اسطورهزدایی از تاریخ مدرن ایران
| بیتردید «مدح» رضاشاه، «قدح» مشروطه، رهبران و روشنفکران آن است. رضاشاه نمادِ شکست آرمانی ماست! رضاشاه هرآنچه هست، «معمار ایران» نیست و نمیتواند باشد. باوجوداین اما جزئی از «تاریخ» است.
۵۵آنلاین : امیر خوشسرور
1. با کشف پیکر مومیاییشده منسوب به رضاشاه در حرم حضرت عبدالعظیم (ع)، عَلم جناح آسیمهسر بورژوازی عظمتطلب به هوا رفت و کُتل آن پیشقراول «تاریخ مدرن» ایران شد. یاللعجب! در این گفتمان اسطورهای، مدعیان، رضاشاه را به عرش اعلی رساندهاند و از او با نام بیمسما و میانتهی «معمار ایران» یاد کردهاند. غافل از آنکه «تاریخ» را نه «شخصیت»ها که مهمتر از آن شرایط اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و... که «زمینهساز» ظهور و حضور «شخصیت»ها است، میسازد. در خوانش اسطورهای تاریخ، «قهرمان/پهلوان» نه مولود شرایط اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و... بلکه از آسمان میآید/نازل میشود و «اراده»اش مولد «تاریخ» میشود؛ بنابراین تحلیل «دوران» به محاق میرود و مدح «شخص» به منصه ظهور میرسد. «رضاشاه» در این نقطه تعیینکننده است که بهمثابه «بیرق» (= سرباز ایران!) مفهوم مییابد؛ اما این همه ماجرا نیست. جناح آسیمهسر بورژوازی عظمتطلب ایران که از «حال» رانده شده و در سودای چشمنواز «آینده» زمینگیر است، به «گذشته» دل میبازد؛ از کوروش آغاز میکند و با رضاشاه خاتمه مییابد. دراینمیان «فراز»ها را «گُل» میکند و «نشیب»ها را «گِل» میگیرد تا در حیاط خلوت «نوستالژی» به حیات خود ادامه دهد. 2. تاریخ نوین ایران با «مشروطه» آغاز میشود، در «مشروطه» امتداد مییابد و با «مشروطه» در مسیر واقعیاش قرار میگیرد. همین و بس! «مشروطه» اما «توسعه» نبود و نیست. شکست «مشروطه» لاجرم و به ناچار مفهوم «توسعه» را بر صدر ذهن روشنفکران بازمانده از مشروطه نشانید. و این مهم نه از اینهمانی این دو مفهوم بلکه فراتر از آن از چارهناپذیری «امر واقع» نشئت میگرفت؛ چراکه میدانیم «مشروطه» عطف بر «قدرت» و «توسعه» عطف بر «دولت» است؛ بنابراین اقدامات دولت مقتدر توسعهطلب گرچه واقعی و بهنگام بود؛ اما «طبیعی» نبود! در مثل جای مناقشه نیست؛ این «سزارین» تاریخی دستاوردهای متقدم «مشروطه» (= قانون اساسی و مجلس) را به هیچ گرفت و آنچه به ارمغان آورد، صرفا درد زایمان طبیعی بود. کودک اما در وقت معین چرخید و لاجرم اقتضای تاریخی حکم میکرد که در دقیقه 90 برای نجات جان کودک «سزارین» انجام شود که شد. کودک سالم ماند؛ اما مادر نهتنها از فواید زایمان طبیعی بیبهره ماند؛ بلکه همچنان درد بیدرمان تیغ برنده جراح را با خود دارد. جناح آسیمهسر بورژوازی عظمتطلب ایران به دنبال «تیغ برنده جراح» است! در این راستا هویتزدایی از «مشروطه» از نان شب هم واجبتر است. 3. «تحلیل مشخص از شرایط مشخص» پاشنهآشیل خوانش اسطورهای تاریخ است. آرمانهای جنبش «مشروطه»، زمینههای شکست، پیامدهای آن و همچنین رفتار سیاسی روشنفکران بازمانده از آن جنبش گویای این مدعاست. با شکست «مشروطه» و پیامدهای ناگزیر آن روشنفکران بازمانده از آن جنبش چاره را در تقدم «توسعه» بر «مشروطه» یافتند. حضور کیفی روشنفکرانی مانند «محمدعلی فروغی»، «سیدمحمد تدین»، «علیاصغر حکمت»، «علیاکبر داور»، «علی دشتی»، «سیدحسن تقیزاده» و... و حتی «عبدالحسین تیمورتاش» در کنار رضاشاه نه یک تغییر کیفی در انگارههای آرمانی مشروطهخواهان بلکه نتیجه بلافصل «شرایط مشخص» آن روزگار بود. آنها که آرمانهای بربادرفته «مشروطه» را به تماشا نشسته بودند و انحطاط تاریخی قاجار را در پسِ ندانمکاریهای تنها شاه مشروط ایران (احمدشاه) باز مییافتند، اقتدار «سردار سپه» را غنیمت شمردند، مشروطه را به توسعه «تقلیل» دادند و از «شکست»، «پیروزی» آفریدند! بنابراین در «دوران» رضاشاه هر آنچه در قالب «توسعه» به انجام رسید، حاصل تلاشهای روشنفکرانی است که بر سر آرمانهای بربادرفته مشروطه نشسته بودند و با احساس مسئولیت «بر سر شاخ بُن میبریدند»! نیمنگاهی به سرنوشت اکثریت قریب به اتفاق آنها «یکی داستان است پر آبِ چشم». 4. با توجه به آنچه آمد؛ بیتردید «مدح» رضاشاه، «قدح» مشروطه، رهبران و روشنفکران آن است. رضاشاه نمادِ شکست آرمانی ماست! رضاشاه هرآنچه هست، «معمار ایران» نیست و نمیتواند باشد. باوجوداین اما جزئی از «تاریخ» است. او را باید بر سر جای «اصلی»اش در صفحات تاریخ نشاند. نه فرشته، نه شیطان! همانجایی که سزاوار آن است؛ حُسن تاریخی رضاشاه «خلعسلاح»اش در قبال روشنفکران بود! تدفین شایسته پیکر مومیاییشده «رضاشاه» گذار از خوانش اسطورهای تاریخ است.
منبع : شرق
دیدگاه تان را بنویسید