روابط خویشاوندی ریسک مهاجرت را پایین میآورد
| نگاهی به پژوهش تجربه زیسته مهاجران افغانستانی شاغل در خدمات شهری تهران
۵۵آنلاین :
ساختمان خدمات شهری از فضای سرسبز و دلباز پارک بهاران منظرهای برای خود دست و پا کرده است. غیراز کارگران شاغل در خدمات شهری، کسی به راحتی امکان ورود به ساختمان را ندارد. نزدیک ظهر است و ساعت کاری بیشتر آنها هنوز شروع نشده. بعضی رانندهاند، بعضی در شیفت شب کار میکنند و دیگران مخزن خالی میکنند، لایروبی میکنند، جارو میزنند و زبالهها را جمع میکنند. هر طبقه ساختمان دو تا سه اتاق دارد که در آنها بین دو تا ٦نفر زندگی میکنند. کارگران مهاجرِ تنها، باید برای خانوادههایشان در افغانستان پول بفرستند. چند نفرشان منتظرند پولی دستشان بیاید و ایران را ترک کنند، میخواهند به ترکیه بروند. جایی که همین چند ماه قبل بعضی از دوستان و همکارانشان رفتهاند .
ساعت به یک بعدازظهر نزدیک میشود و آنها باید سر شیفتهایشان بروند. بیشترشان درس نخواندهاند یا در حد خواندن و نوشتن سواد دارند. چرا درس نخواندی؟ طالبان محله را گرفت، مکتب تمام شد. دوست داری درس بخوانی؟ دوست داریم. میسر نمیشود. حضور مهاجران، پناهجویان و پناهندگان افغانستانی در ایران به دهه٥٠ شمسی باز میگردد، اما هنوز پس از چند دهه زندگی و کار در ایران، درگیر شرایط پیچیدهای هستند. فاطمه عزیزی، ستارههاشمی، حمید فراهانی و مصطفی هوشمند به تازگی پژوهشی گروهی در مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران انجام دادهاند که شرایط زندگی بخشی از کارگران افغانستانی را به تصویر میکشد. این پژوهش با عنوان «تجربه زیسته مهاجران افغانستانی شاغل در بخش خدمات شهری شهرداری تهران» هدف اصلی خود را مطالعه وضع و تجربه زیسته مهاجران افغانستانی شاغل در بخش خدمات شهری شهرداری تهران تعریف کرده و میخواهد به پدیده مهاجرت و پناهندگی بهعنوان پدیدهای پیچیده و چند بعدی نگاه کند، همانگونه که وضع افغانستانیهای ساکن ایران پیچیده است. شرایط زندگی افغانستانیها در ایران با هم متفاوت است؛ بسته به اینکه چه مدرکی برای اقامت داشته باشند یا اصلا مدرک قانونی نداشته باشند. یک دسته از آنها که با شروع جنگ در افغانستان در سالهای پایانی دهه٥٠ تا زمان سقوط طالبان یعنیسال ١٣٨٢ به ایران آمدهاند کارت آمایش دارند. دستهای دیگر مجوز اقامت ندارند که این پژوهش آنها را با نام «مهاجران غیرقانونی شده و پناهجویان» میشناسد و شرایطشان را اینطور توضیح میدهد: «بعضی از آنها زمانی ویزا داشتند، اما آن را تمدید نکردند. برای تمدید باید به افغانستان بازمیگشتند. همچنین بعضی از آنها که کارت آمایش داشتند در طرحهای بازگشت داوطلبانه به افغانستان بازگشتند، اما جنگ و ناامنی و مشکلات اقتصادی در کشورشان ادامه داشت و امکان ماندن نداشتند، با این حال کارت آمایششان هم باطل شده بود.» دسته سوم افغانستانیهای ساکن ایران کارگران مهاجرند. شرایط اسکان، مناسبات خانوادگی، اوقات فراغت و شرایط دیگر زندگی آنها متأثر از شرایط کاریشان است. کار موقتی، زندگی را هم برای آنها موقتی میکند. چه در مراکز اقامتی خدمات شهری ساکن باشند و چه در خانههایی فرسوده و عموما حیاطدار که یا اتاقی از آن را با مستاجر دیگری شریکاند یا صاحبخانه در همان خانه زندگی میکند. یافتههای این پژوهش نشان میدهد در میان کارگران هم کسانی هستند که مثلا ٦ماه یا حتی ٣-٢ ماه از آمدنشان میگذرد و هم آنهایی که دو دهه است در ایران کار میکنند. هم کسانی که با پاسپورت آمدهاند و هم آنها که به صورت غیرقانونی: «بعضی هم برگههای اجازه کار دارند. این کارگران بهخصوص آنهایی که عمر مهاجرتشان به یکی دو دهه نمیرسد معمولا کسی را در ایران میشناختند که آنها را برای کار به شهرداری معرفی کرده بود. شبکه آشنایی و فامیلی در این مرحله کمک بزرگی است؛ برای همین اغلب کسانی که در یک محل کار میکنند یا نوع کارشان یکی است، معمولا از یک منطقه افغانستان مهاجرت کردهاند. حضور خویشاوندان ریسک مهاجرت را پایین میآورد. آنها ممکن است چند ماه نتوانند کار پیدا کنند و اگر خویشاوندی نداشته باشند، جایی هم برای زندگی ندارند.» تجربه زیسته کارگران در خدمات شهری نشان میدهد آنها حتی وقتی مدرک اقامتی معتبر داشته باشند به دلیل شرایط فرودستیشان هم حقوق کمتری میگیرند و هم بیمه نمیشوند. کارگرانی که مدرک اقامتی معتبر ندارند شرایط سختتری را میگذرانند. وجود آنها در عین حال که برای شهرداری و پیمانکاران چالش است، برای پیمانکار مزیت هم دارد: «اگر کارگر دارای مدارک اقامتی امکانی قانونی برای مطالبه حقوق خود دارد، اما شرایط اجتماعی و اقتصادی او اجازه بهرهبردن از این ظرفیت حقوقی را به او نمیدهد، کارگر افغانستانی فاقد این مدارک بهطورکلی از این ظرفیت نیز محروم است.» حقوق کم تنها مزیت این کارگران برای پیمانکار نیست. پیمانکار به شیوههای مختلف و به صورت غیررسمی دستمزد آنها را پرداخت نمیکند یا دیر پرداخت میکند. آنها که بهطور میانگین یکمیلیون تومان برای یک شیفت دریافت میکنند با چند مسأله عمده روبهرو هستند: «موضوع نخست، پرداخت نشدن کامل حقوق به آنهاست. گاهی پیمانکار پس از پرداخت حقوق به صورتی نقدی و طی تشریفات مربوط به آن مانند دریافت رسید و پرداخت مبلغ در حضور مسئول یا مسئولانی از شهرداری، مبلغی را از کارگران به بهانههای مختلف مانند هزینه اسکان پس میگیرد. مسأله دیگر تأخیر در پرداخت حقوق است که یافتهها حکایت از تأخیری دستکم یک هفته تا ١٠ روز دارد. این تأخیر را میتوان استراتژی پیمانکار دانست تا با طلبکار نگه داشتن کارگر مانع رفتن او شود. از سوی دیگر گاهی بخشی از کار به کارگران تحمیلی است. بهعنوان مثال، انجام نظافت دو محدوده را به یک کارگر میسپارند که درواقع دو کارگر برای آن لازم است. مسأله سوم روشن نبودن سازوکاری برای سوانح حین کار است. این کارگران مشمول قوانین کار نمیشوند، اگر اتفاقی برای آنان بیفتد پیمانکار سلیقهای رفتار میکند و تمام تعهد خود را برای تأمین هزینههای حوادث حین کار انجام نمیدهد.» برای همین بعضی از آنها یک شبکه حمایتی درون خودشان تشکیل دادهاند، در شرایطی مثل سوانح حین کار یا بیماری یکی از اعضای خانواده به یکدیگر کمک و این شرایط سخت را با هم تحمل میکنند. بیشتر آنها بیش از یک شیف کار میکنند یا آخر هفتهها هم به کار مشغولاند. زمان زیادی برای اوقات فراغت نمیماند، اگر هم زمانش باشد، هیچکدامشان هزینه فعالیتهایی مانند باشگاه رفتن، استخر یا سفر را ندارند. تفریحشان بیشتر رفتن به پارک و گذراندن اوقات با دوستان یا خانواده است. آنهایی که با خانواده در ایران زندگی میکنند، کار خانگی امکانی برای ارتقای اندکی در زندگی است. درآمد مختصری که البته در سالهای اخیر کم شده، چون حجم کار پایین آمده است، اما همچنان میشود روی آن حساب کرد. در یکی از این خانهها مرد ٦٠ سالهای با پنج فرزند و همسرش زندگی میکند. زن و دخترها در اوقات بیکاری سیخهای کبابی را سرهم میکنند. حاصل کار یک روز آنها دو کارتن میشود که برای آن ١٠هزار تومان میگیرند. زن نمیگذارد بچهها زیاد درگیر کار خانگی شوند، آنها باید درس بخوانند: «آنها که خودشان به دلیل جنگ و شرایط افغانستان نتوانستهاند درس بخوانند به درس خواندن بچهها امید دارند. زنها با جدیت بیشتری در این باره حرف میزنند و روی مدرسه رفتن بچهها تأکید میکنند. پرداخت شهریه مدرسه برای آنان مشکل است، اما گاهی مسئولان مدرسه شهریه کمتری از آنها میگیرند.» اما همه خانوادهها اینطور فکر نمیکنند، به خصوص برای پسرها که اجازه کار دارند، درس خواندن اولویت نیست. مردان کارگر هم اغلب بیسوادند و برای حضور در کلاسهای سوادآموزی فرصتی ندارند. بیشتر نهادهایی که برای سوادآموزی مهاجران کار میکنند، بر زنان متمرکز هستند. آمارها درباره تعداد مهاجران افغانستانی در ایران متفاوت است؛ از یکمیلیون و ٥٨٤هزار نفر براساس سرشماری سال ٩٥ تا بیش از ٢میلیون نفر براساس اعلام وزارت کشور در سال ٩٨. همه آنها درگیر وضعیتی هستند که این پژوهش به آن زیست اردوگاهی میگوید. در تعریف این مفهوم آورده شده است: «منظور زندگی در موقعیتی است که ویژگیهای اساسی آن فضای فیزیکی (اردوگاه) را دارد، بدون آنکه در آن فضای فیزیکی متعین شود. در اردوگاه، افراد مداوم سرشماری و محدوده حرکت آنها از پیش تعیین میشود و اجازه انجام برخی کارها را ندارند و تمام شئون زندگی آنها مشمول قواعد کنترلی است.» این مسأله را میشود در قواعدی که برای عبور و مرور کارگران افغانستانی دارای کارت تنظیم شده است، مشاهده کرد. آنها فقط میتوانند به شهرهایی که در کارتشان آمده است، بروند و برای این کار هم باید از پلیس مهاجرت اجازه نامه کسب کنند: «کارگران دارای ویزا از این امر مستثنی هستند. با این وجود، مناطق و استانهایی در کشور برای زندگی افغانستانیها ممنوعه به شمار میروند؛ بنابراین افراد دارای ویزا هم در صورت کار و زندگی در آن استانها غیرقانونی تلقی خواهند شد. افغانستانیهای دارای کارت اگر بازرسی شوند و مشخص شود کارت آنها مربوط به شهر دیگری است، دستگیر میشوند و کارت اقامت آنها ضبط میشود که برای دریافت مجدد آن باید به نزدیکترین اردوگاه شهری که در کارتشان بهعنوان محل مجاز برای تردد ذکر شده، مراجعه کنند.» کارگرانی که اوراق اقامتی مانند کارت یا ویزا ندارند، از این حیث موقعیت پیچیدهتری دارند. آنها از نظر قانون و مجریانش غیرقانونیاند: «جرم آنها تنها عبور غیرقانونی از مرز نیست، بلکه کار، رفتوآمد و زندگی آنها هم غیرقانونی شمرده میشود و از این حیث نهتنها به صورت کامل از تمام حمایتهای قانونی (فارغ از میزان موثر بودن این حمایت ها برای کارگران قانونی) محروماند، بلکه در صورتی که بخواهند تضییع حقوق خود را مانند تأخیر یا پرداختنشدن دستمزد یا اخراج از کار را از طریق قانونی پیگیریکنند، باید در فرآیندی وارد شوند که قواعد حاکم بر آن ابتدا حکم بر دستگیری و رد مرز خود او خواهند کرد.» آنها در مرزهای ایران زندگی و کنترل مرزی را در زندگیشان احساس میکنند و در موقعیتهای مختلف اوراق اقامتیشان بررسی میشود: «کار برای پیمانکاران شهرداری که نهادی رسمی است، برای کارگر افغانستانی در ابتدا این دلگرمی را ایجاد میکرد که میتواند کمی از کنترل مرزی در حیات خود را کاهش دهد و تا حدی حس امنیت او را تقویت میکرد. با این حال تجاربی مانند دستگیری درحالیکه لباس کار خدمات شهری را بر تن داشتند، به آنها نشان داده است که نمیتوان چندان به موقعیت کار برای پیمانکاران شهرداری دل بست. آنهم در شرایطی که پیمانکار اگر خود احساس خطر کند، مداخلهای نخواهد کرد.» آنها برای تحصیل کودکانشان با مشکل روبهرو میشوند، به دلیل تابعیت خود مشمول قوانین بازنشستگی نمیشوند، در برخی مناطق امکان دریافت گواهینامه ندارند، اگر کارت یا ویزا نداشته باشند، برای بازکردن حساب بانکی یا خدمات مربوط به اپراتورهای تلفن همراه و اینترنت مشکل دارند، حتی: »در صورت داشتن کارت یا ویزا هرازچندگاهی بانکها برای بررسی تمدیدشدن اقامت قانونی آنها کارتهای بانکیشان را مسدود میکنند تا این افراد به بانک مراجعه کنند و مدارکشان دوباره بررسی شود. نداشتن حساب بانکی دلیل اصلی پرداخت به صورت دستی و نقدی به کارگران افغانستانی است. با اینکه این پرداخت نقدی در حضور ناظران شهرداری انجام میشود، اما پیمانکاران معمولا بخشی از این مبلغ را به صورت دستی از کارگران افغانستانی پس میگیرند.» آنها حتی برای خروج از مرزهای ایران و مثلا رفتن به کشور ترکیه به دلیل توافقات بینالمللی مشکل دارند: «ممانعت پلیس مهاجرت ایران از خروج افغانستانیها از ایران باعث شده حتی افغانستانیهای دارای کارت مجبور شوند مخفیانه از مرز عبور کنند.» رویکرد ایران در ممنوعالخروجکردن افغانستانیهای مقیم ایران را میتوان با کمبود نیرو هم مرتبط دانست. امروز پیمانکاران بخش خدمات شهری با کمبود تأمین نیرو روبهرو شدهاند و «نیروی کار افغانستانی به دلیل نداشتن وضع شهروندی و برخوردار نبودن از حقوق اجتماعی و اقتصادی و حمایتهای قانونی از یک سو و از سوی دیگر فقر و نبود فرصتهای شغلی مناسبتر، گزینهای ایده ال برای پیمانکاران است. آنها مطیعتر هستند، مشمول بیمه نمیشوند، تعهدات کمتری برای کارفرما ایجاد میکنند، در دسترستر هستند و در نهایت به علت موقعیت متزلزلشان میتوان آنها را راحتتر کنترل کرد و از سوی پیمانکار بر کارگر ایرانی ترجیح داده میشوند.» ایران همچنین به تازگی طرح صدور کارت را برای مردان افغانستانی که پیمانکاری حاضر به استخدام آنهاست، اجرا کرده است. کارتهایی که صرفا برای نیروی کاری که نیاز بالفعل به حضور او وجود دارد، صادر میشود.
منبع : شهروند
دیدگاه تان را بنویسید