دخل و خرج خانوار ایرانی چگونه تراز شد؟
| میگویند «بر احوال آن مرد باید گریست/ که داخلش بود نوزده، خرج بیست.» با این حساب، اگر تا سال ۱۳۹۲ مردم ایران کمابیش لایق آن بودند که بر احوالشان گریسته شود، حالا میتوان گفت که اوضاع عوض شده است.
۵۵آنلاین :
میگویند «بر احوال آن مرد باید گریست/ که داخلش بود نوزده، خرج بیست.» با این حساب، اگر تا سال ۱۳۹۲ مردم ایران کمابیش لایق آن بودند که بر احوالشان گریسته شود، حالا میتوان گفت که اوضاع عوض شده است. بر اساس نتایج «آمارگیری از هزینه و درآمد خانوارهای شهری و روستایی» که از سوی مرکز آمار ایران انجام شده، سال ۱۳۹۴ دومین سال پیاپی بوده که میزان درآمد خانوارهای ایرانی (اعم از شهری و روستایی) به طور میانگین بیشتر از هزینههایشان بوده است. خانوارهای شهری ایرانی در این سال به طور متوسط ۲۷ میلیون و ۸۸۷ هزار تومان (معادل ماهانه دو میلیون و ۳۲۴ هزار تومان) درآمد داشتهاند و در مقابل ۲۶ میلیون و ۲۴۰ هزار تومان (معادل ماهانه دو میلیون و ۱۸۷ هزار تومان) هزینه کردهاند. یعنی در کل سال، به طور میانگین رقمی معادل یک میلیون و ۶۴۸ هزار تومان «ته دخل» خانوارهای شهرنشین ایرانی باقی مانده است.
درباره خانوارهای روستایی نیز شرایط مشابهی وجود دارد. هر چند روستانشینان به طور میانگین درآمدی پایینتر از شهرنشینان دارند، اما آنها هم در سال ۱۳۹۴ حدود یک میلیون و 405 هزار تومان برای پسانداز در اختیار داشتهاند. چرا که متوسط درآمد آنها در این سال ۱۶ میلیون و ۱۰۴ هزار تومان (معادل ماهانه یک میلیون و ۳۴۲ هزار تومان) بوده و هزینههایشان در سطح ۱۴ میلیون و 698 هزار تومان (معادل ماهانه یک میلیون و 225هزار تومان) بسته شده است.
چنان که اشاره شد، این دومین سال پیاپی است که چنین اتفاقی به ثبت میرسد. البته مرور نتایج «آمارگیری از هزینه و درآمد خانوارهای شهری» در دوره ۱۰ ساله اخیر نشان میدهد شهرنشینان ایرانی قبلاً یک بار هم در سال ۱۳۹۱ درآمدی بیشتر از هزینههایشان داشتند، اما در سال ۱۳۹۲ بار دیگر به ورطه «بدحالی مالی» افتادند (درباره روستانشینان تنها طی دو سال ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴ تراز مالی مثبت به ثبت رسیده است). با این حال، آنچه سال ۱۳۹۴ را با همه سالهای قبلی متفاوت میکند، فاصله نسبتاً قابل توجه متوسط درآمد و هزینه خانوارهای ایرانی است. اگر شهرنشینان در پایان سال ۱۳۹۳ تنها ۶۴۵ هزار تومان «درآمد اضافی» داشتند و روستانشینان تنها ۵۲ هزار تومان، این رقم در پایان سال ۱۳۹۴ برای هر دو گروه به حدود یک و نیم میلیون تومان افزایش یافته است. به بیان دیگر، متوسط درآمد شهرنشینان در این سال 3/6 درصد بیشتر از هزینههای آنها بوده و متوسط درآمد روستاییان 6/9 درصد بیشتر از هزینههایشان؛ اتفاقی که میتواند نشانهای از ترمیم شکاف هزینه - درآمد خانوارهای شهری و روستایی و تداوم آن در سالهای آینده باشد و همچنین شانس پسانداز کردن و افزایش رفاه را برای ایرانیان فراهم سازد.
با این مقدمه، به مرور جزئیات مهم گزارش اخیر مرکز آمار ایران درباره دخل و خرج خانوارهای ایرانی میپردازیم؛ با این توضیح که همه آنچه در ادامه میآید، مربوط به خانوارهای شهری است.
چو دخلت نیست، خرج آهستهتر کن.» این نصیحت را سعدی شیرازی هشت قرن پیش ذیل حکايتی «در تأثیر تربیت» در «گلستان» خود آورد تا بر این نکته تأکید کند: «خرج فراوان کردن مسلم کسـی را باشد که دخل معین دارد.» معلوم نیست خانوارهای ایرانی در سال ۱۳۹۴ بیشتر از قبل به نصیحت سعدی گوش داده باشند، چرا که میزان هزینههای آنان تقریباً به اندازه نرخ تورم رشد کرده؛ بلکه به نظر میرسد آنچه باعث شده تراز مالی خانوارهای شهری در این سال به شکل چشمگیری مثبت شود، رشد درآمدهای آنان بوده است.
بر اساس گزارش مرکز آمار ایران که حاصل یک نمونه گیری آماری گسترده است، میزان درآمدهای خانوارهای شهری در سال 1394 به طور متوسط 6/15 درصد بیشتر از سال قبل از آن بوده، اما هزینهها تنها 7/11 درصد رشد را به ثبت رساندهاند؛ رقمی بسیار نزدیک به نرخ تورم 4/11 درصد سال ۱۳۹۴ (نمودار شماره یک).
کاهش سهم هزینههای خوراکی
هزینه خانوارهای شهری در سال ۱۳۹۴ به طور میانگین ۲۶ میلیون و ۲۳۹ هزار تومان برآورد شده که شش میلیون و ۲۴۳ هزار تومان (معادل ۲۳٫۸ درصد) از آن سهم هزینههای «خوراکی و دخانی» و ۱۹ میلیون و ۹۹۷ هزار تومان (معادل 2/76 درصد) باقیمانده سهم هزینههای غیرخوراکی بوده است. هر دو این هزینهها در مقایسه با سال قبلی رشد نشان میدهند، اما میزان رشد هزینههای «غیرخوراکی» نزدیک به دو برابر میزان رشد هزینههای «خوراکی و دخانی» بوده و باعث شده سهم این هزینهها از کل، حدود یک درصد به نفع هزینههای غیرخوراکی افزایش یابد (جدول شماره ۱).
کاهش سهم خوراکیها از سبد هزینهای خانوار غالباً به عنوان یکی از شاخصهای نمایانگر افزایش رفاه تلقی میشود. چرا که نشان میدهد خانواده از نظر اقتصادی تواناتر شده و توانسته علاوه بر تأمین نیازهای اساسی (هزینههای خوراکی)، سایر نیازهای خود را نیز پوشش دهد. به عنوان شاهد مثال، بررسی سهم هزینههای خوراکی و دخانی در خانوارهای روستایی حکایت از آن دارد که روستانشینان -که به طور معمول کمدرآمدتر هستند و در سطح رفاهی پایینتری نسبت به شهرنشینان قرار دارند - در سال ۱۳۹۴ سهمی معادل 3/39 درصد از سبد هزینهای خود را به هزینههای «خوراکی و دخانی» اختصاص دادهاند و تنها 7/60 درصد از هزینههایشان «غیرخوراکی» بوده است.
مطالعه گروههای مختلف هزینهای خانوارهای شهری نیز نشان میدهد هرچه میزان هزینه سالانه خانوارها بیشتر میشود، سهم هزینههای خوراکی و دخانی از سبد هزینهای آنها کمتر میشود و از 7/39 درصد (در گروه هزینهای 5/7 میلیون تومان و کمتر در سال) به 8/14 درصد (در گروه هزینهای ۶۰ میلیون تومان و بیشتر در سال) میرسد (نمودار شماره ۲).
کدام خوراکیها؟
بر اساس گزارش مرکز آمار ایران در میان هزینههای «خوراکی و دخانی» بیشترین سهم نصیب گروه «آرد، رشته، نان، غلات و فرآوردههای آن» شده که چیزی حدود ۲۲ درصد از کل هزینههای این گروه را بر خانوارهای شهری تحمیل کرده است. «گوشت» نیز با فاصلهای اندک، ۲۱ درصد از سبد هزینهها سهم دارد و «میوهها و سبزیها» با سهم 6/17 درصدی در رده سوم قرار دارند. مشاهده میشود که بیش از ۶۰ درصد هزینههای «خوراکی و دخانی» در همین سه گروه طبقهبندی میشوند (نمودار شماره ۳).
کدام غیرخوراکیها؟
در میان هزینههای «غیرخوراکی» شهرنشینان، چنان که انتظار میرود «مسکن» بزرگترین سهم را دارد: 2/44 درصد از کل هزینههای غیرخوراکی مربوط به «مسکن» است و اگر سهم 1/5 درصدی «هزینههای لوازم، اثاث و خدمات خانوار» را نیز به این بخش اضافه کنیم، مشاهده میشود که نزدیک به نیمی از هزینههای خانوارهای شهری مستقیماً با تأمین امکانات اقامتی آنها مرتبط است. «حمل و نقل و ارتباطات» با سهم 1/15 درصدی و «بهداشت و درمان» با سهم 8/13 درصدی از دیگر بخشهای مهم سبد هزینههای غیرخوراکی خانوارهای شهری در سال ۱۳۹۴ بودهاند (نمودار شماره ۴).
افزایش سهم درآمدهای حقوق بگیری
در سمت دیگر ترازنامه، درآمدهای خانوارهای شهری در سال ۱۳۹۴ به طور میانگین ۲۷ میلیون و ۸۸۷ هزار تومان ارزیابی شده که بیش از نصف آن (۱۴ میلیون و ۲۲ هزار تومان معادل 3/50 درصد) در قالب «درآمدهای متفرقه» طبقهبندی شده است. درآمدهای متفرقه طبق تعریف مرکز آمار ایران عبارتند از «تمامی وجوه و ارزش کالاهایی که خانوار از طریقی غیر از اشتغال اعضای خود دریافت کرده است، مانند اجاره اموال منقول و غیرمنقول، حقوق بازنشستگی، دریافتی یارانه و نظایر آن». «درآمد از حقوق بگیری» با رقم متوسط سالانه ۹ میلیون و ۳۲۳ هزار تومان و سهم 4/33 درصدی در رده دوم تأمین کننده درآمدهای خانوار قرار داشته و «درآمد از مشاغل آزاد» نیز با چهار میلیون و ۵۴۲ هزار تومان به سهم 3/16 درصدی بسنده کرده است (نمودار شماره5).
نکته قابل توجه در مورد درآمدها این است که اگرچه همه گروههای مختلف درآمدی در سال ۱۳۹۴ رشد داشتهاند، اما تفاوت ارقام رشد باعث شده سهم «درآمدهای متفرقه» از کل درآمدها، کاهشی ۱/۱ درصدی نسبت به سال ۱۳۹۳ را به ثبت برساند و در مقابل سهم «درآمدهای حقوق بگیری» به همین میزان رشد کند.
استانهای صاحب بالاترین تراز مالی
در تفکیک استانی نتایج «آمارگیری از هزینه و درآمد خانوارهای شهری» مشاهده میشود که استان تهران هم در شاخص هزینه و هم در شاخص درآمد، بالاترین متوسط کشوری را داشته است. بر این اساس، خانوارهای تهرانی در سال ۱۳۹۴ به طور میانگین ۳۷ میلیون و ۴۶۵ هزار تومان درآمد (معادل ماهانه سه میلیون و ۱۲۲ هزار تومان) و ۳۷ میلیون و ۴۵۷ هزار تومان هزینه (معادل ماهانه سه میلیون و ۱۲۱ هزار تومان) دانستهاند. تراز مالی خانوارهای مقیم استان تهران - اگرچه مثبت است، اما بسیار پایینتر از میانگین کشوری قرار دارد: در پایان سال ۱۳۹۴ به طور میانگین کمتر از ۱۰ هزار تومان «ته دخل» خانوارهای تهرانی باقی مانده است.
پایینترین میانگین درآمد خانوارهای شهری در سال ۱۳۹۴ مربوط به استان ایلام بوده که درآمدی ۱۹ میلیون و ۷۹۸ هزار تومانی (معادل ماهانه یک میلیون و ۶۵۰ هزار تومان) را به ثبت رساندهاند. ایلامیها البته با توجه به هزینه متوسط ۱۶ میلیون و ۵۴۱ هزار تومانی، تراز مالی خوبی داشتهاند: سه میلیون و ۳۸۳ هزار تومان در یک سال.
جایگاه پایینترین هزینه خانوارهای شهری در سال ۱۳۹۴ هم به استان کرمان رسیده است که در این سال به طور متوسط ۱۵ میلیون و ۶۱۳ هزار تومان (معادل ماهانه یک میلیون و ۳۰۱ هزار تومان) هزینه کردهاند. کرمانیها نیز با توجه به درامد متوسط ۲۰ میلیون و ۱۴۶ هزار تومانی سالانه (معادلی یک میلیون و ۶۷۹ هزار تومان در ماه) تراز مالی قابل توجهی را به ثبت رساندهاند: چهار میلیون و ۵۳۳ هزار تومان در سال ۱۳۹۴.
اگر از خانوارهای ساکن دو استان «اصفهان» و «چهارمحال و بختیاری» که در سال ۱۳۹۴ تراز مالی منفی داشتهاند، بگذریم، ساکنان استان تهران کمترین تراز مالی را در این سال داشتهاند. در سوی دیگر طیف خانوارهای مقیم استان قم بالاترین تراز مالی را به ثبت رساندهاند؛ آنها با درآمد متوسط ۲۵ میلیون و ۹۹۶ هزار تومانی در سال، تنها 19 میلیون و 513 هزار تومان هزینه داشتهاند و «ته دخل» آنها در پایان سال 1394 به شش میلیون و 483 هزار تومان رسیده است. نمودار شماره 6 نمایانگر تراز مالی خانوارهای پنج استان از دو سر طیف (دارنده بالاترین و پایینترین تراز مالی) و متوسط کشوری این شاخص است.
ماشین سوارترین استانها
آمارگیری سال ۱۳۹۴ مرکز آمار ایران حکایت از آن دارد که 68/94 درصد خانوارهای شهری در این سال صاحب «تلفن همراه» بودهاند؛ این در حالی است که تنها 41/40 درصد خانوارهای شهری از «رایانه» استفاده میکردهاند. این گزارش همچنین نشان میدهد به طور متوسط 57/46 درصد از خانوارهای شهری از «اتومبیل شخصی» برخوردار هستند. اما نتایج تفکیک استانی میزان استفاده خانوارها از اتومبیل شخصی جالب توجه تر است: بیشترین درصد برخورداری از اتومبیل شخصی در میان استانهای کشور مربوط به استان یزد است که 25/62 درصد خانوارهای شهری آن از این امکان بهرهمند هستند. رتبه دوم در این زمینه در اختیار استان خراسان جنوبی است و استان تهران در جایگاه سوم قرار دارد؛ به ترتیب با درصد برخورداری از اتومبیلی شخصی 56/55 درصد و 23/55 درصد.
در انتهای این فهرست استان لرستان قرار دارد، با بهرهمندی تنها 39/29 درصد خانوارهای شهری از اتومبیل شخصی، استانهای سیستان و بلوچستان و کرمانشاه نیز در ردههای ماقبل آخر قرار دارند.
پردرآمدترین شغلها
اگرچه در آخرین سرشماری نفوس و مسکن کشور (سال 1395) بُعد خانوارهای شهری ۳/۳ نفر ارزیابی شده، آمارگیری مرکز آمار ایران «متوسط تعداد افراد در خانوارهای شهری» در سال 1394 را 46/3 محاسبه کرده است. با این پیشفرض «متوسط تعداد افراد شاغل» تنها 92/0 نفر ارزیابی شده است. در این ارزیابی، 58/25 درصد از خانوارهای شهری «بدون فرد شاغل»، 84/59 درصد با «یک نفر شاغل» و 01/12 درصد با «دو نفر شاغل» معرفی شدهاند. همچنان که پیشبینی میشود، در خانوارهایی که در دهک هزینهای بالاتر قرار دارند، تعداد افراد شاغل بیشتر هستند. «متوسط تعداد افراد شاغل» از 52/0 نفر در دهک هزینهای اول به طور پیوسته افزایش یافته و به 08/1 نفر در دهک هزینهای دهم میرسد.
اگر وضع فعالیت «سرپرست خانوار»را معیار مقایسه قرار دهیم، مشخص میشود که 57/63 درصد از سرپرستان خانوارهای شهری در سال ۱۳۹۴ «شاغل»، 60/30 درصد «دارای درامد بدون کار» و 41/2 درصد «بیکار(جویای کار)» بودهاند.
از 57/63 واحد درصد مورد اشاره، بیشترین سهم شاغلان با 21/29 درصد به گروه «مزد و حقوق بگیران خصوصی» تعلق دارد، 68/20 درصد «کارکنان مستقل» هستند، 65/10 درصد در گروه «مزد و حقوق بگیران عمومی» طبقهبندی میشوند و 94/2 درصد در رسته «کارفرمایان».
در یک دسته بندی دیگر، از 57/63 واحد درصد پیش گفته، بزرگترین سهم شاغلان به گروه «صنعتگران و کارکنان مشاغل مربوط» با 53/12 درصد تعلق دارد و «کارگران ساده» در رده بعد قرار دارند. کوچکترین سهم نیز (با صرفنظر از گروه «سایر و اظهار نشده») به گروه «قانون گذاران، مقامات عالی رتبه و مدیران» با 93/1 درصد تعلق دارد.
طبقهبندی «متوسط درآمد سالانه خانوارهای شهری بر حسب گروه شغلی سرپرست خانوار» نیز اطلاعات جالب توجهی به دست میدهد. بر اساس گزارش مرکز آمار، خانوارهایی که سرپرست آنها در گروه «قانون گذاران، مقامات عالی رتبه و مدیران» قرار میگیرند با متوسط درآمد اظهار شده ۵۸ میلیون و ۵۰۱ هزار تومان در سال (چهار میلیون و 875 هزار تومان در ماه) بالاترین درآمد را در سال 1394 داشتهاند و پس از آنها «متخصصان (علمی و فنی)» و «کارمندان امور اداری و دفتری» قرار میگیرند. در سر دیگر طیف خانوارهای با سرپرست «کارگر ساده» متوسط درآمدی معادل 18 میلیون و 820 هزار تومان در سال (یک میلیون و 568 هزار تومان در ماه) را به اطلاع رساندهاند. در ردههای بعدی کمترین درآمدها «صنعتگران و کارکنان مشاغل مربوط» و «کارکنان ماهر کشاورزی، جنگلداری و ماهیگیری» قرار دارند (نمودار شماره 7).
بررسی متوسط درآمد سالانه خانوارهای شهری بر حسب «فعالیت اصلی محل کار سرپرست خانوار» هم نشان میدهد خانوارهایی که فعالیت اصلی محل کار سرپرستان آنها «بهداشت و مددکاری اجتماعی» است، با درآمد اظهار شده سالانه 46 میلیون و 719 هزار تومان (معادل ماهانه سه میلیون و 893 هزار تومان) بیشترین درآمد و خانوارهایی که فعالیت اصلی محل کار سرپرستان آنها «خانوارهای معمولی دارای مستخدم» است، با درآمد اظهار شده سالانه 18 میلیون و 166 هزار تومان (معادل ماهانه یک میلیون و 514 هزار تومان) کمترین درآمد را در سال 1394 داشتهاند.
روند 10 ساله هزینه و درآمد
شاید بتوان گفت خانوارهایی که در سال 1394 کمترین متوسط درآمدی را داشتهاند، بیش از دو سال از میانگین درآمد کشوری عقب افتادهاند. چرا که درآمد آنها حتی از متوسط درآمد خانوارهای شهری در سال 1392 (که معادل 20 میلیون و 455 هزار تومان بود) هم کمتر بوده است.
مطالعه روند 10 ساله متوسط درآمد و هزینه خانوارهای شهری نشان میدهد در این دوره، درآمد خانوارهای شهری نزدیک به 3/4 برابر شده و از میانگین شش میلیون و 551 هزار تومانی سال 1385 به 27 میلیون و 887 هزار تومان در سال 1394 رسیده است. با این حال، هزینههای آنها 9/3 برابر رشد کرده و از میانگین شش میلیون و 729 هزار تومانی سال 1385 تا رقم 26 میلیون و 240 هزار تومانی سال 1394 بالا آمده است.
البته در هفت سال از این 10 سال، «درآمد متوسط» خانوارها از «هزینه متوسط» آنها کمتر بوده است. با این حال، «نرخ رشد درآمدها» در شش سال از این 10 سال از «نرخ رشد هزینهها» بالاتر بوده و همین روند باعث شده که در پایان دوره، تراز مالی خانوارهای شهری به طور متوسط به مثبت یک میلیون و 648 هزار تومان (در سال 1394) برسد. این تراز در ابتدای دوره منفی 178 هزار تومان بود، اما در نقطه حضیض خود در سال 1389 رقم منفی 752 هزار تومان را نیز تجربه کرده بود.
نمودار شماره 8 نسبت «متوسط درآمد» به «متوسط هزینه» خانوارهای شهری را در دوره 10 ساله 1385 تا 1394 نشان میدهد (عدد «یک» نشانگر انطباق کامل درآمدها بر هزینههاست).
منبع : تجارت فردا
دیدگاه تان را بنویسید