آشنایی با کلات حیدری درخورموج
| کلات حیدری اثری صخرهای است که در دامنۀ کوه مُند در60 کیلومتری بوشهر و30 کیلومتری خورموج در غرب روستای حیدری و وراوی جای دارد. این اثر صخرهای ابتدا به وسیلۀ احمد اقتداری معرفی گردید(اقتداری،1348: 251-233). و سپس به وسیلۀ واریک بال و دیوید وایت هاوس از گروه انگلیسی کاوشهای باستانشناسی سیراف مورد بررسی قرار گرفت(بال و همکاران،1356: 66-55).
۵۵آنلاین :
حمیدرضا سروری
کلات حیدری اثری صخرهای است که در دامنۀ کوه مُند در60 کیلومتری بوشهر و30 کیلومتری خورموج در غرب روستای حیدری و وراوی جای دارد. این اثر صخرهای ابتدا به وسیلۀ احمد اقتداری معرفی گردید(اقتداری،1348: 251-233). و سپس به وسیلۀ واریک بال و دیوید وایت هاوس از گروه انگلیسی کاوشهای باستانشناسی سیراف مورد بررسی قرار گرفت(بال و همکاران،1356: 66-55). کلات حیدری در جایگاه ویژهای در کوه مند جای گرفته است. این کوهستان درۀ خورموج را از کرانۀ خلیج فارس جدا میکند. اثر صخرهای کلات حیدری دارای دو اتاق و چندین راهرو است. راهروها در چهار سطح قرار دارند و به وسیلۀ چاهها یا تونلهای عمودی با یکدیگر ارتباط دارند. مهمترین بخش اثر که به وسیلۀ واریک بال و دیوید وایت هاوس با عنوان سطح(ج) از آن یاد شده شامل اتاقی چلیپایی شکل است که گنبدی روی آن قرار گرفته. محور طولی بنا یعنی ناو اصلی دارای امتداد کمابیش شمالی- جنوبی است. این اتاق سه ورودی به بیرون صخره دارد دو ورودی که به دهانهای با تاق نیم دایرهای منتهی میشود و به ناو راه دارد، و ورودی سوم به بلندی5/3متر که به بازوی شرقی داخل میشود. در مرکز دهانۀ بیرونی سکویی به عرض2/2متر و بلندی6/1متر وجود دارد. اندازههای ناو1/3×7/16متر است و دارای سقفی شلجمی شکل به ارتفاع3/3متر است. در6/1متری شمال تقاطع ناو با بازوی شرقی و غربی توسط دو پیش رفتگی صخرهای ناو دو قسمت میشود،بازوی شرقی محور عرضی دارای اثر ویژهای نیست به استثنای دریچهای که مشرف به دره است و در مرکز تقاطع که سطح کف آن از سطح ناو پایینتر است. و بقایای پایه ستونی چهارگوش به ضلع6/1متر در این بخش دیده میشود. گنبدی که بر فراز این تقاطع قرار گرفته 7متر بلندی دارد و بر گوشوارههای نیم دایره متکی است. سطح(د) که بالاتر از سطحهای دیگر جای گرفته از یک سری تونلهایی تشکیل شده که از راه چاهها و کانالهای عمودی به سقف راهروهای ورودی سطح(ج) راه دارد،این تونلها دریچههایی در دیوارۀ ناو و گنبد اتاق چلیپایی شکل دارد،چه بسا این دریچهها نقطههای مناسبی برای تماشاچیانی بود که میخواستند رسمها و رویدادهای داخل اتاق چلیپایی شکل را ببینند. سطح(ب) که 6/4متر بالاتر از قاعدۀ صخره قرار گرفته دارای سه دریچه است که دوتای آن بلافاصله به راهروهای اتاق چهارگوش ختم میشود. راهروها کمتر از یک متر عرض و حدود75/1متر بلندی دارند و دارای سقف کمابیش نیم دایره یا شلجمیاند. در کف این راهروها پنج چاه وجود دارد که چهار عدد از آنها هنوز بررسی نشدهاند و به نظر میرسد نقش چاه فاضلاب را داشتهاند. این چاهها نیز به نوبۀ خود به تونلها یا گودالهای سرپوشیدهای راه دارند که به منزلۀ تله یا دام ساده برای غافلگیر کردن افراد غریبه و ناوارد به حساب میآمده. به هر روی مهمترین اثر سطح(ب)اتاق چهارگوشۀ پیشین است که 2متر پهنا و2/2متر بلندی دارد. این اتاق به وسیلۀ تیغههای خشتی به چند بخش تقسیم میشود و ممکن است در ابتدا عبارت از یک دهلیز و سه حجرۀ جداگانه و مستقل بوده باشد. سطح(الف) از تعدادی تونلهای کوتاه و روزنه مشرف به بیرون صخره تشکیل شده است این سطح از راه کانالهایی به سطحهای(ب)و(ج) متصل است. بر اساس شایعهای محلی که آقای اقتداری به آن اشاره کردهاند در این بنا پیکرهای یافت شده بود ولی به هر روی امروزه چیزی از آن برجا نمانده است. تنها مدرک داخلی برای تعیین کهنگی کلات حیدری شیوۀ ایجاد تاقها و گنبدهای آن است. پیشینۀ ایجاد گنبدی که بر فراز گوشوارهها استوار کرده باشند کمابیش به سدۀ سوم میلادی میرسد. تمام تاقها شلجمی یا نیم دایره اند،بنابراین میتوان بر این باور بود که این اثر را شاید پیش از رواج تاق جناغی ساخته باشند،هرچند تاقهای جناغی در معماری اسلامی در سدۀ دوم هجری(سدۀ هشتم میلادی)به کار بسته میشد اما با این حال،تاقهای شلجمی نوع ساسانی هم هنوز200سال پس از آن در سیراف مورد استفاده قرار میگرفت. بنابراین قدمت کلات حیدری را میتوان بین سدۀ سوم تا دهم میلادی تاریخگذاری کرد. تعیین نقش و کاربری اثر هم کار بسیار دشواریست با این حال گمان میکنیم که اتاق چلیپایی شکل با نقشۀ مشخص و جایگاههای مناسب برای بینندگان،دارای نقشی تشریفاتی و ویژۀ اجرای رسمها بوده است و اتاق چهارگوش سطح(ب) با حجرههای جداگانۀ آن برای زندگی به کار میرفت. جایگاه این اثر و دشواری دسترسی به آن این گمان را به ذهن میآورد که سازندگان کلات حیدری،گوشهگیری و گوشهنشینی را میپسندیدند و نیز به همین شکل گودالهای سرپوشیده دال بر این است که ساکنان این مکان خواستار امنیت بودند. بنابراین شاید کلات حیدری تنها نقش نظامی،صنعتی و خانگی نداشته و شاید مورد استفادۀ جامعۀ مذهبی کوچکی نیز قرار داشته و به سخن دیگر این بنا صومعه بوده است. به باور واریک بال و دیوید وایت هاوس این جامعۀ کوچک مذهبی هم میتوانسته بودایی یا مسیحی باشد،این دو به همانندی رویهای کلات حیدری با آثار بودایی افغانستان اشاره دارند به طور نمونه دهانۀ تاقدار با سکوی میانی یادآور دهانههای تاقدار آثار بودایی بامیان است که تعدادی از آنها شامل پیکرههای نشسته بودا است. گمان دوم آن است که کلات حیدری یک اثر مسیحی است. مسیحیت در دورۀ ساسانی درخلیج فارس وجود داشته و بر اساس برخی مدرکها یک اسقف در ریو اردشیر(شاید ریشهر در بوشهر) امروزی و اسقفهایی نیز در بیشاپور،اردشیرخوره و سیراف هم مستقر بودند. واریک بال و دیوید وایت هاوس این انگاره را که کلات حیدری بودایی باشد را بیشتر محتمل میدانند هرچند این نیز در اندازۀ گمان است. به طور کلی این اثر صخرهای را بین سدههای سوم تا دهم میلادی تاریخگذاری میکنند و شاید جایگاه جامعهای مذهبی بوده است. کلات حیدری در تاریخ ۲۷ تیر ۱۳۷۷ با شماره ثبت ۲۰۹۵ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
منابع
بال،واریک و وایت هاوس،دیوید.1356.کلات حیدری.ترجمۀ:حسین بختیاری،مجله بررسیهای تاریخی،شماره69.
اقتداری،احمد.1348.آثار شهرهای باستانی سواحل و جزایر خلیج فارس ودریای عمان.تهران:انجمن آثار ملی.
منبع : 55 آنلاین
دیدگاه تان را بنویسید