شهوت حامي پروري

۵۵آنلاین :

یکی از موضوعاتی که درجلسه استیضاح وزیر کار و تعاون بسیار خودنمایی می‌کرد بحث توصیه‌نامه‌های شخصی و ویژه‌خواری نمایندگان و مقامات دولتی بود، آنچه در علم سیاست در قالب حامی‌پروری از آن بحث می شود.این مقاله سعی در توضیح مفهوم حامی پروری دارد، معضلی که به نظر می رسد در قالب اصطلاحاتی از قبیل آقازاده و ژن خوب بیش از گذشته مورد توجه افکار عمومی قرارگرفته است. حامی پروری clientalismیکی از اشکال فسادسیاسیcorruption است اما خود مفهوم فساد سیاسی به چه معناست؟ فرانسیس فوکویاما در «کتاب نظم و زوال سیاسی» فساد سیاسی را استفاده از منابع عمومی برای اهداف خصوصی تعریف می‌کند؛ بنابرین در وهله اول فساد سیاسی ویژگی حکومت‌هاست نه خصلت نهاد‌های خصوصی و کسب و کارهای تجاری! از طرفی از آن جایی که تفکیک امر عمومی از خصوصی مختص دولت‌های مدرن به حساب مي‌آيد، فساد سیاسی پدیده‌ای است که در حکومت‌های مدرن یا در حال مدرن شدن پدید می آید. در مقابل تا حدودي در حکومت های سنتی، پادشاه خود را مالک سرزمین تحت حاکمیتش می داند، گویی سرزمین بخشی از خانوار یا ارث پدری اوست. براي مثال در دولت قاجار رایج بود که پادشاه، هریک از اقوام و خویشان خود را متصدی یکی از ایالات‌ها و شهرها قرار می‌داد و مقامات دولتی را بین خاندان منتسب به خود تقسیم می‌کرد بدون آنکه کسی معترض این روند باشد به عبارتی در ذهن جامعه نیز تفکیک امر خصوصی از امر دولتی وجود نداشت.

معضل حامي پروري

حامی پروری شکل مدرن‌تر و مخفی‌تری از فسادسیاسی است. رابطه حامی پرورانه بین دو گروه با موقعیت اجتماعی و اقتصادی متفاوت و نابرابر شکل می‌گیرد که در آن افراد دو موضوع را که مورد علاقه آن‌هاست به صورت متقابل رد و بدل می کنند و در آن سیاستمداربعد از به قدرت رسیدن در ازای حمایت انتخاباتی و وفاداری سیاسیِ فرد حامی clientمنافعی را صرف حامیان سیاسی خود می کنند.این منافع می‌تواند شامل توصیه‌نامه‌هایی برای اشتغال در بخش عمومی، پرداخت پول نقد، لطف‌های سیاسی یا حتی کالاهای عمومی نظیر مدرسه و درمانگاه باشد. حامی پروری استراتژی است که توسط ليدرها و احزاب با ایدئولوژی‌های مختلف به منظور کسب و اعمال قدرت سیاسی مورد استفاده قرار می گیرد. فوکویاما معتقد است در همه کشورها مراحل اولیه دموکراسی همراه با نوعی حامی پروری است به ويژه زمانی که پروسه دموکراتیزاسیون قبل شکل گیری دولت مدرن ظهور پیدا کند. به عبارتی خواه يا ناخواه حامی پروری شکل اولیه‌ای از بسیج دموکراتیک است زیرا حامی‌پروری دارای عناصری از پاسخگویی دموکراتیک نیز است؛ به زبان ساده برخي معتقدند كه «من »ِ نوعی در انتخابات از شما حمایت کردم، بنابرین باید پاسخی به این حمایت سیاسی من داده شود.

رابطه معكوس يك ناهنجاري با توسعه اقتصادي

حامی پروری بيشتر با سطح توسعه اقتصادی نیز رابطه دارد. این یک قاعده اقتصادی است که رای دهندگان فقیر را می توان راحت‌تر از رای دهندگان ثروتمند خرید، آن هم با وعده‌هايي مثل پول نقد یا یک شغل معمولی که منافع شخصی آن‌ها را تامین کند. فقر اجازه نمی دهد رای دهندگان مشغله‌های ذهنی بلند مدت توسعه‌ای، محیط زیستی و حقوق بشری داشته باشند.

از طرف دیگر به نظر می‌رسد در کشورهایی از جمله ایران که بخش خصوصی و صنعت ضعیف هستند نیروی کار جوان تنها راه کسب ثروت و جاه طلبی را ورود به نهادهای حکومتی می‌دانند نه بخش خصوصی و مسیر حرکت به سمت پست‌های دولتی روابط حامی پرورانه در سطح محلی است .

آسيب‌هاي يك رويه اشتباه

مهم‌ترین اثر روابط حامی‌پرورانه کاهش کیفیت حکمرانی است؛ بروکراسی دولتی مدرن بر اساس شایسته سالاری، لیاقت فنی و غیر شخصی بودن استوار است و زمانی که کارمندان بر اساس حمایت سیاسی یا رفاقت با سیاستمداران انتخاب می شوند عملکرد آن‌ها لاجرم بسیار ضعیف‌تر خواهد بود.

پیش فرض بروکراسي‌های مدرن در استخدام کارمندان توصیه‌نامه‌های شخصی و روابط خویشاوندی نیست بلکه آزمون‌های گزینشی است .

نکته جالب در مورد حل مساله حامی پروری این است که عبور از حامی پروری و حرکت به سمت دولت مدرن غیر شخصی به مراتب سخت‌تر از حرکت به سمت دموکراتیزاسیون باشد؛ بنابرین دموکراسی و مشارکت بیشتر، هميشه باعث بهبود کارامدی حکومت نمی شود. از طرفی باید دانست که بخش عمومی برخلاف بخش خصوصی با خطر ورشکستگی مواجه نیست و مانند شرکت‌های خصوصی معیارهای سرراستی برای سنجش عملکرد ندارد، بنابراين اصلاح حکومت‌هایی که کارکنان آن‌ها از طریق حامی پروری انتخاب شده اند بسیار دشوار است.

راه نجات

با مطالعه سیر تاریخی توسعه در کشورهای مختلف دست‌كم دو مسیر برای رهایی بروکراسی از حامی پروری مطرح می‌شود.نخستين راه رقابت نظامی است؛ همان‌گونه که چالز تیلی می‌گوید دولت‌ها جنگ‌ها را به وجود می‌آورند و جنگ‌ها نیز باعث شکل‌گیری دولت می شوند.

به عبارتی جنگ باعث ایجاد ارتشی دائمی و ارتش دائمی مستلزم نظام مالیات‌ستانی منظم می‌باشد که این خود نیازمند سازماندهی بروکراسی قدرتمند و غیرشخصی است. چین باستان، پروس و ژاپن جملگی درگیر زد و خورد های طولانی با همسایگان بودند و در این منازعات بقای ملی تا حد بسیار زیادی به سازماندهی بوروکراتیک کارامد حکومت بستگی داشت؛ بنابرین ضرورت بقا، دولت را به سمت شایسته سالاری سوق می دهد.

دومین مسیر مدرن شدن دولت، که به نظر می‌رسد مسیر کم‌هزینه‌تری باشد فرایند صلح‌آمیز اصلاحات سیاسی، با اتکا بر شکل‌ گیری ائتلافی از گروه‌های اجتماعی علاقمند به وجود یک بوروکراسی کارآمدغیر شخصی است ، این ائتلاف‌ها از طبقات و گروه هایی تشکیل شده‌ اند که خارج از نظام حامی‌پرورِ حال حاضر هستند و منافع اساسی در این چارچوب حامی پرورانه ندارند و به عبارت ساده به رانت وصل نیستند. با توجه به هزینه بالای مسیر اول و تجربه کشورهای آمریکا و انگلیس در قرن 18 به نظر می رسد الگوی اصلاحات سیاسی تنها مسیر پیش رو نخبگان باشد .