چه کسانی در ایران فقیر محسوب میشوند؟
| به نظر میرسد اجماعی وجود داشته باشد که از میان بردن فقر به عنوان یک هدف مهم جامعه شناخته میرود.
۵۵آنلاین :
به نظر میرسد اجماعی وجود داشته باشد که از میان بردن فقر به عنوان یک هدف مهم جامعه شناخته میرود. سیاستگذاران اقتصادی هم به تبعیت از این اجماع همواره به دنبال روشهایی برای جلوگیری از گسترش فقر و کاهش آن هستند. این روشها به طور کلی به توانمندسازی فقرا و سیاستهای مبتنی بر پرداخت یارانه تقسیم میرود. هدف از توانمندسازی فقرا فراهم ساختن شرایطی است که فقرا با تکیه بر تواناییهایی از فقر خارج شوند. سیاستهای کلان اقتصادی اشتغالزا و سرمایهگذاری در آموزش و بهداشت خانوارهای فقیر در زمره این سیاستها هستند. سیاستهای توانمندسازی اگرچه راه حل بنیادین مبارزه با فقر هستند ولی همواره و برای تمامی گروههای فقیر مناسب نیستند و باید با سیاستهای حمایتی دیگری نیز همراه شوند. نمیتواند انتظار داشت بخشی از گروههای فقیر مانند از کارافتادگان و افراد مسن توان مشارکت در اقتصاد و کسب درآمد را داشته باشند.
رشد، رشد اشتغالزا، رشد فقرزدا
به گزارش نهادهای رسمی، اقتصاد ایران وارد دوره رشد اقتصادی مثبت یا به عبارت دیگر رونق شده است. ولی آیا این همان رشد اقتصادی مثبتی است که بناست با مشارکت دادن فقرا در چرخه اقتصاد از طریق توانمندسازی فقر را کاهش دهد؟ به نظر میرسد رشدی که حاصل از افزایش تولید نفت باشد نه تنها فایده چندانی برای فقرا ندارد حتی در ایجاد اشتغال برای طبقه متوسط نیز نقشی ندارد. البته امید است با افزایش درآمد دولت از این طریق، توان دخالت دولت و اعمال سیاستهای فقرزدایی بیشتر شود. در هر حال باید به ایجاد رشد اقتصادی که توان ایجاد اشتغال برای بخش بزرگی از جمعیت کشور را داشته باشد و بتواند باعث کاهش فقر شود توجه بیشتری کرد. حتی باید توجه کرد رشد اشتغال را لزوما به معنی رشد فقرزدا نیست و در تلاش برای جذب سرمایهگذاریهای خارجی باید ایجاد شغل برای افراد کم مهارت نیز مدنظر قرار گیرد. هر چند از آنجا که مطالعات نشان میدهند مهمترین عامل فقر بیکاری است، امید است رشد اشتغالزا در سالهای آتی رشد فقرزدا نیز باشد.
فقیر کیست؟
فقیر کسی است که از حداقل رفاه استاندارد جامعه محروم باشد. از این رو برای اندازهگیری فقر باید ابزاری برای اندازهگیری رفاه تعریف شود که اغلب هزینههای مصرفی خانوار بدین منظور استفاده میرود. پس از انتخاب واحد اندازهگیری رفاه، باید سطحی از رفاه را به عنوان خط فقر در نظر گرفت به گونهای که افرادی که کمتر از آن رفاه دارند فقیر محسوب شوند و سایر افراد غیر فقیر. به طور کلی دو نوع خط فقر در ادبیات اقتصادی مطرح است: خط فقر نسبی و خط فقر مطلق. خط فقر نسبی، نسبت به توزیع شاخص رفاه (مثلا ۵٠ درصد میانه توزیع) در منطقه مورد بررسی تعریف میرود. خط فقر مطلق معادل ارزش پولی سبد کالاهای ضروری خانوار است. این کالاها میتواند شامل غذا، بهداشت، مسکن و ... باشند. در مفهوم فقر مطلق، احتیاجات اولیه نقش اساسی را ایفا میکنند. در این رویکرد، فرد یا خانواری فقیر محسوب میرود که درآمد کافی برای برطرف ساختن نیازهای اولیهاش را نداشته باشد. بنابراین برای محاسبه خط فقر مطلق ابتدا لازم است نیازهای اولیه خانوار تعیین شود. در کشورهای توسعه یافته که درصد فقرا به شیوه محاسبه فقر مطلق بسیار پایین محاسبه میرود به سمت استفاده از فقر نسبی متمایل میشوند، ولی برای کشورهای ایران که همچنان درصد قابل توجهی از خانوارها زیر خط فقر قرار دارند، به نظر میرسد در استفاده از معیارهای مطلق اولویت دارد به وضعیت خانوارهایی رسیدگی کنیم که در رفع احتیاجات اولیه زندگی دچار مشکل هستند.
جنجال خط فقر
خط فقر نه تنها در ایران بلکه در تمامی کشورهای جهان موضوعی جنجالی است. مشخص کردن یک عدد ثابت بدون در نظر گرفت سایر شرایط به عنوان مرز بین فقرا و خانوارهایی که در رفاه به سر میبرند، بنیان چندانی ندارد. چگونه است که فردی که هزار تومان بیشتر از خط فقر درآمد دارد بینیاز محسوب شده و فردی که هزار تومان کمتر از خط فقر درآمد دارد فقیر شناسایی شده و سزاوار کمک است؟ البته این موضوع به معنی انکار خط فقر از پایه نیست ولی باید توجه داشته باشیم که خط فقر تنها یک ابزار است. یک ابزار که با تمامی ایراداتش میتواند یاریگر سیاستگذار باشد. شاید به همین دلیل است که در کشور آمریکا خط فقر رسمی دههها پیش مشخصشده و تنها با شاخص قیمتها به روز میرود. رویکردی که انتقادات دانشگاهی فراوانی دارد، ولی مانع از استفاده سیاسی از خط فقر میرود و سیاستگذار را در میان نظرات دانشگاهی مختلف سرگردان نمیسازد. جالب اینجاست که همان خط فقر رسمی نیز مبنای علمی چندانی نداشته و با اندکی تغییر در فروض به شکلی محاسبه شده بود که به اعداد مدنظر سیاستمداران نزدیکتر باشد. در کشور ما به دلیل نبود مرجع رسمی برای خط فقر، هر از چندگاهی پژوهشگر یا گروهی پژوهشی خط فقر جدیدی برای کشور محاسبه میکند که لزوما با تحقیقات قبلی سازگار نیست. حتی گاهی مشاهده میشود که اصحاب رسانه تمایل دارند نتایج تحقیقاتی را منتشر سازند که اعداد بزرگتری برای خط فقر گزارش میکنند. البته فروض متفاوت باعث استخراج نتایج متفاوت میشود و متفاوت بودن نتایج تحقیقات چیزی از ارزش علمی آنان نمیکاهد. بررسی مطالعات متعددی که در حوزه خط فقر در ایران انجام شده شاید راهگشای توافق بر یک عدد ثابت به عنوان خط فقر باشد و این عدد تنها بر اساس شاخص قیمتها تغییر کند. چنین توافقی باعث خواهد شد مطالعات حوزه فقر قابل مقایسه و نتایج سیاستی به دست آمده واضحتر باشند.
پیچیدگیهای شناسایی فقرا
به چه دلیلی میخواهیم فقرا را شناسایی کنیم؟ پاسخ به این سوال مهم است چرا که مسیر ما را مشخص خواهد کرد. اگر هدف یک مطالعه دانشگاهی است، شاید دقت در تعریف فقر و محرومیت و توجه به تفاوتهای فلسفی فقر مادی و فقر چندبعدی کارساز باشد. اگر هدف شناخت وضعیت فقر در برشهای متفاوت جغرافیایی/ اجتماعی جامعه است، رجوع به آمارگیریهای مفصل چاره کار است. اما اگر هدف نهایی شناخت تکتک افراد یا خانوارهای فقر باشد، دقتهای نظری دانشگاهی معمولا جایگاهی نخواهد داشت. در این حالت باید فقرا با کمترین هزینه قابل شناسایی باشند. مسائل نظری اینجا کارساز نیست و مهمترین موضوع در مقایسه استراتژیها نه دقت نظری که امکانپذیری پیادهسازی آنان است. شاید بهترین کار مراجعه به تجربه جهانی باشد و البته تجربه جهانی قابلتوجهی برای شناسایی فقر وجود دارد.
ویژگیهای فقرا
ویژگیهای فقرا در مناطق مختلف جغرافیایی با یکدیگر متفاوت است. به طور مثال مساحت محل سکونت در یک روستا با مساحت یک آپارتمان در شهری چون تهران قابل مقایسه نیست. عدم برخورداری از برخی امکانات همچون تلفن ثابت ممکن است در برخی مناطق نشانه فقر باشد ولی در مناطق دیگر عادی باشد. در مطالعهای که به منظور شناسایی بهترین مدلهای توضیح دهنده میزان مصرف سرانه انجام شده است، مهمترین متغیرهایی که ما را در پیشبینی میزان مصرف خانوارها و در نتیجه شناسایی فقرا یاری میدهد در مناطق مختلف متفاوت هستند ولی نسبت بیسوادی در خانوار، بعد خانوار، سهم افراد فعال در خانوار، مساحت محل سکونت و تعداد اتاقهای آن، نرخ بیکاری در محل سکونت خانوار، سرانه تعداد کارگاههای صنعتی در منطقه، تراکم جمعیت منطقه، استفاده از سوخت نفت سفید یا گاز مایع برای پختوپز و تهیه آب گرم و همچنین محرومیت از داشتن دسترسی به شبکه فاضلاب، شبکه لولهکشی گاز، شبکه لولهکشی آب (تنها در مناطق روستایی استانهای فارس، کرمان، خراسان رضوی، زنجان، گلستان، خراسان شمالی و خراسان جنوبی) و داشتن یا نداشتن اتومبیل، کامپیوتر شخصی و برخی داراییهای دیگر از جمله این متغیرها بودهاند. نکته جالبتوجه اینکه در تمامی مناطق جغرافیایی اشتغال سرپرست خانوار در بخش عمومی نشانهای قوی از فقیر نبودن خانوار است. این در حالی است که در فضای مطبوعاتی کشور، کارکنان دولت بهعنوان قشر آسیب پذیر معرفی میشوند و در بسیاری از برنامههای حمایتی مورد حمایت قرار میگیرد. باید توجه کرد که متغیرهای ذکرشده تنها برای شناسایی فقرا میتواند مورد استفاده قرار گیرد و به معنی اثرگذاری مهم این متغیرها بر فقر نیست. به طور مثال داشتن کامپیوتر باعث ایجاد رفاهی که شاخص تعریف فقر است نمیشود ولی با توجه به دادهها انتظار میرود خانوارهای فقیر در خانه کامپیوتر شخصی نداشته باشند. این متغیرها برای سیاستگذاری کاربردی ندارند چرا که دلیل فقر نیستند و تنها نشانههای فقر هستند. دلایل فقر موضوع بررسیهای جداگانهای است که اصلیترین عامل را بیکاری عنوان میکند. عامل بعدی اشتغال در بخشهای با دستمزد پایین است. در رتبههای بعدی افراد قرار دارند که قادر به کار کردن نیستند نتیجه کلی این تحلیل آن است که راهکار کاهش فقر در مرتبه اول افزایش اشتغال و سرمایه گذاری در بخشهای اشتغال زای تولید و در مرتبه بعدی کمک به خانوارهایی است که قادر به کار و مشارکت اقتصادی در جامعه نیستند.
تجربه جهانی هدف گیر برنامههای کاهش فقر
اگرچه رشد اقتصادی شرط لازم کاهش فقر است، ولی شرط کافی نیست و نیاز است دولتها برای کاهش آسیب پذیر خانوارهای فقیر برنامههای حمایتی مناسبی طراحی و اجرا کننده. اجرای این طرحها برای کاهش فقر نیاز به دسترسی به فقرا دارد. این دسترسی تا حدی میتواند از طریق هزینه بر آموزش ابتدایی سراسری یا هر فعالیت دیگری که گستره بزرگی از جامعه از جمله فقرا را در بر میگیرد به دست آید. با این حال منابع محدود دولتی در تمام دنیا باعث شدهاند تلاشها بیشتر در راستای تمرکز منابع بر «گروههای هدف» خانوارها یا افراد فقیر باشد به این ترتیب با هزینهای ثبات بهترین نتیجه کاهش فقر میتواند به دست آید یا یک هدف کاهش فقر مشخص با کمترین هزینه به دست آید. این موضوع در ادبیات اقتصاد فقر معروف به هدف گیری2 است. هدف گذاری و هدف مندی واژههای دیگری است که برای ترجمه این واژه به کار رفتهاند ولی باید دقت کنیم که آنچه در ایران با نام هدفمندی یارانههای انجام شد، با هر نامی میتواند شناخته شود به جز هدف گیری. با وجود سالها بحث در محیط علمیو سیاستگذاری اقتصاد در ایران در مورد روشهای حمایتی از خانوارها، در عمل آنچه انجام گرفته است بدون هدف گیری بود. پرداخت کمکهای نقدی (یارانه) به تمامی خانوارها با معنی کلمه هدف گیری در تضاد است.
در سالهای اخیر دولت تلاشهای بسیای برای اعمال نوعی هدف گیری در برنامه یارانهها کرده است که در نوع خود قابل توجه و در ابعاد بسیار بزرگی انجام شده است ولی به لحاظ مقایسهای سهم بسیار کوچکی از خانوارها از دریافت یارانه محروم شدهاند. بدین ترتیب طراحی و پیاده سازی یک نظام هدف گیری برای برنامههای کاهش فقر الزامی به نظر میرسد.
در طراحی یک نظام هدف گیری باید منافع و هزینههای آن مد نظر قرار گیرد. مهم ترین نفع استفاده از ابزارهای هدف گیری افزایش کارایی برنامه حمایتی با ثابت نگه داشتن بودجه یا کاهش بودجه برنامه بدون کاهش کارایی آن است. مهم ترین ناکارایی یک برنامه حمایتی بدون هدف گیری، بهره مندی ناکافی افراد فقیر و بهره مندی (نالازم) افراد غیر فقیر از منافع برنامه است. از سوی دیگر روشهای هدف گیری مواجه با انواع هزینهها هستند که بررسی آنها یاریگر طراحی نظام حمایتی خواهد بود. پیش از همه خطاهای شمول و عدم شمول به عنوان معیارهای کارایی هدف گیری مطرح میشوند ولی مسائل دیگر همچون هزینههای اجرایی، هزینههای خصوصی، هزینههای انگیزهها، هزینههای اجتماعی و هزینههای سیاسی نیز باید در طراحی روش هدف گیری مدنظر قرار گیرد. برنامههای هدف گیری برای کاهش فقر در کشورهای مختلف فرق میکند و اکثر کشورها برنامههای مختلفی را برای رسیدن به هدف اولیه کاهش فقر اجرا کردهاند. با این حال همه روشهای هدف گیری هدف واحدی را دنبال میکنند و آن شناسایی صحیح و موثر خانوارها فقیر است. اختلاف عمده بین برنامه ها، در نحوه اجرای آنهاست.
آزمون نمایه3 راستی آزمایی شده به عنوان استاندارد طلایی هدف گیری معمولاً در کشورهای در حال توسعه قابلیت اجرا ندارد. همچنین به آزمون نمایه بدون راستی آزمایی نیز نمیتوان اتکا کرد. آزمون نمایه اشاره به روش استفاده از دادههای اظهار شده در مورد داراییها و درآمدهاست. در آزمون نمای راستی آزمایی شده این اظهارات یا دادههای ثبتی مطابقت داده میشوند تا از بروز تقلب خودداری شود.
تجربه کشورهای جهان، با استفاده از «آزمون ابزار نمایه»4 را به عنوان یک روش هدف گیری مناسب برای کشورهای در حال توسعه معرفی میکند که در آن براساس یکسری از ویژگیهای قابل مشاهده همچون مکان و کیفیت محل زندگی خانوار، دارایی کالاهای بادوام، ساختار دموگرافیک، تحصیلات و اشتغال افراد بالغ آن یک امتیاز به خانوار متقاضی اختصاص مییابد و در نهایت براساس امتیاز کل تشخیص داده میشود که آیا خانوار شایستگی دریافت کمکهای دولتی را دارد یا نه.
دیگر روشهای هدف گیری بر پایه تقسیم بندی کلی خانوارها براساس ویژگیهای دموگرافیک یا محل زندگی (هدف گیری جغرافیای) است، در حالتی که فقر در برخی نقاط جغرافیایی کشور متمرکز است، استفاده از نقشههای فقر برای تمرکز برنامههای حمایتی روی بخشی از مناطق کشور میتواند کارا باشد. تقسیم بندی جغرافیایی فقر میتواند در کنار دیگر روشها به کار گرفته شود. در یکی از گزارشهای بانک جهانی به 39 برنامه حمایت پرداخت انتقالی اشاره شده است که تمامی آنها از انواع روشهای هدف گیری برای پرداخت به فقرا استفاده کردهاند. در 31 مورد از 39 برنامه مورد اشاره روش نقشه فقر برای شناسایی و تصمیم گیری برای پرداخت کمک نقدی استفاده شده است. 33 مورد از این برنامه از روش «آزمون ابزار نمایه» استفاده کردهاند. با توجه به گستردگی کشور ایران و تفاوتهای بسیار منطقهای، به نظر میرسد یکی از مهم ترین روشهای مناسب برای هدف گیری استفاده از روشهای هدف گیری جغرافیایی در ایران باشد. به همین منظور استفاده از نقشههای فقر برای شناسایی فقرا ضروری است. از سوی دیگر با توجه به سطح توسعه یافتگی و وجود اطلاعات در کشور، استفاده از روش آزمون ابزار نمایه نیز توصیه میشود.
توزیع جغرافیایی فقر
براساس تحقیقات انجام شده برای تهیه نقشه فقر، فقیرترین نواحی کشور (نواحی دارای بالاترین نرخ سرشمار فقر) عبارتند از نواحی روستایی شهرستانهای مهرستان (زابلی)، چابهار، کنارک، زاهدان و نیک شهر از استان سیستان و بلوچستان. طبق محاسبات تحقیق، نواحی روتسایی این شهرستانها دارای نرخ سرشمار فقر بالاتر از 80 درصد هستند. رتبه های بعدی متعلق به نواحی روستایی شهرستانهای خاش و سرباز از استان سیستان و بلوچستان، نواحی شهری شهرستان اندیکا از استان خوزستان، نواحی روستایی شهرستان دلگان و نواحی روستایی و شهری شهرستان هیرمند و پس از آن نواحی شهری شهرستانهای سرباز و مهرستان از استان سیستان و بلوچستان است.
از سوی دیگر بیشتر تعداد خانوارهای فقیر در نواحی شهری شهرستانهای پرجمعیت حضور دارند. نواحی شهری شهرستان تهران با نزدیک به 170 هزار خانوار فقیر، 7/5 درصد کل خانوارهای فقیر کشور را در خود جای داده است. رتبه های بعدی متعلق به نواحی شهری شهرستان مشهد (121 هزار خانواده فقیر) و شهرستان تبریز (79 هزار خانوار فقیر) هستند.
با توجه به نتایج به دست آمده میتوان نظامهای حمایتی را در برخی مناطق بدون ایجاد پیچیدگی و به صورت شمول همگانی اجرا کرد. میتوان توصیه کرد تمامی خانوارهای نواحی شهری و روستایی شهرستانهایی که نرخ سرشمار فقر بالاتر از 50 درصد دارند (نواحی روستایی 27 شهرستان و نواحی شهری 19 شهرستان) مورد حمایت قرار گیرند که تعداد این خانوارها کمتر از 486 هزار خانوار (کمتر از 5/2 درصد کل خانوارهای کشور) است. از سوی دیگر در نواحی پرجمعیت شهری که نرخ سرشمار پایین ولی تعداد خانوارهای فقیر قابل توجه است. باید از روشهای شناسایی مکمل همچون آزمون ابزار نمایه استفاده کرد. حتی برای مواردی چون شهر تهران که وسعت و جمعیت قابل توجهی دارد نقشه فقر میتواند در سطح تفکیک بالاتری همچون مناطق شهری یا حتی محله ها تهیه شود.
فقرا، اغنیا و دیگران!
وزارت رفاه نوعی از شناسایی را مورد استفاده قرار میدهد که برعکس روشهای کشورهای دیگر است. در ایران این فقرا نیستند که شناسایی میشوند، اغنیا شناسایی شده و از دریافت یارانه نقدی محروم میشوند. البته در اینکه به خانوارهای مرفه نباید یارانهای پرداخت شود شکی نیست، ولی حذف ثروتمندان تنها بخش کوچکی از نفع هدف گیری را عاید کشور میکند. درصد خانوارهایی که به این روش حذف میشوند. در مقابل بودجه صرف شده برای یارانه قابل توجه نیست. نفع اصلی هدف گیری که کاهش هزینه ها با بهترین نتیجه کاهش فقر است در این روش قابل دستیابی نیست. مساله اصلی این است که هر خانواری که ثروتمند نیست لزوماً فقیر هم نیست. بخش مهمی از جمعیت کشور را میتوان «طبقه متوسط» نامید. طبقهای که خود میتواند در فرآیند تولید مشارکت داشته باشد و راه افزایش رفاه این طبقه رشد اقتصادی است، نه پرداختهای نقدی دولتی. طبقه متوسط جمعیت قابل توجهی از کشور را در بر میگیرد. میتوان گفت 85 درصد خانوارهای ایرانی نه آنچنان ثروتمند هستند که وزارت رفاه با معیارهایی همچون داشتن خودرو مدل بالای خارجی آنها را شناسایی کند و نه آنچنان فقیر هستند که نیاز به کمکهای نقدی داشته باشند. تا زمانی که این موضوع تبیین نشود که دلیل و توجیهی است برای پرداخت یارانه به این بخش وجود ندارد گروه کور کمکهای رفاهی در ایران باز نخواهد شد. امیدواریم با گشایشهای اقتصادی و افزایش رشد اقتصادی و در نتیجه افزایش رفاه طبقه متوسط، دولت در شناسایی فقرا تلاشی نو آغاز کندو پرداختهای نقدی را منحصر به این گروه کند. البته این نکته که پرداختهای نقدی باید مشروط باشند تا نظام انگیزشی افراد را برای سرمایه گذاری در نسل آینده تغییر دهند نیز باید مدنظر قرار گیرد.
منبع : مجله ی تجارت فردا
دیدگاه تان را بنویسید