شوق مبهم تاریخ‌گرایی

۵۵آنلاین :

مواجهه تاریخ گرایانه با واقعیت حاصل شده سرانجامی جز بیرون کشیدن کلیتی حیات مند از رخ داد هایی که گویی سلسه وار و نظامند مند است ندارد. کلیتی که تلاش دارد تا با گونه هایی از شیوه های دیالکتیکی، قرابت انتخابی ، تکامل گرایانه وعلی معلولی تاریخ را به عنوان ابزاری به خدمت گیرد که نه تنها گذشته بلکه اکنون و زمان آتی را تبیبین و پیشبینی کند.

چارچوب سازی متقنی که نتیجه برداشت های تاریخ گرایانه است منطقا می بایست به قوانین انسانی منجر شود بدین معنا که اگر فرد یا جریانی از آن عدول کرد لاجرم در چاه ناکامی فروخواهد شد، یا در دیگر حالت اگر فرد یا جریانی مرتکب چنین خبط و لغزشی نشود مقصود و خواسته او هر آنچه که باشد، میسر و دست یافتن به آن قریب الوقوع خواهد بود.

مراجعه به گذشته بشر و کیفیات سرگذشت او به عنوان اصلی اساسی در فهم آنچه که بوده و هست تداعی کننده ی الگویی از کامیابی یا شوربختی است. برجسته کردن و مهم جلوه دادن تاریخ مانند اعتبار بخشی به چیزی است که در خودش محصور و گرفتار است و تحمیل کردن آن به دیگران مانند تحمیل کردن الگویی بی غل وغش از زندگی سالم به دیوانه ای است که هر روز راه خانه ی خود را گم میکند.

از این دست نوشتارها که سعی برعبرت گیری از تاریخ دارند فراوان میتوان یافت. برای مثال "تاریخ بی خردی" اثر باربارا تاکمن، "چگونه موفق شویم" اثرعلیرضا یکتا مقدم، "شکستن مرزهای کنکور" از ابراهیم خلیل مهر نو و یا "چگونه میتوانیم موفق شویم" از شیو خرا (که این آخری به تازگی نیز به فروش دو میلیون نسخه ای رسیده است) از جمله آثاری هستند که سعی بر تعمیم دادن تاریخ در طول زمان داشته وهر یک، البته با ادبیات و نگاری متفاوت، بر این مهم تاکید نموده اند. بعلاوه اینگونه استنباط میگردد که متفکران حوزه های مختلفی نظیراخلاق، هنر، سیاست و ... که بهره گیری از تاریخ را رسالت و مبنای تحلیل های خود میدانند خواسته یا ناخواسته آثار و شیوه ی تفکرشان به آثار و شیوه ی تفکر صاحبان آثار نام برده شده نزدیک است.

بعلاوه در گوشه گوشه آثار صاحبان اندیشه و متفکرین دست به قلم بسیار سراغ داریم که به موضوع عبرت پذیری از تاریخ پرداخته شده و کم نیستند کسانی که به این موضوع هر چند به صورت غیر مستقیم اشاراتی داشته اند و به آن نقبی زده اند.

اما آنچه که تاریخگرایی را با تناقض و دشواری رو به رو میسازد چیست؟

در پاسخ به این پرسش میتوان ابراز داشت که اراده و حرکت دو مفهومی است که با اعتصام به آن شاید بتوان دلیل ناکارآمدی برداشت های معوج تاریخگرایان و کسانی که مدام به تاریخ ارجاع میدهند را درک کرد. اما اراده و حرکت به چه معناست و چگونه تعریف میشود؟

اراده در کلام شوپنهاور ودر فرازی از کتاب وی با عنوان "جهان به مثابه اراده و تصور" اینگونه تصویر گردیده است:

"مادامی که علوم انسانی به دنبال یافتن ضرورت ها و دریافت قوانین این جهانی اند انسان به واسطه ی اراده ی خویش تمامی ضرورت ها را کنار میزند. "

از این گزاره البته برای رد علمی بودن مطالعات انسانی بهره گرفته میشود اما نکته ای که در گزاره مفروض ارتباط سوال حاضر را با پاسخ آن حفظ میکند آن است که تاریخ معنای خود را با سرک کشی در مهارت ها، دانش ها وعلوم متکثر بدست می آورد. تاثیر اراده بر جهان آنچنان است که تمامی روابط انسانی را پیش بینی ناپذیر میسازد. بعلاوه، اراده نظم را از بستر اتفاقات میستاند. کوچک ترین رخ دادها در جهان وابسته به محقق شدن چندین و چند اراده بشریست، حال آن که تاریخ از بزرگ ترین اتفاقات پنداشتی تک محورانه دارد. لذاست که از یک سو ما با کمیتی رو به رو خواهیم بود که نظم خاصی ندارد، پیشبینی ناپذیر است و تک محورانه، و در دیگر سو ما با تاریخگرایانی رو به روییم که با تصور چارچوب های قاعده مند به وسیله بهره گیری از داستان سرایی تک خطی در تلاش برای رسیدن به نسخه ای تکامل یافته از گذشته اند.

اما در باب حرکت اینگونه عنوان گردیده است که حرکت از هر نوع که باشد سازنده ی تاریخ است. حرکت جوهرتاریخ است.اما میان هر یک از نقاط تاریخ غرقابی از اتفاقات در مقابل با تاریخ دهان میگشاید و ناگهان آنچیزی که شکوهمندانه موجودیت میابد سکون است. سکونی که پیوستگی تاریخ را منقطع میسازد به شکلی که هماهنگی و دوام آنچه که تا پیش از آن محسوس بود مخدوش میشود. سکونی که مراحل تاریخی را از یک دیگر جدا میسازد، سکونی که هر مرحله تاریخی را در خودش فرو میبرد تا اعتبارش تنها در امتداد ارتباط با خودش ممکن شود. سکونی که تنها با جریانهای شاخص ممکن میشود. و در تقبل با چنین جریان هایی است که گویی فرد یا فرایندی به یک باره ظهور میکند و همه چیز را برهم میزند و خود آغاز گر حرکت و جنبش دیگری میشود. جنبش و حرکتی که دیگر هیچ تعلقی به گذشته ی خود ندارد.

برای مثال در تاریخ هنر نقطه ای از سکون و ایستایی وجود دارد که میتوان آنرا در آثار اندی وارهول - در باب نهضت هنر پاپ آرت - فهم نمود. جریانی که تمامی حرکت ها را در نقطه ای از تاریخ به سکون بدل میکند به طوری که دیگر هیچ نسبت معنا داری با گذشته ی خود ندارد. به همین سبب است که نمی توان با فهم آثار اندی وارهول و تکیه بر داده های وی پیدایش آثار پیکاسو و ونگوگ یا هر نقاش و هنرمند متفاوت و البته جریان ساز دیگری را پیشبینی کرد، یا نمی توان عملکرد سیاسی هیتلر را با تجزیه و تحلیل رفتار "ویلهلم" که سلف قبلی او بود فهم نمود.

البته که این وقایع تاثیر خود را در گذشته بر پدیده ها میگذارند اما آنقدر این اتفاقات پیچیده و ناهمگون و غیر قابل دسترس هستند که پرداختن به هر کدام موجب سانسور و نادیده گرفتن دیگر وقایع میشود و از طرفی در نقطه زمانی که آثارهنری تجسم پیدا میکنند یا اتفاقات سیاسی رقم میخورند دیگر نمی توان آن ها را با گذشته اش تبیین کرد چرا که خود اثر، یا حادثه به تنهایی دلایل کافی برای موجودیتش را داراست. لذا به باور بسیاری، هرچه قدر هم که اطلاعات ما از پدیده های تاریخی دقیق و کامل باشد و هر چه قدر هم که ابزار ما برای تجزیه و تحلیل این رفتار جامع و بی نقص باشد، باز به نظر میرسد که از پیشبینی تاریخ، این پدیده ی نابهنگام ناتوانیم. بن بست های ناگهان که سکون را پدید میآورند مبدا و محل گسست های تاریخی اند. گسست هایی که وحدت و یکپارچگی را از تاریخ ربوده اند، بساط بازی را بر هم زده اند و همه تاریخ را قطعه قطعه و متشکل از اجزایی کرده اند که بی ارتباط به هم هستند. اما کسانی که تاریخ را بیش از داستان سرایی و فرا تر از چیزی که بتوان به هنرمند یا ادیبی ایده رسانی نمود می دانند، با وجود تمامی این دشواریها، کماکان به دنبال بیرون کشیدن اسلوبی نظامند از رخ دادهایی اند که علی الظاهر هیچ ارتباطی به یکدیگر نداشته و تحلیل ناپذیر مینمایند.