ارسال به دیگران پرینت

روابط خویشاوندی ریسک مهاجرت را پایین می‌آورد

| نگاهی به پژوهش تجربه‎‏ زیسته مهاجران افغانستانی شاغل در خدمات شهری تهران

روابط خویشاوندی ریسک مهاجرت را پایین می‌آورد

۵۵آنلاین :

ساختمان خدمات شهری از فضای سرسبز و دلباز پارک بهاران منظره‌ای برای خود دست و پا کرده است. غیراز ‏کارگران شاغل در خدمات شهری، کسی به راحتی امکان ورود به ساختمان را ندارد. نزدیک ظهر است و ‏ساعت کاری بیشتر آنها هنوز شروع نشده. ‏ بعضی راننده‌‌اند، بعضی در شیفت شب کار می‌کنند و دیگران مخزن خالی می‌کنند، لایروبی می‌کنند، جارو ‏می‌زنند و زباله‌ها را جمع می‌کنند. هر طبقه ساختمان دو تا سه اتاق دارد که در آنها بین دو تا ٦نفر زندگی ‏می‌کنند. کارگران مهاجرِ تنها، باید برای خانواده‌هایشان در افغانستان پول بفرستند. چند نفرشان منتظرند پولی ‏دست‌شان بیاید و ایران را ترک کنند، می‌خواهند به ترکیه بروند. جایی که همین چند ماه قبل بعضی از ‏دوستان و همکاران‌شان رفته‌اند ‎.‎‏

ساعت به یک بعدازظهر نزدیک می‌شود و ‏آنها باید سر شیفت‌هایشان بروند. بیشترشان درس نخوانده‌اند یا در حد خواندن و نوشتن سواد دارند. ‏ ‎چرا درس نخواندی؟ طالبان محله را گرفت، مکتب تمام شد‎. ‎‎دوست داری درس بخوانی؟ ‏دوست داریم. میسر نمی‌شود.‏ حضور مهاجران، پناهجویان و پناهندگان افغانستانی در ایران به دهه٥٠ شمسی باز می‌گردد، اما هنوز پس از ‏چند دهه زندگی و کار در ایران، درگیر شرایط پیچیده‌ای هستند. فاطمه عزیزی، ستاره‌هاشمی، حمید ‏فراهانی و مصطفی هوشمند به تازگی پژوهشی گروهی در مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران انجام ‏داده‌اند که شرایط زندگی بخشی از کارگران افغانستانی را به تصویر می‌کشد. این پژوهش با عنوان ‏‏«تجربه‎ زیسته مهاجران افغانستانی شاغل در بخش خدمات شهری شهرداری تهران» هدف اصلی خود را ‏مطالعه‌ وضع و تجربه‎‏ زیسته مهاجران افغانستانی شاغل در بخش خدمات شهری شهرداری تهران تعریف ‏کرده و می‌خواهد به پدیده مهاجرت و پناهندگی به‌عنوان پدیده‌ای پیچیده و چند بعدی نگاه کند، همان‌گونه ‏که وضع افغانستانی‌های ساکن ایران پیچیده است.‏ شرایط زندگی افغانستانی‌ها در ایران با هم متفاوت است؛ بسته به اینکه چه مدرکی برای اقامت داشته باشند ‏یا اصلا مدرک قانونی نداشته باشند. یک دسته از آنها که با شروع جنگ در افغانستان در سال‌های پایانی ‏دهه٥٠ تا زمان سقوط طالبان یعنی‌سال ١٣٨٢ به ایران آمده‌اند کارت آمایش دارند. دسته‌ای دیگر مجوز ‏اقامت ندارند که این پژوهش آنها را با نام «مهاجران غیرقانونی‌ شده و پناهجویان» می‌شناسد و شرایط‌شان را ‏این‌طور توضیح می‌دهد: «بعضی از آنها زمانی ویزا داشتند، اما آن را تمدید نکردند. برای تمدید باید به ‏افغانستان بازمی‌گشتند. همچنین بعضی از آنها که کارت آمایش داشتند در طرح‌های بازگشت داوطلبانه به ‏افغانستان بازگشتند، اما جنگ و ناامنی و مشکلات اقتصادی در کشورشان ادامه داشت و امکان ماندن نداشتند، ‏با این حال کارت آمایش‌شان هم باطل شده بود.» دسته سوم افغانستانی‌های ساکن ایران کارگران مهاجر‌ند. ‏شرایط اسکان، مناسبات خانوادگی، اوقات فراغت و شرایط دیگر زندگی آنها متأثر از شرایط کاری‌شان است. ‏کار موقتی، زندگی را هم برای آنها موقتی می‌کند. چه در مراکز اقامتی خدمات شهری ساکن باشند و چه ‏در خانه‌هایی فرسوده و عموما حیاط‌دار که یا اتاقی از آن را با مستاجر دیگری شریک‌اند یا صاحبخانه در ‏همان خانه زندگی می‌‌کند. ‏ یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد در میان کارگران هم کسانی هستند که مثلا ٦ماه یا حتی ٣-٢ ‏ماه از آمدن‌شان می‌‌گذرد و هم آنهایی که دو دهه است در ایران کار می‌‌کنند. هم کسانی که با پاسپورت ‏آمده‌اند و هم آنها که به صورت غیرقانونی: «بعضی هم برگه‌های اجازه کار دارند. این کارگران به‌خصوص ‏آنهایی که عمر مهاجرت‌شان به یکی دو دهه نمی‌رسد معمولا کسی را در ایران می‌‌شناختند که آنها را برای ‏کار به شهرداری معرفی کرده بود. شبکه آشنایی و فامیلی در این مرحله کمک بزرگی است؛ برای همین اغلب ‏کسانی که در یک محل کار می‌‌کنند یا نوع کارشان یکی است، معمولا از یک منطقه افغانستان مهاجرت ‏کرده‌‌اند. حضور خویشاوندان ریسک مهاجرت را پایین می‌‌آورد. آنها ممکن است چند ماه نتوانند کار پیدا ‏کنند و اگر خویشاوندی نداشته باشند، جایی هم برای زندگی ندارند.»‏ تجربه زیسته کارگران در خدمات شهری نشان می‌دهد آنها حتی وقتی مدرک اقامتی معتبر داشته باشند به ‏دلیل شرایط فرودستی‌شان هم حقوق کمتری می‌گیرند و هم بیمه نمی‌شوند. کارگرانی که مدرک اقامتی ‏معتبر ندارند شرایط سخت‌تری را می‌گذرانند. وجود آنها در عین حال که برای شهرداری و پیمانکاران چالش ‏است، برای پیمانکار مزیت هم دارد: «اگر کارگر دارای مدارک اقامتی امکانی قانونی برای مطالبه حقوق خود ‏دارد، اما شرایط اجتماعی و اقتصادی او اجازه بهره‌بردن از این ظرفیت حقوقی را به او نمی‌دهد، کارگر ‏افغانستانی فاقد این مدارک به‌طورکلی از این ظرفیت نیز محروم است.»‏ حقوق کم تنها مزیت این کارگران برای پیمانکار نیست. پیمانکار به شیوه‌های مختلف و به صورت غیررسمی ‏دستمزد آنها را پرداخت نمی‌کند یا دیر پرداخت می‌کند. آنها که به‌طور میانگین یک‌میلیون تومان برای ‏یک شیفت دریافت می‌کنند با چند مسأله عمده رو‌به‌رو هستند: ‌«موضوع نخست، پرداخت نشدن کامل حقوق به ‏آنهاست. گاهی پیمانکار پس از پرداخت حقوق به صورتی نقدی و طی تشریفات مربوط به آن مانند دریافت ‏رسید و پرداخت مبلغ در حضور مسئول یا مسئولانی از شهرداری، مبلغی را از کارگران به بهانه‌های مختلف ‏مانند هزینه اسکان پس می‌گیرد. مسأله دیگر تأخیر در پرداخت حقوق است که یافته‌ها حکایت از تأخیری ‏دست‌کم یک هفته تا ١٠ روز دارد. این تأخیر را می‌توان استراتژی پیمانکار دانست تا با طلبکار نگه داشتن ‏کارگر مانع رفتن او شود. از سوی دیگر گاهی بخشی از کار به کارگران تحمیلی است. به‌عنوان مثال، انجام ‏نظافت دو محدوده را به یک کارگر می‌سپارند که درواقع دو کارگر برای آن لازم است. مسأله سوم روشن ‏نبودن سازوکاری برای سوانح حین کار است. این کارگران مشمول قوانین کار نمی‌شوند، اگر اتفاقی برای ‏آنان بیفتد پیمانکار سلیقه‌ای رفتار می‌کند و تمام تعهد خود را برای تأمین هزینه‌های حوادث حین کار انجام ‏نمی‌دهد.» برای همین بعضی از آنها یک شبکه حمایتی درون خودشان تشکیل داده‌اند، در شرایطی مثل ‏سوانح حین کار یا بیماری یکی از اعضای خانواده به یکدیگر کمک و این شرایط سخت را با هم ‏تحمل می‌کنند. ‏ بیشتر آنها بیش از یک شیف کار می‌کنند یا آخر هفته‌ها هم به کار مشغول‌اند. زمان زیادی برای اوقات ‏فراغت نمی‌ماند، اگر هم زمانش باشد، هیچ‌کدام‌شان هزینه‌ فعالیت‌هایی مانند باشگاه رفتن، استخر یا سفر را ‏ندارند. تفریح‌شان بیشتر رفتن به پارک و گذراندن اوقات با دوستان یا خانواده است. آنهایی که با خانواده در ‏ایران زندگی می‌کنند، کار خانگی امکانی برای ارتقای اندکی در زندگی است. درآمد مختصری که البته در ‏سال‌های اخیر کم شده، چون حجم کار پایین آمده است، اما همچنان می‌‌شود روی آن حساب کرد. در یکی از این ‏خانه‌ها مرد ٦٠ ساله‌ای با پنج فرزند و همسرش زندگی می‌کند. زن و دخترها در اوقات بیکاری سیخ‌های ‏کبابی را سرهم می‌کنند. حاصل کار یک روز آنها دو کارتن می‌شود که برای آن ١٠‌هزار تومان می‌گیرند. زن ‏نمی‌گذارد بچه‌ها زیاد درگیر کار خانگی شوند، آنها باید درس بخوانند: «آنها که خودشان به دلیل جنگ و ‏شرایط افغانستان نتوانسته‌اند درس بخوانند به درس خواندن بچه‌ها امید دارند. زن‌ها با جدیت بیشتری در ‏این باره حرف می‌‌زنند و روی مدرسه رفتن بچه‌ها تأکید می‌کنند. پرداخت شهریه مدرسه برای آنان مشکل است، ‏اما گاهی مسئولان مدرسه شهریه کمتری از آنها می‌گیرند.» اما همه خانواده‌ها این‌طور فکر نمی‌کنند، به ‏خصوص برای پسرها که اجازه کار دارند، درس‌ خواندن اولویت نیست. مردان کارگر هم اغلب بی‌سوادند و برای ‏حضور در کلاس‌های سوادآموزی فرصتی ندارند. بیشتر نهادهایی که برای سوادآموزی مهاجران کار می‌کنند، بر ‏زنان متمرکز هستند. ‏ آمارها درباره تعداد مهاجران افغانستانی در ایران متفاوت است؛ از یک‌میلیون و ٥٨٤‌هزار نفر براساس ‏سرشماری ‌سال ٩٥ تا بیش از ٢میلیون نفر براساس اعلام وزارت کشور در‌ سال ٩٨. همه آنها درگیر ‏وضعیتی هستند که این پژوهش به آن زیست اردوگاهی می‌گوید. در تعریف این مفهوم آورده شده است: «منظور ‏زندگی در موقعیتی است که ویژگی‌های اساسی آن فضای فیزیکی (اردوگاه) را دارد، بدون آنکه در آن فضای ‏فیزیکی متعین شود. در اردوگاه، افراد مداوم سرشماری و محدوده حرکت آنها از پیش تعیین ‏می‌شود و اجازه انجام برخی کارها را ندارند و تمام شئون زندگی آنها مشمول قواعد کنترلی است.» این ‏مسأله را می‌شود در قواعدی که برای عبور و مرور کارگران افغانستانی دارای کارت تنظیم شده است، مشاهده کرد. ‏آنها فقط می‌توانند به شهرهایی که در کارت‌شان آمده است، بروند و برای این کار هم باید از پلیس مهاجرت ‏اجازه نامه کسب کنند: «کارگران دارای ویزا از این امر مستثنی هستند. با این وجود، مناطق و استان‌هایی در ‏کشور برای زندگی افغانستانی‌ها ممنوعه به شمار می‌روند؛ بنابراین افراد دارای ویزا هم در صورت کار و زندگی ‏در آن استان‌ها غیرقانونی تلقی خواهند شد. افغانستانی‌های دارای کارت اگر بازرسی شوند و ‏مشخص شود کارت آنها مربوط به شهر دیگری است، دستگیر می‌شوند و کارت اقامت آنها ضبط می‌شود که برای دریافت مجدد آن باید به نزدیک‌ترین اردوگاه شهری که در کارت‌شان به‌عنوان محل مجاز برای تردد ‏ذکر شده، مراجعه کنند.»‏ کارگرانی که اوراق اقامتی مانند کارت یا ویزا ندارند، از این حیث موقعیت پیچیده‌تری دارند. آنها از نظر ‏قانون و مجریانش غیرقانونی‌اند: «جرم آنها تنها عبور غیرقانونی از مرز نیست، بلکه کار، رفت‌و‌آمد و زندگی ‏آنها هم غیرقانونی شمرده می‌شود و از این حیث نه‌تنها به صورت کامل از تمام حمایت‌های قانونی (فارغ از ‏میزان موثر بودن این حمایت ها برای کارگران قانونی) محروم‌اند، بلکه در صورتی که بخواهند تضییع حقوق ‏خود را مانند تأخیر یا پرداخت‌نشدن دستمزد یا اخراج از کار را از طریق قانونی پیگیری‌کنند، باید در ‏فرآیندی وارد شوند که قواعد حاکم بر آن ابتدا حکم بر دستگیری و رد مرز خود او خواهند کرد.»‏ آنها در مرزهای ایران زندگی و کنترل مرزی را در زندگی‌شان احساس می‌کنند و در موقعیت‌های ‏مختلف اوراق اقامتی‌شان بررسی می‌شود: «کار برای پیمانکاران شهرداری که نهادی رسمی است، برای کارگر ‏افغانستانی در ابتدا این دلگرمی را ایجاد می‌کرد که می‌تواند کمی از کنترل مرزی در حیات خود را کاهش ‏دهد و تا حدی حس امنیت او را تقویت می‌کرد. با این حال تجاربی مانند دستگیری درحالی‌که لباس کار خدمات شهری را بر تن داشتند، به آنها نشان داده است که ‏نمی‌توان چندان به موقعیت کار برای پیمانکاران شهرداری دل‌ بست. آن‌هم در شرایطی که پیمانکار اگر خود ‏احساس خطر کند، مداخله‌ای نخواهد کرد.»‏ آنها برای تحصیل کودکان‌شان با مشکل روبه‌رو می‌شوند، به دلیل تابعیت خود مشمول قوانین بازنشستگی ‏نمی‌شوند، در برخی مناطق امکان دریافت گواهینامه ندارند، اگر کارت یا ویزا نداشته باشند، برای بازکردن ‏حساب بانکی یا خدمات مربوط به اپراتورهای تلفن همراه و اینترنت مشکل دارند، حتی: ‌»در صورت داشتن کارت یا ویزا هرازچندگاهی بانک‌ها برای بررسی تمدیدشدن اقامت قانونی آنها کارت‌های بانکی‌شان ‏را مسدود می‌کنند تا این افراد به بانک مراجعه کنند و مدارک‌شان دوباره بررسی شود. نداشتن حساب بانکی ‏دلیل اصلی پرداخت به صورت دستی و نقدی به کارگران افغانستانی است. با اینکه این پرداخت نقدی در ‏حضور ناظران شهرداری انجام می‌شود، اما پیمانکاران معمولا بخشی از این مبلغ را به صورت دستی از کارگران ‏افغانستانی پس می‌گیرند.»‏ آنها حتی برای خروج از مرزهای ایران و مثلا رفتن به کشور ترکیه به دلیل توافقات بین‌المللی مشکل ‏دارند: «ممانعت پلیس مهاجرت ایران از خروج افغانستانی‌ها از ایران باعث شده حتی افغانستانی‌های دارای ‏کارت مجبور شوند مخفیانه از مرز عبور کنند‎.‎‏» رویکرد ایران در ممنوع‌الخروج‌‌کردن افغانستانی‌های ‏مقیم ایران را می‌توان با کمبود نیرو هم مرتبط دانست.‏ امروز پیمانکاران بخش خدمات شهری با کمبود تأمین نیرو رو‌به‌رو شده‌اند و «نیروی کار افغانستانی به دلیل ‏نداشتن وضع شهروندی و برخوردار نبودن از حقوق اجتماعی و اقتصادی و حمایت‌های قانونی از یک سو و ‏از سوی دیگر فقر و نبود فرصت‌های شغلی مناسب‌تر، گزینه‌ای ایده ال برای پیمانکاران است. آنها مطیع‌تر ‏هستند، مشمول بیمه نمی‌شوند، تعهدات کمتری برای کارفرما ایجاد می‌کنند، در دسترس‌تر هستند و در ‏نهایت به علت موقعیت متزلزل‌شان می‌‌توان آنها را راحت‌تر کنترل کرد و از سوی پیمانکار بر کارگر ایرانی ‏ترجیح داده می‌شوند.»‏ ایران همچنین به تازگی طرح صدور کارت را برای مردان افغانستانی که پیمانکاری حاضر به استخدام آنهاست، ‏اجرا کرده است. کارت‌هایی که صرفا برای نیروی کاری که نیاز بالفعل به حضور او وجود دارد، صادر می‌شود.

منبع : شهروند
به این خبر امتیاز دهید:
بر اساس رای ۰ نفر از بازدیدکنندگان
با دوستان خود به اشتراک بگذارید:
کپی شد

پیشنهاد ویژه

    دیدگاه تان را بنویسید

     

    دیدگاه

    توسعه