قدرت آب را دست کم نگیرید

• آقای دکتر! به نظر شما تا همین لحظه، واقعا مردم ایران از خطرات و بلایای طبیعی چقدر می‌دانند؟ طبق آخرین تحقیقی که وزارت بهداشت درباره این مسأله انجام داده است، معدل آمادگی خانوارهای ایرانی در برابر بلایا و حوادث 3/9 از 100 است. البته این تحقیق مربوط به ‌سال 92 است و بعد از این تاریخ آمار دقیقی از این شاخص نداریم، هرچند تصور نمی‌کنم در چند‌سال اخیر هم این معدل تغییر چشمگیری داشته باشد. این معدل برای کشوری که خطرپذیری‌اش از 100، نمره 80 را دارد، آمادگی بسیار پایینی است.
• در تقویم چند روز از ‌سال به ایمنی در برابر بلایای طبیعی اختصاص پیدا کرده است؛ مثل 20 مهرماه که روز کاهش آثار بلایای طبیعی است و پس از زلزله بم هم پنجم دی‌ماه روز ایمنی در برابر زلزله نام‌گذاری شد. اما واقعیت این است که در سال‌های اخیر با بلایای طبیعی بسیاری مواجه بوده‌ایم که سیلی از مشکلات را برای مردم بر جا گذاشت و رفت و باز هم هر لحظه امکان وقوع دارد. چرا در این مناسبت‌ها تصمیمی گرفته نمی‌شود که حداقل در حادثه‌های احتمالی بعدی آثار بلایای طبیعی کاهش یابد؟ واقعیت این است که ما نمی‌توانیم جلوی بعضی از مخاطرات را بگیریم؛ مثل زلزله. زمان وقوع زلزله دست ما نیست و در حال حاضر هیچ راهی برای پیشگیری از وقوع بلایای طبیعی نداریم. بنابراین تنها کاری که می‌توانیم در برابر مخاطراتی مثل زلزله انجام دهیم این است که راهکاری پیدا کنیم که حداقل کمترین آسیب را از حادثه ببینیم. درواقع این راهکارها همان کاهش آثار بلایای طبیعی است.
• جواب سوالم را نگرفتم. در سال‌های اخیر که حوادثی مثل سیل و زلزله کشور را غافلگیر کرده ‌است، دقیقا برای کاهش آثار این بلایای طبیعی چه کاری انجام داده‌ایم؟ معنی کاهش آثار بلایای طبیعی این است که باید به مردم یکسری اقدامات را آموزش دهیم. بعضی از این اقدامات به سازمان‌های کشور برمی‌گردد و در درواقع مردم عادی مخاطبان این اقدامات نیستند؛ مثل وضع قوانین و آیین‌نامه‌هایی که مردم را موظف می‌کند ساخت‌وسازهایشان استاندارد‌ باشد؛ مثل آیین‌نامه 2800 که برای سازندگان ساختمان‌ الزام‌آور است. یکسری از این اقدامات را هم ‌باید مردم عادی انجام دهند که اگر حادثه‌ای رخ داد کمترین آسیب را ببینند که این موضوع در حوزه آموزش‌های همگانی قرار می‌گیرد.
• با این تعریفی که از کاهش آثار بلایای طبیعی دارید، بحث آموزش همگانی موضوع مهمی است. اما با توجه به حوادث اخیر کشور، مثل سیل‌های پیاپی که امسال استان‌های مختلف را درگیر کرد، ظاهرا سیکل آموزش‌های همگانی معیوب است. متولی آموزش‌های همگانی چه سازمان‌هایی است؟ واقعیت این است که در وهله اول این موضوع وظیفه‌ای عمومی است و سازمان خاصی انجام این اقدامات را بر عهده ندارد؛ مثل استعمال دخانیات و سیگارکشیدن؛ مردم می‌دانند سیگار کشیدن برای سلامتی مضر است اما باز هم آمار مصرف سیگار در کشور بالاست، بنابراین حتی اگر مردم چیزی را هم بدانند، ممکن است به آن عمل نکنند. پس این‌که صرفا سازمانی خاص، وظیفه آموزش همگانی را به عهده بگیرد اما در کنار آن عزم ملی برای آن وجود نداشته باشد طبیعتا این سیکل باز هم معیوب خواهد بود. این ماجرا باید مطالبه‌ای ملی باشد. ضمن این‌که تمام ارگان‌ها و سازمان‌ها هم ‌باید برای پروژه‌هایشان پیوست کاهش آثار مخرب بلایای طبیعی داشته باشند؛ به‌طور مثال اگر وزارت نیرو می‌خواهد نیروگاهی تأسیس کند، ‌باید جوانب حوادث غیرمترقبه بلایای طبیعی را در نظر بگیرد. من با این دو مثال می‌خواهم بگویم بحث کاهش آثار بلایای طبیعی موضوعی همگانی است و تمام سازمان‌ها و ارگان‌های ما از مردمی و غیرمردمی در معرض این مخاطرات هستند.
• نکته‌ای در صحبت‌هایتان وجود دارد؛ شما معتقدید بحث کاهش آثار بلایای طبیعی وظیفه‌ای عمومی است و در و اقع هم مردم موظفند آن را مطالبه کنند و هم سازمان‌ها باید تابع قوانین باشند. با این‌حال، طبیعتا هیچ انسانی دوست ندارد در برابر حادثه، خودش، خانواده‌اش، خانه و زندگی‌اش آسیب ببیند، بنابراین آموزش همگانی که به آن اشاره می‌کنید از کجا باید شروع شود؟ باز تأکید می‌کنم که آموزش همگانی وظیفه‌ای همگانی است، بنابراین همه مسئولیت‌ها منحصر به ارگان خاصی نیست. یک سازمان نمی‌تواند به تنهایی متولی در آموزش و اجرا باشد. البته آموزش همگانی از اراده محکم سیاسی زاده می‌شود؛ اراده‌ای که از نهادهای بالا و در واقع حاکمیت شکل می‌گیرد و بعد به همه سطوح جامعه تزریق می‌شود. معتقدم آموزش‌وپرورش، نهادهای مردمی در محلات، صداوسیما و رسانه‌های جمعی، سازمان مدیریت بحران و شهرداری‌ها همگی باید تحت پوشش اراده سیاسی محکمی قرار بگیرند و هر کدام به سهم خودشان متولی باشند.
• کشور ما سال‌هاست در معرض بلایای مختلف طبیعی است؛ از زلزله منجیل و رودبار در ‌سال 69 ، زلزله‌ سال 82 در بم، زلزله‌ سال 96 کرمانشاه تا سیلاب‌های اخیر که باعث به هم خوردن ریتم طبیعی زندگی هزاران نفر از شهروندان کشور شد. چرا با وجود این‌که می‌دانیم نقاط مختلف کشور در معرض بلایای طبیعی مثل سیل و زلزله است، هنوز هم عزم محکمی که باید برای کاهش آثار بلایای طبیعی داشته باشیم، وجود ندارد؟ این اراده الان درحال شکل‌گیری است. یعنی با تصویب قانون جدید، مدیریت بحران که ابلاغ و دستور‌العمل‌ها و آیین‌نامه‌هایش تهیه شده، می‌توان گفت که دولت و حاکمیت به اهمیت بحث آموزش همگانی واقف شده‌ و این بحث را منحصر به یک ماده واحده خاص نکرده‌اند. البته خروجی همه این قوانین منوط به اجراست، چون به‌هرحال تا زمانی که قوانین فقط روی کاغذ نوشته شده باشد، طبیعتا اثربخش نخواهد بود و شرط موفقیتش اجرایی شدن و نظارت بر اجراست که اگر نهادی به وظایفش عمل نکند یا در برابر مسئولیت‌هایش کوتاهی کند بازخواست می‌شود. از طرف دیگر باز هم این مطالبه باید در بین مردم وجود داشته باشد و از نهادهای مسئول مطالبه کنند. اگر این فشار اجتماعی در جامعه به وجود بیاید نهادهای حاکمیتی هم ملزم به انجام وظایف‌شان خواهند شد.
• قانون جدیدی که به سازمان مدیریت بحران ابلاغ شده دقیقا چیست؟ ما قبلا قانون مدیریت بحران داشتیم که دوره آزمایشی‌اش را طی کرد و ایرادهایی داشت. در چند‌سال اخیر، افراد متخصصی از نهادهای مختلف، مثل جمعیت هلال‌احمر، مرکز پژوهش‌های مجلس و شهرداری پیش‌نویس قانون مدیریت بحران را تهیه کردند. این لایحه به مجلس رفت و تصویب شد. فکر می‌کنم از مردادماه امسال هم به نهادها ابلاغ شد. براساس این قانون سازمان مدیریت بحران کشور که یکی از معاونت‌های وزارت کشور است موظف شده که آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های لازم را تهیه کند. در قانون جدید تمامی بخش‌های جامعه اعم از دستگاه‌های اجرایی دولتی، غیردولتی و مردم در اجرای آن مسئولیت دارند. یکی دیگر از نکات برجسته این قانون تکلیفی است که برای رسانه‌ها به‌خصوص صداوسیما تعریف شده و براساس آن رسانه‌ها موظف‌اند علاوه بر نقش آموزش عموم مردم، برای ارتقای سطح آگاهی آنان، اطلاعات لازم را به شهروندان بدهند.
• تغییرات اقلیمی که کره زمین را تحت‌تأثیر قرار داده باعث بلایای طبیعی بیشتری می‌شود. بیشترین بلایای طبیعی که مناطق مختلف کشور ما را تهدید می‌کنند، چیست؟ ما در کشور دو مخاطره اصلی داریم که بیشترین آسیب‌های جانی و خسارات مالی را رقم می‌زنند، یکی سیل و دیگری زلزله است. البته زلزله خیلی تحت‌تأثیر تغییرات اقلیمی نیست، اما سیل زاده همین تغییرات است. چرا که اکنون شاهد سیلاب‌هایی هستیم که در یکسری از مناطق بی‌سابقه بودند. در کشور ما بعد از سیل و زلزله بیشترین خسارات مالی و محیط‌زیستی، مربوط به خشکسالی است که متاسفانه کمتر به آن توجه می‌شود.
• شما در دوران مدیریت‌تان در آموزش‌های همگانی معاونت آموزش، پژوهش و فناوری جمعیت هلال‌احمر کار مهمی انجام دادید و طرح خادم را راه‌اندازی کردید که درواقع کارکردش آشناسازی مردم با مفاهیم آموزش همگانی بود. درست است؟ بله؛ هنوز هم این طرح روی سایت است و هر کسی که علاقه‌مند است می‌تواند به سایت آموزش همگانی جمعیت هلال‌احمر مراجعه کند و موارد مفصلی در آن‌جا آموزش داده شده است.
• بلایای طبیعی مثل زلزله و سیل ذاتا ماهیت غیرمترقبه‌ای دارند و شاید فقط در موارد معدودی بتوان وقوع آنها را پیش‌بینی کرد. بنابراین فرض کنیم همین امروز در یکی از مناطق کشور سیل جاری می‌شود. در چنین شرایطی که هنوز دستورالعمل‌ها و آیین‌نامه‌های جدید اجرایی نشده‌اند و درواقع شرایط مثل سابق است، واقعا مردم باید چه کاری انجام دهند؟ ساده‌ترین راهکارهایی که از همین امروز می‌توانیم در برابر برخورد با حوادث این‌چنینی مثل سیل، انجام دهیم، چیست؟

سیل دو نوع عمده دارد؛ سیلی که به تدریج شکل می‌گیرد، یعنی در منطقه‌ای چند روز بارندگی شروع می‌شود و این ادامه بارندگی به مردم هشدار می‌دهد. مثلا از بالا آمدن آب رودخانه‌ها می‌توان فهمید امکان وقوع سیل وجود دارد. این نشانه می‌تواند فرصت کافی را به مردم منطقه بدهد تا وسایل مهم‌شان را بردارند و از حریم سیل دور شوند و در جایی امن پناه بگیرند

سیل دو نوع عمده دارد؛ سیلی که به تدریج شکل می‌گیرد، یعنی در منطقه‌ای چند روز بارندگی شروع می‌شود و این ادامه بارندگی به مردم هشدار می‌دهد. مثلا از بالا آمدن آب رودخانه‌ها می‌توان فهمید امکان وقوع سیل وجود دارد. این نشانه می‌تواند فرصت کافی را به مردم منطقه بدهد تا وسایل مهم‌شان را بردارند و از حریم سیل دور شوند و در جایی امن پناه بگیرند. ولی یکسری از سیل‌ها، ناگهانی اتفاق می‌افتند و طبیعتا به این دلیل که مردم انتظارش را ندارند خطر بیشتری هم تهدیدشان می‌کند. مثل سیلی که امسال درشیراز اتفاق افتاد. توصیه من بیشتر برای سیل‌های ناگهانی است، چون مردم تصور درستی از آنها ندارند و خطر را به درستی احساس نمی‌کنند و غافلگیر می‌شوند. در این موارد ممکن است خانواده‌ای برای پیک‌نیک به خارج شهر رفته و کنار رودخانه‌ای نشسته باشند که بارندگی شروع می‌شود. حتی اگر در این منطقه تاکنون سیل نیامده باشد، باز هم باید بدون فوت وقت از محل‌های مسیر عبور آب مثل رودخانه‌ها و مسیل‌ها دور شوند و به مناطق مرتفع و بلند‌تر بروند. نکته بسیار مهمی که مردم باید بدانند این است که به هیچ وجه قدرت آب را دست‌ کم نگیرند 15 سانتی‌متر آب درحال عبور می‌تواند تعادل هر انسانی را به هم بزند. اگر این آب به 30 سانتی‌متر برسد خودرو‌های سبک هم در آب شناور می‌شوند و اگر این سطح آب به 50سانتی‌متر برسد تقریبا همه خودرو‌ها را با خودش می‌برد. این رفتارهای اشتباه مردم را در ویدیوهایی که در شبکه‌های مجازی پخش می‌شوند دیده‌ام. در یکی از این کلیپ‌ها شخصی فکر می‌کرد می‌تواند با خودرو‌اش از روی پلی که روی آن آب جاری است، عبور کند و درنهایت خودش و خانواده‌اش را از بین برد. درحالی‌که در این مواقع باید خودرو را رها کنیم و فقط خودمان را به مناطق مرتفع برسانیم. به شبکه‌های اجتماعی و کلیپ‌هایی که در آنها منتشر می‌شوند، اشاره کردید. شبکه‌هایی که بدون‌شک در سال‌های اخیر جزو لاینفک زندگی خیلی از ایرانی‌ها شده. به نظر شما این شبکه‌های مجازی به بحث اطلاع‌رسانی و آموزشی کمک کرده‌اند یا باعث اخلال و گیج شدن مردم در زمان برخورد با بلایای طبیعی می‌شوند؟ شبکه‌های اجتماعی مثل شمشیر دولبه هستند. یعنی هم می‌توانند مفید باشند و هم مخرب. با این حال درخصوص مباحث تخصصی مثل آموزش‌های همگانی در برابر بلایای طبیعی توصیه من این است که مردم برای بالابردن سطح آگاهی‌شان، شبکه‌های رسمی را دنبال کنند. حتی خبرها را هم می‌بایست از همین شبکه‌های رسمی دریافت کرد. چون در زمان وقوع حوادث حجم شایعات به شدت افزایش پیدا می‌کند، شایعاتی که گاهی حتی می‌تواند جان مردم را هم به خطر بیندازد.