منتظر‎ ‎کمک‎ ‎دیگران‎ ‎بودن‎ ‎از‎ ‎مرگ‎ ‎بدتر‎ ‎است

۵۵آنلاین :

سعید اصغرزاده| در جاده که به سوی مقصد می‌روی همچون کمانی رها شده از زه به‌سوی هدف روانه‌ای و عمق حادثه را نمی‎دانی و اما می‌‏کاوی‌اش. درست مثل فروغ جاویدانی‌‎ها که از آن‌سوی مرز انداخته بودند داخل جاده و آمده بودند تا همین حوالی و اما نمی‌‏دانستند که مردم از ترس‌شان نخواهند لرزید و علیه آنان خواهند شورید و یادم می‌آید که در همین گردنه چهارزبر کارشان را تمام ‏کردند. ما اما چه؟ ما مردم‌مان را می‌شناسیم؟ حرف‌هایشان را خواهیم دانست و آیا تا به آخر که از بحران زلزله عبور کنند در ‏کنارشان خواهیم بود؟ هنوز عمق فاجعه را ندیده‌ام و می‌دانم که تا ساعتی دیگر مغلوب آن چیزی می‌شوم که حتی در تصورم ‏نداشته‌ام‎. حالا داخل ماشینم و راهی را که در سالیان جنگ و خاتمه آن بارها آمده بودم، تکرار می‌کنم و در نهان زمزمه می‌کنم که تمام ‏راه‌های رفته را دوباره باید رفت... به نفس نفس افتاده‌ام. این کوه‌ها و جاد‌ه‌ها را می‌شناسم. این مردم را. و صدای مهیب انفجار ‏و بمباران را... حتی استشمام دود و فضای شیمیایی را. گویی میعادی است با این زمین که هرازگاهی چند باید به زیارتش شتافت ‏و بر دست مردمانش بوسه زد که همواره غیرتمند و استوار و نستوه بوده‌اند. سرزمینی که آسمانی است و مردمی که در این ‏میانه این‌بار حیران قهر طبیعت شده‌اند‎. حالا به جای بوی باروت، بوی گل و لای و نا....قیافه‌های بشاشی که دیده بودم حالا سرد و عبوس و غمگین شده‌اند و آن ‏دست‌های دهنده و مددرسان اما چه؟ در لابه‌لای هر پیچ جاده و هر پس کوچه که می‌توانست یاد و خاطره‌ای عاشقانه را یادآور باشد ‏شیون و غریوی در گلومانده را می‌بینی که به‌جای اینکه در فضا منعکس شود در درون تو می‌ریزد. می‌ریزد و می‌ریزاندت. ‏اینان مردمان من‌اند. انگار غریبه شده‌اند مردم اهلی این ملک. انگار همسایه دیوار به دیوارت نبوده‌اند. انگار توان زدودن کینه‌ای ‏را نداری که می‌توانستند در دل‌شان بکارند و نکاشته‌اند‎. تنها عناصر مرتبط با هم هنوز سیم‌های برق‌اند. زمین لرزیده است و حالا اگر فاصله‌ای هم بین‌شان افتاده بود، ترمیم شده‌اند. محلی‌ها می‌گویند لکه‌گیری. یعنی چیزهایی که از دید ما جا مانده‌اند و حالا می‌بینیم و اصلاح می‌کنیم. لکه سر پل ذهاب را اما چه ‏دیر دیدیم. جا افتاده بود و خدا کمک‌شان کرد. خدا آنها را لرزاند تا ما تکان بخوریم‎. حالا در عمق فاجعه‌ایم. در میان خیمه‌ها. خدا وقتی محبت را می‌آفرید در هیبت پارچه‌ای سفید بود که وقتی به زمین رسید ‏هزاران تکه شده و حالا هر تکه‌اش چادری است با آرم هلال. این‌جا سرزمین ویران شده یادها و خاطره‌هاست. همه جا را دارند ‏شخم می‌زنند. آوارها برداشته شده، اما چه خواهند کاشت؟ بذر امید یا‎.... زیر درخت انجیری می‌نشینم و به قواره بدقوار دشت می‌نگرم. همه آسیب دیده‌اند. رمه‌ها بی‌چوپان رها شده دربرهوتی که ‏هنوز بی‌تاب است را می‌بینم. صدای بره‌ها و همهمه‌های گنگ آدم‌ها. مثل بودا شده‌ام در زیر درخت مقدس. آیا خود را باز می‌‏یابم؟ و این قوم را در می‌یابم؟ آفتاب تابیده و بر همه یکسان دست نوازشش را می‌کشد. چه حکومت عادلانه‌ای دارد خورشید. باید ‏بروم بین مردم و پس از دیدار با آنها بنویسم که من از مصاحبت آفتاب می‌آیم. گروهی خبرنگاریم که از روزنامه آمده‌ایم تا صدای مردم باشیم. کار سختی است. ممیزی را کنار می‌گذاریم و با دستانی لرزان از ‏اندوه، لابه‌لای دل‌ها را می‌کاویم. بغض‌ها و نجواها. آنچه در پی می‌آید برشی است از همنوایی با بازماندگان یک مصیبت. شاید ‏باید برای ثبت در تاریخ بماند... امیرهاتفی نیا، سمیرا زمانی، رضا مهریزی، بهناز مقدسی، مهرنوش گرکانی، نسیم اعتمادی و حسام خراسانی خبرنگارانی ‏هستند که در این حرکت جمعی حضور داشته‌اند. حالا با گذشت دو‌سال از زلزله کرمانشاه خاطرات آن روزها را که تاکنون ‏منتشر نشده است به دست چاپ می‌سپریم.‏

همه آنچه اینجا می‌خوانید واقعی است. راستی راستی ٦٤ نفر را در گورهای دسته‌جمعی بدون غسل و ‏کفن دفن کردند و تنها توانستند نمازی برایشان بخوانند. راستی راستی جمشید روزها سر جاده می‌رود و از ‏غم ‌هاوژین می‌خواهد خودش را زیر ماشین بیندازد و ‌هاوژین تنها یک قدم کم آورد. واقعا شهاب یک‌شبه ‏خواهر و پدر و مادرش را از دست داد یا یکی دیگر زن و دو پسرش را.‏ شبی که زلزله آمد ما خودمان آنجا نبودیم. که اگر بودیم شاید حالا در یکی از همین گورهای دسته‌جمعی ‏دفن‌مان کرده بودند. یا اگر هم جان سالم به در می‌بردیم، حالا در چادر زندگی می‌کردیم یا در کانکسی که ‏تا پایمان را از آن بیرون می‌گذاشتیم یکی می‌آمد و مهرش را بر آن می‌زد. در عرض چند دقیقه باید به ‏جان یکی دیگر دعا می‌کردیم، چون مهرش خورده بود بر سرپناهی که در آن زندگی می‌کردیم. سرپناهی که ‏بعضی‌هایشان روزها عین جهنم است و شب‌ها یخچال. خدا عزت‌شان را زیاد کند.‏ چند هفته‌ای از زلزله گذشته بود که وارد کرمانشاه شدیم. در کرمانشاه خبری نبود، خیابان‌ها عریض بود و ‏سوت و کور. اما وارد سرپل که می‌شدی، فرق می‌کرد، می‌توانستی گذشته را به روایت ویرانه‌ها و خرابه‌ها ‏و آینده را به روایت پلاکاردها تماشا کنی: «تا آخر کنارتان هستیم»، « استانداردها را رعایت کنید»، «ضایعات ‏شما را خریداریم».‏ بیشتر آوارها را برداشته بودند و همه حداقل یک چادر داشتند، بعضی تعدادشان بیشتر بود و بیشتر از یک ‏چادر گرفته بودند و برخی زورشان بیشتر بود و چادرها را انبار کرده بودند. شهر، شهری بود مانند هر شهر ‏دیگری، وسط بلوار پلاکاردهایی می‌دیدی در مورد ایمنی یا اینکه فلان مدارک را بیاورید تا دفترچه برایتان ‏صادر شود. شهر، شهری بود مانند هر شهر دیگر، با این تفاوت که دیوارها ریخته بود و مردم درون چادر و ‏کانکس زندگی می‌کردند. مردم دوست داشتند حرف بزنند، نه این‌که فکر می‌کردند تو قدرتی داری و ‏می‌توانی برایشان کاری کنی که یک‌شبه تمام مشکلات‌شان حل شود، خودشان ٦ماه می‌گذاشتند روی قول ‏یک‌ساله فلان مسئول و آخر سر هم می‌گفتند شدنی نیست. اینکه می‌خواستند حرف بزنند تنها برای ‏حرف زدن بود. به همین سادگی: فقط می‌خواستند حرف بزنند. شاید حرف زدن خالی‌شان می‌کرد، شاید ‏هم برای چند لحظه‌ای از فکر و خیال بیرون‌شان می‌آورد. ‏ تفاوت دیگرش زمان بود، در میان خرابه‌ها زمان طور دیگری می‌گذشت. انگار در اتاقی با سه در گیر افتاده‌‏ای که اولی می‌بردت به زمانی قبل از زلزله، دومی به شب زلزله و سومی همین روزها. فرقی نمی‌کرد زلزله‌‏زده باشی یا میهمان چند روزه. وقتی پایت را روی دیوار خانه‌ها می‌گذاشتی گیر می‌کردی در زمان. نه می‌‏توانستی یک گوشه اتاق بنشینی، نه می‌توانستی برای مدت طولانی در یک زمان سر کنی، هر روز بارها ‏درها را باز می‌کردی و می‌رفتی به مکان و زمانی دیگر. ‏ یک‌بار به ‏همراه یکی از همین‌ها به روستا زرده (بان زرده) رفتیم. روستایی پشت کوه‌های شاه‌نشین. وضع موجود از ‏این قرار بود: در انتهای جاده کانکس سرویس بهداشتی را با زنجیر به بازوی بیل مکانیکی محکم کرده بودند و ‏کانکس در هوا معلق بود. همزمان کاروان به سمتش می‌رفت. پیچ‌ها را با سرعت می‌پیچید، سراشیبی را بالا ‏می‌رفت و هیچ چیز جلودارش نبود تا به نخستین روستا رسید. مردم به سمت خودروها هجوم آوردند و کاروان ‏مجبور شد چند دقيقه همانجا توقف کند، يکي در میان شلوغی گفت: «مثل اينکه فلانی آمده». پس از چند ‏دقيقه راه باز شد و کاروان دوباره به راه افتاد.‏ از بالا که نگاه می‌کردی صف ماشين‌هايي را مي‌دیدی که براي کار مهمی، با سرعت شيب جاده را بالا مي‌‏روند و پشت سرشان خاک به هوا بلند مي‌شود. اما اگر با لباس‌هاي خاکي در هوای سرد جلوی چادرت ‏ایستاده بودی و مشغول محکم کردن طناب چادر بودی، يک لحظه صداي رودي را می‌شنیدی که از‎ ‎همان نزديکي ‏می‌گذشت و لحظه‌اي بعد صداي خودروهايي که نزديک مي‌شدند. وقتي از کنارت مي‌گذشتند اگر گردو‏خاک اجازه می‌داد چشم‌های قرمزی را مي‌دیدی که نگاهت مي‌کنند و مي‌گذرند‎. و لحظه‌اي بعد تنها نور ‏چراغ‌هاي گردان‌شان از دور پيدا بود‎. بيل مکانيکي روشن شد و کانکس را چند قدمی جلو برد. کاروان از کنار روستا گذشت و در محوطه‌ای خالی ‏که دور تا دورش چند چادر به چشم می‌خورد، نزديک بيل مکانيکي ایستاد. درِ خودروها يکي يکي باز شد و ‏مقامات در نزديکي کانکس معلق ایستادند، کم‌کم جمعيت دور کسي حلقه زد و دوربين‌ها پشت سر هم ‏عکس گرفتند. رفتارشان طوری بود که انگار دوربین‌ها هدایت‌شان می‌کردند. دوربین‌ها که بالا می‌آمدند، می‌‏ایستادند و وقتی پایین می‌آمدند، دوباره حرکت می‌کردند.‏ همه انتظار لحظه باشکوه را می‌کشیدند. مردم هم با فاصله از مقامات، نظاره‌گر بودند. پيرمردي بر تل ‏خاکي نشسته و بر عصايش تکيه زده بود، جوان‌ترها ایستاده بودند و کمي آن طرف‌تر هم چند زن جوان که ‏بچه بغل داشتند بر روي ديوارِ سنگيِ کنار بشکه‌های نفت نشسته بودند. در ميان همهمه جمعيت، ناگهان ‏زمان کند شد و چشم‌ها به سمت کانکس چرخید. بيل مکانيکي کانکس را آرام آرام و طوری که بتوان ثبتش ‏کرد، پايين آورد و سر جايش گذاشت. هوا رو به تاریکی می‌رفت. مقامات به سمت کاروان خودروها سرازیر ‏شدند و به راه افتادند. کمی که دور شدند، پيرزني پشت سرشان به زبان کردي چيزي گفت و ‏مرد جواني با ترس سرش را به اطرافش چرخاند و پيرزن را آرام کرد. پيرمرد و زنان جوان به سمت ‏چادرهايشان رفتند. فقط یک لامپ که از تیری آویزان بود، در زمین خالی نور می‌انداخت و چراغ‌های ‏چادرهای روستای زرده کم‌کم روشن می‌شدند. کاروان با سرعت سراشیبی را پایین می‌رفت‎. شايد در جايي ‏ديگر کانکسي در هوا معلق بود تا کاروان از راه برسد.‏ شبی که زلزله آمد ما خودمان آنجا نبودیم و واقعیت این است که قبل از زلزله هم آن مناطق را ندیده بودیم. ‏حتی از وجود بعضی از روستا‌ها هم خبر نداشتیم (مانند خیلی‌های دیگر که خدا عزت‌شان را زیاد کند). با این ‏حال همان روز اول فهمیدیم بعد از زلزله چیزهای زیادی بود که یا تغییر کرده بود یا دیگر وجود نداشت، ‏نبودنی‌ها خیلی بیشتر از بودنی‌ها بود: مناطقی که دیگر مانند سابق نبودند و نمی‌شدند، دیوارها، خانه‌ها و ‏خیابان‌هایی که برای همیشه از بین رفته بودند. اگر این‌طور نگاه کنید می‌بینید خیلی بیشتر از آنچه دیده و ‏شنیده‌اید از دست رفته است: یادگاری‌ها، خاطرات و رازهایی که هم خودشان دفن شده‌اند، هم حاملان‌شان. ‏امتحان کنید، هر چقدر بیشتر فکر کنید دست‌نیافتنی‌های بیشتری پیدا می‌کنید: روزهای نزیسته ‏کودکان، احساساتی که ابراز نشدند، حرف‌هایی که باید زده می‌شدند و نشدند و...‏ واقعیت این است که در زلزله هیچ چیز زیبایی وجود ندارد. اگرچه بودند کسانی که می‌خواستند از امید و ‏قشنگی بعد از زلزله بگویند. خدا عزت‌شان را زیاد کند. اینها دوربینی کاشته بودند و مردم روستا را روبه‌‏رویش و روی زمین نشانده و به نمایش گذاشته بودند. مجری در ردیف اول و وسط مردم با چشمانی قرمز ‏نشسته بود و میکروفن را دست به دست می‌چرخاند تا زلزله‌زدگان از زیبایی‌ها حرف بزنند. دست آخر هم ‏پیرمردی را مجبور کرد زیر آواز بزند. فکر می‌کردیم نمایش همین جا تمام می‌شود. اما انگار نتیجه راضی‌کننده نبود و آن‌قدر که باید امید و قشنگی جمع نکرده بودند. به همین علت طنابی آوردند و دادند دست ‏مردم تا در میان آوارها، دو سرش را بکشند. نمی‌دانم بعدش چه شد، ما تا همین جایش را توانستیم تحمل ‏کنیم. اما حدس می‌زنم برای پایان‌بندی، مجری میکروفن به دست پشت به غروب آفتاب ایستاده است، ‏دوربین روی صورتش متمرکز شده و از امید حرف زده، یا از مردمی سخن گفته که درست است همه ‏چیزشان را از دست داده‌اند، اما...‏ راستش اینجا هم خبری از زیبایی‌ها نیست. در مورد فاجعه که نمی‌توان چیزهای قشنگ گفت. فاجعه اتفاق ‏افتاده است و عده‌ای جان باخته‌اند. آنها هم که مانده‌اند چیزی را از دست داده‌اند. دست کم آرزویی ‏است یا چند سالی از عمر. بازماندگان باید سال‌های پیش‌رو را هر طور شده بگذرانند تا شاید برسند به همان ‏نقطه‌ای که بوده‌اند. ‏ از سرپل به سمت دشت ذهاب می‌رویم. سر راه‌مان چیزهای زیادی بود که می‌شد به خاطرشان ایستاد و به ‏تماشا مشغول شد و بعد هم راه افتاد و رفت. اما زلزله نمی‌گذاشت، نه فکرش می‌گذاشت، نه آثارش.‏ به سمت دشت ذهاب که بروی، اطرافت یا مزرعه ذرت است یا زمین‌های کشاورزی که حالا خالی‌اند. ‏ذرت‌ها را گذاشته‌اند تا خشک شوند و به کارخانه‌ها بفروشند. جابه‌جا در میان همین زمین‌های کشاورزی ‏چند خانه را کنار هم می‌بینی. دشت ذهاب پر است از روستاهای کوچک و بزرگ مرزی. روستای مرزی یعنی ‏روستایی که در زمان جنگ، خط مقدم جبهه است و در زمان صلح آن‌قدر از مرکز دور است که به جای آباد شدن، فراموش می‌شوند. ‏ برهان می‌گوید: «تا قبل از زلزله تنها خدا از جاهایی مثل اینجا خبر داشت» بیراه هم نمی‌گوید، تنها نشانه‌‏هایی که خبر از مدیری می‌دهد، شعارهای تبلیغاتی روی دیوارهاست و لوله‌های سیاه رنگی که از زمین‌های ‏کشاورزی بیرون زده است. لوله‌هایی که قرار است در آینده زمین‌ها را قطره‌ای آبیاری کنند. فعلا فقط ‏آنهایی که چاه دارند می‌توانند کشاورزی کنند.‏ در روستا هیچ‌کس حواسش سر جایش نیست، هیچ‌کس هنوز باورش نمی‌شود. سابقه نداشته زمین‌های ‏این منطقه تا این اندازه غیرقابل اعتماد باشند. به همین دلیل است که مردم یا کشاورزند یا دامدار و به ‏زمین‌هایشان بیش از هر وعده وعیدی اعتماد دارند. برهان می‌گوید: زلزله عجیبی بود، روستایی که فقط ‏دو کیلومتر از روستای ما فاصله داشته، هیچ چیزش نشده، اما روستای ما صد‌درصد تخریب شده است. مردم ‏دشت ذهاب تا جایی که به یاد دارند بلا بیشر از آسمان بر سرشان نازل شده تا زمین. مثل سال‌های جنگ. ‏آن روزها موشک‌ها خانه‌هایشان را ویران کرد و بمب‌های شیمیایی خودشان را. ‏ به مجتمع کوئیک می‌رسیم، مجموعه‌ای از چند روستا که نام‌شان با کوئیک آغاز می‌شود: کوئیک حاتم، ‏کوئیک مجید، کوئیک عزیز و کوئیک حسن. روستا‌ها در یک سمت جاده قرار دارند و سمت دیگر جاده در ‏میان زمین‌های خالی، قبرستانی است. از کنار جاده هیچ نشانه‌ای پیدا نمی‌کنی که خبر از قبرستان بدهد. ‏قبرها پشت درختان دو طرف قبرستان پنهان شده‌اند. کمی که جلوتر بروی نخستین نشانه را می‌بینی، نوشته‌‏ای که به تازگی نصب شده است: «مدفن جانباختگان زلزله». باز هم که جلوتر بروی و از روی پل بگذری، ‏قبرها کم‌کم دیده می‌شوند. ‏ قبرستان یک‌شبه به اندازه چندین‌سال بزرگ‌تر شده است. نخستین ردیف قبرها، قبرهای بزرگی است که ‏درختان تا جایی که قدشان می‌رسیده رویشان سایه انداخته‌اند. اینها همان گورهای دسته‌جمعی است. ‏همان‌ها که خود اهالی فردای زلزله، قبل از این‌که کمکی برسد، با بیل مکانیکی حفر کردند و اجساد را پنج ‏تا پنج تا و شش تا شش تا درون‌شان به خاک سپردند، بین اجساد هم بلوک‌های سیمانی گذاشتند. بعضی از ‏این قبرها تا هشت نفر را در خود جای داده‌اند. حالا قبرها را با کاه پوشانده‌اند و به تعداد افرادی که درون‌شان ‏آرام گرفته‌اند، سنگی عمود گذاشته‌اند. ‏ فردای زلزله بعد از اینکه مردم تا ساعت ٢ صبح خودشان اجساد و مصدومان را در تاریکی مطلق از زیر آوار ‏بیرون آوردند، همانجا برایشان گواهی فوت صادر کردند و بدون غسل و کفن دفن‌شان کردند. تنها توانستند ‏نمازی برایشان بخوانند.‏ حالا که چند هفته‌ای از زلزله گذشته است، اهالی کوئیک میان قبرستان و روستا در رفت و آمدند. مانند زنان ‏و کودکانی که وقتی آنجا بودیم وارد قبرستان شدند. تا ما را دیدند صورت‌هایشان را پوشاندند و رفتند سر قبر ‏اول. یک طرفش نشستند و بلند بلند گریه کردند. بچه‌ها هم همانجا ایستاده بودند و تماشا می‌کردند. کمی ‏که خالی‌تر شدند، از جایشان بلند شدند و به روستا برگشتند. بعدها فهمیدیم که قبر اول سه نفر از یک ‏خانواده چهار نفره را در خود جای داده است، خانواده آقای نادری را. ‏ نقشه روستاهای کوئیک همه شبیه به هم است. دو سه خیابان موازی که از جاده شروع می‌شوند و به سمت ‏کوه‌های شاه نشین و قله ابوذر بالا می‌روند و چند کوچه به فاصله دو سه خانه از هم، خیابان‌ها را ‏قطع می‌کنند. خانه آقای نادری نبش یکی از همین کوچه‌ها بود. از خانه هیچ نمانده، از خانواده آقای ‏نادری هم تنها شهاب زنده مانده است، جوانی سی و چند ساله که کارش شده گوشه‌ای نشستن و به نقطه‌‏ای نامعلوم خیره شدن. از زلزله نمی‌تواند چیزی بگوید، فقط گاهی از اهالی می‌خواهد دام‌هایشان را از جلوی ‏چشمانش دور کنند. تحمل دیدن‌شان را ندارد. دیدن دام‌ها می‌بردش به روزهای قبل از زلزله. روزهایی که ‏خودش دام‌ها را به چرا می‌برد و‌ هاجر، خواهرش، در خانه به دام‌ها رسیدگی می‌کرد. روزهایی که دو نفری ‏خرج خودشان و پدر و مادرشان را در می‌آوردند. ‏ در روستا با هرکس که حرف می‌زنیم، پرت‌می‌شویم درون همان اتاق سه دره و درها یکی‌یکی بدون هیچ ‏نظمی روبه‌رویمان باز می‌شوند. لحظه‌ای می‌رویم به زمانی که مردم هر جمعه در مسجد جمع می‌شدند ‏و برای هر کس که بیشتر نیاز داشت، پول جمع‌می‌کردند. (حالا دیوار مسجد ریخته است و نمی‌توانی بگویی ‏که منبر مسجد داخل حیاط است یا داخل مسجد). لحظه‌ای بعد در میان گردوغبار و دود غلیظ مردمی را ‏می‌بینیم که بدون هیچ کمکی آوارها را برمی‌دارند و اجساد را بیرون می‌کشند.‏ دهیار در دوم را برایمان باز می‌کند: نخستین لرزش را همه حس‌کردند، اما خیلی‌ها توجهی نکردند. دهیار ‏خودش یکی از آنهاست. بعد از لرزش نخست به خانه می‌رود و می‌خوابد. ناگهان برق قطع می‌شود و صدایی ‏شبیه به انفجار می‌شنود. با عجله از خانه بیرون می‌آید، به حیاط که می‌رسد یادش می‌افتد کلید خانه را ‏جا گذاشته است. می‌خواهد به داخل خانه برگردد که متوجه‌می‌شود دری نمانده که نیاز به کلید داشته ‏باشد. با سرعت به خیابان می‌آید. همه جا تاریک است و غبار همه جا را گرفته. هیچ چیز دیده نمی‌شود، ‏تنها صدای فریاد مرد همسایه به گوش می‌رسد که نابیناست. وارد خانه مرد نابینا می‌شود و به او کمک‌می‌‏کند از خانه خارج شود. هنوز گردوغبار در هوا پخش‌است. چشم چشم را نمی‌بیند. به هر زحمتی شده در ‏خیابان جلو می‌رود و به خانه آقای نادری می‌رسد. شهاب زیر در خانه گیر افتاده است. تنهایی هر کار می‌‏کند نمی‌تواند در را جابه‌جا کند. یک‌نفر به کمکش می‌آید و دو نفری در را جابه‌جا می‌کنند. اما هنوز ‏دستش زیر دیوار ٤٠ سانتی خانه مانده است. دیوارهای روستا همه تکه‌سنگ‌های بزرگی است که روی هم ‏چیده شده‌اند. با سختی سنگ‌های دیوار را هم جابه‌جا می‌کنند، شهاب را بیرون‌می‌آورند و بعد داخل ‏خانه می‌شوند. اما کسی زنده نمانده است. دهیار و اهالی روستا تا ساعت دو صبح خانه‌به‌خانه می‌روند و ‏مردم را بیرون می‌آورند. در خانه‌ای دیگر پنج نفر را زیر راه‌پله خانه پیدامی‌کنند که همگی مرده بودند یا ‏آقای محمدی که دو پسر و زن و پدرش را از دست داد، یکی از پسرهایش پنج ساله بود و دیگری ١٥ ساله. ‏دست آخر ٣١ نفر را مرده پیدا می‌کنند و ٧٠نفر را مصدوم. ‏ برهان می‌گوید: «باور کنید در روستا خیلی‌ها هستند که هنوز اسم میوه‌ها را نمی‌دانند.»‏ دهیار می‌گوید: «چطور می‌شود که ما زلزله‌زده حساب شویم و مردم روستایی که حتی پنجره خانه‌‏هایشان نشکسته هم زلزله‌زده حساب شوند؟» برهان می‌گوید: «روحیه مردم خوب بود، تنها مشکل، مشکلات اقتصادی بود. آرامش بود و مردم به کشاورزی و ‏دامداری‌شان مشغول بودند.»‏ شاطرعلی تلفن همراهش را درمی‌آورد و شماره رئیس اتحادیه و بخشدار را می‌گیرد. هیچ‌کدام جوابش ‏را نمی‌دهند. خدا عزت‌شان را زیاد کند. می‌گوید: «نمی‌دانم متولی مشکلم کیست. تا همدان هم رفته‌ام، اما ‏نمی‌دانم کِی می‌توانم دوباره نانوایی‌ام را باز کنم.»‏ یکی میان حرف شاطر علی می‌پرد و می‌گوید: «خوش به حال آنهایی که مرده‌اند، مرده راحت شد، ولی زنده ‏عذاب می‌کشد. منتظر کمک دیگران بودن از مرگ بدتر است.» ‏ برهان می‌گوید: «باورش سخت است، آدم‌هایی که تا دیروز سر یک سفره کنارت می‌نشستند، امروز...» نمی‌تواند ‏جمله‌اش را تمام کند.‏ برهان خواهرش را از دست داده و دوست صمیمی‌اش فاروق همراه خواهر و برادرزاده‌اش در گورهای دسته ‌جمعی به خاک سپرده شده‌اند. خواهر برهان تازه عروس بود و آن شب آمده بود به خانواده سری بزند. ‏خواهرش وقتی نخستین لرزش را احساس‌می‌کند، دوست و آشنا را از خانه‌هایشان بیرون می‌کشد. خودش ‏هم بیرون می‌آید، اما لحظه‌ای برای گرفتن وضو داخل خانه می‌شود. لحظه‌ای بعد هم تاریکی و صدای ‏مهیب و گردوغبار. ‏ از کوئیک عزیز کمی بالاتر رفتیم و رسیدیم به کوئیک حسن. اوضاع مردم تفاوتی نداشت. مثل همه مناطق ‏زلزله‌زده سردرگمی مردم توی چشم می‌زد. کمی که میان خرابه‌ها راه می‌رفتی، ویرانی و نبود حمام و ‏دستشویی برایت عادی می‌شد و وقتی این چیزها دیگر به چشمت نمی‌آمدند، تازه سردرگمی مردم را ‏احساس می‌کردی. عجب آن‌که آدم‌های مختلفِ زیادی که خدا عزت‌شان را زیاد کند، قول‌های مختلفِ زیادی ‏به آنها داده بودند. معلوم بود که مردم می‌خواهند چیزهایی را فراموش کنند، می‌خواهند زندگی سابق‌شان ‏را داشته باشند، اما نمی‌دانند چگونه. می‌خواستند جای بهتری باشند، اما نمی‌دانستند کجا. با این حال ‏اوضاع روحی مردم روستا بهتر از شهر بود. در روستا جنب‌وجوش بیشتری به چشم می‌خورد و خود مردم ‏دست به کار شده بودند. ضایعات خانه‌هایشان را جمع می‌کردند و می‌فروختند یا با بلوک‌های سیمانی جای ‏کانکس‌هایشان را می‌ساختند. آنهایی هم که دامی برایشان مانده بود، مثل سابق دام‌هایشان را به چرا می‌‏بردند. در شهر اما شرایط متفاوت بود. مردم چیزهای بیشتری از دست داده بودند. در شهرها عادت کرده‌ایم ‏دیگران کارهایمان را در قبال پول برایمان انجام دهند، کارهایی که مردم روستا قبل از زلزله هم خودشان ‏انجام می‌دادند. شاید به همین دلیل بود که مردم شهر بیشتر در چادرهایشان می‌ماندند و در روستا کمتر ‏کسی را پیدا می‌کردی که روز در چادرش باشد. شاید هم مردم شهر از حجم دوربین‌هایی که رویشان بود، ‏خسته شده بودند. ‏ اوضاع روستای کوئیک حسن هم تفاوت چندانی نداشت، خانه‌های آنها هم سنگی بود و جابه‌جا تکه‌های ‏بزرگ سنگ را در کنار الوارهای چوب و تیرآهن‌های باقی‌مانده از خانه‌ها تلنبار کرده بودند یا آثار آتش‌های ‏روز نخست که برای گرم‌شدن درست کرده بودند، روی زمین دیده می‌شد. آنجا هم وانت‌هایی در شهر می‌‏چرخیدند و به دو زبان برای خرید ضایعات ابراز تمایل‌می‌کردند و آنجا هم روزها شبیه تابستان بود و شب‌ها ‏چله زمستان. تنها تفاوت مسجدی بود که مردم با پلاستیک و چوب در زمین‌های آواربرداری‌شده ساخته ‏بودند و چادری که رویش نوشته شده بود روانشناس. وقتی رسیدیم روانشناس روی تخت جلوی چادر درازکشیده بود و انتظار مراجعه‌کنندگان را می‌کشید.‏ خیابان‌های کوئیک حسن فقط یک تفاوت اساسی با روستاهای دیگر داشت، مردی که صبح‌به‌صبح با لباس ‏سیاه و خاکی و ظاهری ژولیده، خیابان اول را پایین می‌آمد و کنار جاده به تماشای خودروهای عبوری می‌‏ایستاد. نامش جمشید بود و می‌گفت بی‌قرار خنده‌های ‌هاوژین است. با فکر ‌هاوژین خیابان‌ها را پایین می‌‏آمد، به جاده که می‌رسید، چند دقیقه‌ای می‌ایستاد و هر خودرویی که از دور می‌دید، با خودش کلنجار می‌‏رفت که وسط جاده برود یا نه. دست آخر با فکر هاوژین خیابان را دوباره بالا می‌رفت و به کانکسش برمی‌‏گشت.‏ جمشید فکر می‌کرد مانند اشباح شده است. تعارف را کنار گذاشته بود و وقتی از حال او سوال می‌کردی، ‏قاطع می‌گفت، خوب نیست. از تنهایی می‌گفت و این‌که فردا بدتر از امروز است. دایم تکرار می‌کرد: «خیال ‏می‌کردم ‌هاوژین، زیر پای مادر و خواهرش است، نمی‌دانستم عقب مانده.» حرف که می‌زد به زمین خیره ‏می‌شد، ناگهان سرش را بالا می‌آورد و توی چشمانت خیره می‌شد. انگار تو می‌توانی کاری برای او انجام ‏دهی. بعد هم از سر استیصال می‌پرسید: «تو بگو چه کار کنم.» وقتی بچه‌های مدرسه سراغ ‌هاوژین را از ‏پرژین گرفته بودند، انگار دنیا روی سر او خراب شده بود. ‏ برای جمشید که زمان را گم کرده بود، داستان زلزله چنین بود: «جمعیت زیادی در قبرستان جمع شده‌اند و سایه درختان روی قبرها افتاده است. مردم از سر قبرها ‏بلند می‌شوند و بیل مکانیکی خاک قبرها را یکی‌یکی بیرون می‌ریزد. اهالی بلوک‌های سیمانی بین اجساد ‏را از درون قبر دست‌به‌دست می‌کنند و گوشه‌ای روی هم می‌چینند. بعد اجساد را از درون قبر بیرون می‌‏آورند و روی دست به سمت روستاها می‌برند. بیل مکانیکی دوباره درون قبرها را پرمی‌کند و زمین صاف ‏می‌شود. جمشید، ‌هاوژین را بغل‌می‌گیرد، عقب‌عقب از روی پل می‌گذرد و در کنار جاده راه‌می‌افتد. ‏درون خیابان می‌پیچد و تا انتها بالا می‌رود، به بقایای خانه که می‌رسد، ‌هاوژین را می‌برد درون آغوش ‏پدرش می‌گذارد و می‌رود گوشه‌ای می‌نشیند. کمی که گذشت دوباره از جایش بلند می‌شود، ‌هاوژین را ‏بغل می‌گیرد، عقب‌عقب می‌رود و جایی میان آوارها روی زمین او را می‌گذارد. بیل مکانیکی آوارهای خانه ‏را سرجایش برمی‌گرداند و عقب‌عقب می‌رود تا از روستا خارج شود. جمشید، پرژین و مادرش را از روی ‏خیابان بلندمی‌کند و نزدیکی‌های در روی زمین می‌گذارد. سنگ‌های دیوار یکی‌یکی از زمین بلند می‌‏شوند، روی هم قرار می‌گیرند و گرد‌وغبار را می‌بلعند. درِ خانه می‌ایستد و میان دیوارها جا می‌گیرد. ‏جمشید عقب‌عقب می‌رود و پرژین و مادرش هم پشت‌سر او از حیاط می‌گذرند و به خانه نزدیک می‌‏شوند. سقف خانه آرام‌آرام بالا می‌رود و روی دیوارها می‌نشیند. ‌هاوژین عقب‌عقب می‌رود تا به تلویزیون ‏برسد. چراغ‌ها و تلویزیون روشن می‌شوند. حالا همگی روبه‌روی تلویزیون نشسته‌اند و فیلم تماشا می‌‏کنند. ‏ ماموستا عموی جمشید است. هم دهیار است، هم مسئول خانه بهداشت، هم امام جماعت روستا. شب ‏زلزله را نمی‌تواند فراموش کند، شبی که بارها غم احاطه‌اش کرد و می‌خواست کنار بکشد. اما نمی‌شد، ‏تنها آدم آموزش‌دیده آن اطراف بود و اگر او هم کنارمی‌کشید، هیچ‌کس نمی‌ماند که به داد مردم ‏برسد. ماموستا در زلزله ٢٧ نفر از اعضای فامیل دور و نزدیکش را از دست داده است. می‌گوید دو صحنه را ‏اصلا نمی‌توانم فراموش کنم؛ اولی زمانی است که بالای سر آرمان می‌رسد. آرمان کلاس ششم و همکلاسی ‏پسر ماموستا بود؛ نخستین نفری که ماموستا بالای سرش رسید. خانه‌شان دیواربه‌دیوار ماموستاست. وقتی اینها ‏را برای ما تعریف می‌کند، کنار خانه آرمان ایستاده است. نگاهی به خانه می‌اندازد و بعد به جلوی پایش ‏خیره می‌شود: «از خانه که بیرون آمدم، همه جا را دود غلیظی گرفته بود. به سمت خانه آقای ‏محمدی (پدر آرمان) رفتم، آقای محمدی دست و پایش را گم کرده بود و تقاضای کمک می‌کرد، می‌گفت ‏ماموستا کمکم‌کن نمی‌دانم چه کار کنم. با گوشی همراه روی آوارها نور انداختم و دیدم دست و قسمتی از ‏سر آرمان زیر آوار مانده است. آوار سنگین بود و تنهایی نمی‌توانستم کاری بکنم.» لحظه‌ای مکث می‌کند و ‏ادامه می‌دهد: «امروز می‌خواستم اینجا وضو بگیرم، اما نتوانستم، آن صحنه جلوی چشمانم می‌آید.»‏ صحنه بعدی، صحنه‌ای است که ماموستا بالای سر برادر بزرگش می‌رسد. او می‌گوید: «بالای سر برادرم که ‏رسیدم، می‌خواستم او را بیرون بیاورم، اما نگذاشت، گفت سراغ بچه‌هایم برو، من خوبم، زنده خواهم ماند. هر ‏چه اصرار کردم نگذاشت، با دستمالی که دور سرش می‌پیچید، زخم‌هایش را محکم بستم و سراغ فرزندان او ‏رفتم.» دوباره مکث می‌کند، اما اینبار طولانی‌تر. می‌گوید: «برادر بزرگم بعد از پدرم ما را مدیریت می‌کرد، ‏احساس شرمندگی می‌کنم.» آن شب ماموستا به کمک برادرزاده‌هایش به کمک جمشید و خیدان ‏و... می‌رود، وقتی دوباره بالای سر برادرش می‌رسد، کار از کار گذشته است. ‏ دوباره برمی‌گردیم سر پل، اینبار هوا تاریک است و چراغ‌های چادرها، آنها را به بالن آرزوها شبیه کرده ‏است. به سمت چادرها می‌رویم. وانتی ورودی چادرها ایستاده و بچه‌ها وسایل بازی را رهاکرده‌اند و به ‏سمتش می‌دوند. چند نفری بالای وانت ایستاده‌اند و در دستانی که به سمت‌شان دراز شده است، چیزهایی می‌‏گذارند. در مدتی که در مناطق بودیم، هیچ‌کس را به اندازه همان‌هایی که دست‌ها را پر می‌کردند، شاد ‏ندیدم. انگار نیاز آنها به محبت بیشتر از نیاز زلزله‌زدگان به کمک بود. با لبخند بر بلندی می‌ایستادند و یک ‏چشم‌شان به گونی‌های همراه‌شان بود و چشم دیگر به دست‌ها. اینها پیرمرد و پیرزنی را که دورتر ایستاده ‏بودند و توان دویدن به سمت‌شان را نداشتند، نمی‌دیدند، آنها فقط حواس‌شان به دست‌ها بود و گونی‌های همراه. گاهی هم به دوربینی که از دورتر عکس می‌گرفت. ‏ میان ردیف چادرها جلو می‌رویم. جایی در همان نزدیکی، نزدیک زمین بازی، سامیار نشسته بود و لانه ‏مورچه‌ها را می‌بست. مورچه‌ها با سرعت در جهت‌های مختلف می‌دویدند، اما سرعت‌شان نبود که جلب ‏توجه می‌کرد، سردرگمی‌شان بود. این‌که می‌خواستند زنده بمانند، می‌خواستند فرار کنند، می‌خواستند ‏جای بهتری باشند، اما قشنگ معلوم بود که نمی‌دانند کجا. به چپ و راست و بالا و پایین می‌دویدند، اینها ‏نمی‌دانستند، نمی‌دانستند که پسربچه‌ای دارد لانه‌شان را خراب‌می‌کند. اگر می‌دانستند شاید هر بار که ‏پسربچه‌ای را از دور می‌دیدند، فرار می‌کردند و ساعت‌ها از لانه‌هایشان بیرون نمی‌آمدند. در همین حال ‏سامیار از زلزله حرف می‌زد، می‌گفت چشمان زلزله قرمز بود. می‌گفت وقتی زلزله آمد، اصلا نترسیده و ‏همراه دوستانش سوار ماشینی شده و به غاری پناه برده‌اند. در مناطق زلزله‌زده خیلی چیزها وارونه بود.