قشر ضعیف جامعه

۵۵آنلاین :

سید محمد حسین کاظمی

پژوهشگر

فقر، یکی از گسترده ترین مشکلات جوامع انسانی است و عمری به درازای زندگی بشر دارد. از زمانی که بشر، پا به عرصه گیتی نهاده است، خویش را با این پدیده فراگیر، روبه رو دیده است. فقر در اشکال مختلف و به درجات متفاوت، در همه جوامع انسانی یافت می شود و در جوامع توسعه یافته، از دامنه گسترده تری برخوردار است. از سوی دیگر، وجود فقر، غالبا زمینه ساز بروز انحرافات اجتماعی و بستر مناسبی برای وقوع جرم و جنایت است.

سازمان ملل متحد در توصیف فقر چنین بیان داشته است که «فقر در شکل‌های مختلف از قبیل کمبود درآمد برای معیشت پایدار، گرسنگی و سوءتغذیه، بیماری و مرگ و میر ناشی از آن، بی‌خانمانی، ناامنی، محرومیت و تبعیض اجتماعی نمود پیدا می کند. این پدیده همچنین خود را به شکل عدم توانایی برای مشارکت در فرآیند های تصمیم گیری در عرصه های فرهنگی، اجتماعی و مدنی نشان می دهد.»

از نظر بانک جهانی نیز «فقر، محرومیت از رفاه است». این نهاد فقر را چنین تعریف می کند: «فقر گرسنگی، فقر نداشتن سرپناه و لباس، بیمار بودن و درمان نشدن، بی سواد بودن و مدرسه نرفتن است.» بانک جهانی همچنین تاکید می کند برای فقرا در فقر زیستن چیزی فراتر از این هاست. چرا که فقرا اغلب بسیار آسیب پذیرند و در معرض انواع خطرات و بی‌عدالتی ها قرار دارند که خارج از اراده آن هاست. آن ها همچنین از سوی نهادهای دولتی و اجتماعی و حتی جامعه به شدت مورد سوء استفاده قرار می گیرند و از این طریق صدا و قدرت خود را در این نهادها از دست می دهند.

کشور ما همواره در دوره های مختلف با چالش فقر مواجه بوده است، اما این چالش با روند رو به افزایشی که از یک دهه گذشته تا به الان داشته، باید مساله ای تهدیدآفرین برای امنیت انسانی، اجتماعی و ملی کشور قلمداد کرد و برای کنترل آن به عنوان چالشی امنیتی برنامه ریزی کرد. از این رو، توجه به مساله فقر در کشور و علل آن یکی از اولویت هایی است که باید مورد توجه دولت ها از نظر سیاستگذاری قرار گیرد. از نظر توزیع جغرافیایی فقر در کشور، استان های مرزی گرفتار فقر بیشتری بوده و در نقاط حاشیه ای کشور میزان فقر بیشتر و توزیع آن نا متوازن تر است. شهرهای کشور چیزی حدود ۵۵ هزار هکتار اسکان غیر بومی با جمعیتی نزدیک به ۱۲‌ میلیون نفر ساکن را در حاشیه خود جای داده اند. این مساله زمانی نگران کننده تر است که بدانیم در حاشیه شهرهای بزرگی چون مشهد، شیراز، اهواز و زاهدان دسترسی به زیرساخت هایی چون خانه بهداشت و مدرسه به مراتب از روستاها پایین تر است. در این میان، نقش دولت و سیاست های آن بیشتر از سایر متغیرها تاثیرگذار است. دولت ها از طریق قدرت قانونی دست به سیاستگذاری می زنند و تعیین می کنند که سیاست های حمایتی، توزیعی و باز توزیعی متوجه چه گروه ها و طبقاتی از جامعه شود. به همین سبب، به منظور بررسی علل گسترش فقر در کشور در سال های اخیر علاوه بر مهم دانستن عواملی همچون نوع روابط اجتماعی، زمینه های فرهنگی فقر و تمایلات فردی در ترویج فقر، باید آن را در چارچوب سیاست های کلی دولت ها، دست کم در یک دهه اخیر قرار دهیم.

بنابراین در ادامه به سه مورد از مهم ترین دلایل فقر بطور اجمالی اشاره می کنیم.

اشتغال ناقص، عامل موثر در فقر؛

افراد دارای اشتغال ناقص شامل تمام شاغلانی است که در هفته،بطور موقت در محل کار خود غایب هستند که می تواند به دلایل اقتصادی نظیر: رکود کاری، پیـدا نکردن کار با ساعت کار بیشتر، قرار داشتن در فصل غیرکاری و ...مربوط باشد. نکته قابل توجه این است که اختلاف نرخ اشتغال ناقص بین زنان شهری و روستایی بسیار کم است، درحالی که بطور متوسط مردان روستایی به مراتب بیشتر از مردان شهری دچار اشتغال ناقص هستند. همچنین نرخ اشتغال ناقص برای گروه های سنی جوان بالاتر از سایر گروه های سنی است.

تاثیر دستمزد پایین بر فقر؛

یکی دیگر از مهم ترین علل وجود شاغلان نیازمند حمایت، دریافت دستمزد های پایین است. متاسفانه در طرح آمارگیری نیروی کار که توسط مرکز آمار ایران اجرا می شود سوال های مربوط به دستمزد افراد شاغل حذف شده است و بنابراین نمی توان اطلاع درستی نسبت به وضعیت درآمدی نیروی کار شاغل در کشور داشت. با این حال، با بررسی آمار کارگاه های صنعتی مشخص می شود که تعداد بنگاه های با دستمزد پایین رو به کاهش و بنگاه های با دستمزد بالا رو به افزایش است، اما وضعیت کنونی نشان می دهد که بخشی از کارگران شاغل در کارگاه های صنعتی زیر خط فقر و با دستمزد پایین مشغول به کار هستند و به لحاظ میزان درآمد، تفاوت قابل توجهی با بیکاران ندارند.

عدم پوشش بیمه ای؛

محاسبات این بخش نشان می دهد که سرپرستان حدود ۴۰ درصد از فقرا، خارج از بازار کار هستند. بررسی دقیق تر این گروه نشان می دهد که میانگین سن سرپرست خانوار این گروه ۶۸ سال است، بنابراین عمده دلیل فقر این خانوارها می تواند ناشی از بازنشستگی یا ازکارافتادگی باشد. از این رو نقش بیمه در حمایت از این افراد می تواند بسیار با اهمیت باشد. با این حال بخش زیادی از نیروی کار فعلی کشور تحت پوشش بیمه نیستند.عوامل مختلفی در فاقد بیمه بودن افراد تاثیرگذار است که عمده دلیل آن نا آگاهی افراد، دستمزدهای پایین و عدم وسع مالی افراد جهت پرداخت حق بیمه و تلقی متفاوت تامین اجتماعی و افراد از بیمه شدن است.

لذا با توجه به بیان بخشی از مسائل قشر ضعیف جامعه، انتظار می رود که با اعمال اصلاحاتی در مواد و بر طرف کردن ایراد های قانونی، سیاست های بازار کار جهت کم شدن اشتغال ناقص، افزایش اشتغال رسمی و نرخ بیمه شدگان، تعیین دستمزد مبتنی بر تفاوت های منطقه ای و شغلی و... بتواند تا حدودی وضعیت معیشتی شاغلان فقیر را بهبود بخشد. با این حال اجرای هرگونه سیاست حمایتی بایستی کلیه افراد فقیر جامعه را شامل شود و تفکیک بین شاغل، غیر شاغل و... نباشد.