زندگی اجتماعی دانست.