۱۰ راهبرد و ۱۰ مهارت براي تمرکززدايي آموزشي
| صنعت بزرگ نظام آموزشي، قطعا در هزاره دانشبنيان فراتر از خواندن و نوشتن است. مسئوليت اخلاقي، متعهدانه و پاسخگو به جامعه را به عهده دارد که در راستاي عدالت آموزشي تلاش کند؛ بنابراین من تمرکززدايي يا کاهش تمرکز را به عنوان راهبردي براي نيل به اين هدف در نظر گرفتم و مباحثم را در سه محور دنبال خواهم کرد. بحث اول مربوط به چيستي تمرکززدايي است که سرمنشأ بسياري از سوءتفاهمات در جامعه کنوني ماست. واقعا تمرکززدايي به چه معناست؟ معناي شفاف و روشني بين ما نيست و يک حالت برداشت دوگانهاي از اين تمرکززدايي در جامعه وجود دارد. بحث دوم مربوط به چرايي آن است؛ چرا ادبيات تمرکززدايي که تاريخ طولاني در ادبيات مديريت دارد، در دو دهه اخير مورد توجه قرار گرفته است؟ و مهمترين قسمت بحث که تحت عنوان 10 راهبرد، 10 مهارت است، مربوط به چگونگي تمرکززدايي است؛ به عبارتي ما چگونه ميتوانيم به تمرکززدايي برسيم؟
۵۵آنلاین :
در مورد چيستي تمرکززدايي بايد بيان کرد که اين سؤال به تغيير در موقعيت ادارهکنندگان و انتقال قدرت اشاره دارد. اغلب، ما تمرکززدايي اداري را با تمرکززدايي مالي و سياسي هممعنا ميگيريم، درحاليکه مقاومت بسيار بالايي در مديران ارشد کشور هست که تمرکززدايي مالي و سياسي را انجام نميدهند و در برابر تصميمگيري مشارکتي مقاومت ميکنند؛ بنابراین تصميمگيري اداري را برابر با تمرکززدايي ميدانند. اميدوارم که از تمرکززدايي اداري شروع بشود و به استقلال مدرسه برسد. دلايل و چرايي تمرکززدايي را ميتوان در پنج حوزه مطرح کرد: 1- پارادايم اقتصادي سياسي جديد: تصميمگيري بازارمحور، 2- پارادايم جديد مديريت: تغيير از دروندادها به بروندادها، 3- شکلهاي جديد پاسخگويي، مدل اجتماعي: اشتغالپذيري و سرمايه اجتماعي، 4-ICT دسترسي به سطوح بالاتر کنترل کل سيستم با تمرکززدايي در مديريت، 5- بيانيه داکار (EFA 2012) و آموزشوپرورش با راهبرد تمرکززدايي. در نهايت 10 راهبرد اصلي براي تمرکززدايي در آموزشوپرورش وجود دارد. درحاليکه من به مديريت آموزشي کشور نمره منفي ميدهم، اما از راهبردهاي اصلي تمرکززدايي است. مديريت و رهبري آموزشي يعني مديران توانمند وآموزشديدهاي که شايستگي ثابت دارند و ميتوانند در سه سطح يادشده درگير شوند. پژوهشهايي که ما انجام دادهايم نشان داده است که وضعيت موجود مديريت به نظر يک مقدار دردناک ميآيد. مديران ما نگهبان وسايل و تجهيزات هستند. مديران ما منتظر خطاي منِ معلم هستند که يک کارت قرمز به من بدهند و در نتيجه پليس هستند. نفوذپذيري بين آموزشهايي که مديران ما ميبينند با استخدامشان معنايي ندارد. دانشآموختههاي مديريت ما در رأس پستهاي مديريتي قرار ندارند، درحاليکه انتظار ميرود که شايستگان بايد به مديريت بازگردند. يکي از مباحث مهم ايجاد معناي مشترک است. ما تمرکززدايي را چه ميبينيم؟ ما آموزشوپرورش را چه ميبينيم؟ ما اصلا فردا را چگونه ميبينيم؟ ما نياز داريم که فراديد مشترکي را با اعضاي جامعه محلي و همينطور لايههاي بالاتر با يکديگر خلق کنيم. مدير وظيفه دارد نقشها و مسئوليتها را تعريف کند. ما انتظار داريم مديران ما با رويکرد مشارکتي ظرفيتسازي کنند و بهگونهاي که تمام بازيگران در طراحي و اجرا مشارکت داشته باشند. ما برنامههاي تقاضامحور بهخصوص تقاضاي جامعه محلي را در بحثهاي مديريتيمان ميخواهيم. مجموعه اين بحث به توانمندسازي در مديريت آموزشي ختم خواهد شد. راهبرد و مهارت دوم بازسازي ساختاري و اداري است. نظام اداري ضرورت لايهبرداري دارد و ما بايد لايههاي اضافي را از سطوح اداري کشورمان برداريم. اين ساختار مناسب اين هزاره نيست، مناسب اين بودجه نيست، مناسب اداره کودکان ما نيست؛ بنابراین بايد مدلهاي سازماني ما از هرمي به سمت شبکهاي بروند. اين اتفاق صورت نميگيرد مگر اينکه تمايل به توزيع قدرت داشته باشيم. تغيير بايد در نقشهاي سطوح بالايي رخ دهد و بايد تأمينکننده و حامي باشند و درعينحال کمکهاي مشورتي و فني بدهند. مسئله ديگري که بايد در آن زمينه مهارتآموزي شود مربوط به معلم است. بزرگترين سرمايه، مدرسه است و مدرسه سه ضلع بيشتر ندارد که در واقع دانشآموز، معلم و مدير هستند. بنابراین انتظار ميرود يک مدير توانمند در زمينه استخدام، ابقا و ارتقاي مديران فکر کند. تنظيم و تقويت معيارهاي پرداخت را در چشماندازش داشته باشد و پاسخگويي درباره تدريس را به معلمان واگذار کند. راهبرد ديگر مربوط به سياست است. سياست پيچيده است، ولي هموارکننده راه است. ما نميتوانيم بدون درک از انگيزههاي سياسي و بدون رازگشاييکردن از اينکه چرا تمرکززدايي ضرورت دارد و هدفهاي آشکار و پنهان چه هستند، اقدامي کنیم، بنابراین قطعا به مشارکت سياسي با آگاهي نياز داريم. قوانين بايد قابليت اجرائي داشته باشند و مستلزم اين باشد که صريح و شفاف باشند و مشخص شود که چه کسي براي چه پاسخگوست و قانونگذار بايد مشخص کند که نقشها و وظايف به چه صورت است. مجموعه اختيارات و مجموعه محدوديتها را مشخص کند. ما نياز به تنوع ابزارهاي قانوني داريم که حقوق و تعهدات در آن به روشني مشخص شده باشد. راهبرد ديگري که به مهارت ديگري ختم ميشود، راهبرد مالي است. ما نياز به سيستمهاي نظارت بر کنترل مالي داريم که شفافيت و پاسخگويي را براي تأمينکنندگان و ذينفعان به ارمغان بياورد. ما نياز به بودجههاي مدرسهمحور داريم که برنامههاي مالي را با برنامههاي مدرسه تلفيق کند. ما احتياج به يک بودجه بيطرف داريم که در تناسب با مناطق فقير و غني باشد. تخصيص وجوه بايد با تمرکز بر برابري با ويژگيهاي مدرسه و دانشآموز باشد و مکانيسمها و معيارهاي توزيع اعتبارات در مدرسه را توضيح دهد. به مدرسه استقلال بدهد که اعتباراتش را چگونه استفاده کند و احتياج داريم که در برنامه، بودجه تخصيص منابع براي مهارتآموزي و اصلاح ديده شود. درمجموع احتياج به يک چکليست داريم که وظايفي را که شرح دادم را با هزينهها انطباق دهد. بنابراین مديران نياز دارند که مهارتآموزي برنامههاي مالي و آموزشي را ياد بگيرند. راهبرد ديگر براي تمرکززدايي از نظر من براي مديران، برنامه درسي و آموزشي است. تصميم درباره زمان آموزش بايد به جايي که آموزش جريان دارد، واگذار شود؛ روشهاي يادگيري و ياددهي و همينطور تعريف دورههاي آموزشي، تدوين محتوايي که تفاوتها و تنوع را ببيند. سنجش يادگيري، يعني ما درواقع نياز به انواع آزمونها و تجهيزات و مواد آموزشي داريم. درمجموع مديران ما بايد مهارتآموزي در تدوين برنامههاي درسي و آموزشي را کسب کنند. مدرسه شرکاي مختلفي دارد و مهمترين شرکاي ما والدين بچههاي ما هستند که در مدرسه بايد به آنها حق انتخاب مدرسه را بدهيم و اين بحث تمرکززدايي موازي را پيش ميآورد؛ يعني پذيرش عقايد ديگران و اهميتدادن به تقاضاي ديگران، مستلزم اين است که ما ظرفيتسازي اجتماعي کنيم، معناي مشارکت مشخص شود و معنا اين است که همه بازيگران بايد در آن دخيل باشند و اين مستلزم آگاه نگهداشتن بازيگران، مسئولان و پاسخگو نگهداشتن آنهاست. مديران بايد نسبت به زيرساختهاي فناوري مدرسه در تمرکززدايي بينديشند. بنابراین ما احتياج به يک پايگاه دادهها در مقياس خرد مدرسه و در مقياس کلان داريم. ما اين پايگاه داده را نياز داريم براي اينکه اطلاعات مناسب براي تحليل و گزارشدهي را داشته باشيم. ما اطلاعات را ميخواهيم تا به شهروندان پاسخگو باشيم. شفافيت امروز سرلوحه برنامههاي مديران قرار دارد، بنابراین ما بايد پيشرفتها، فسادها و انحرافات احتمالي را به شهروندان و ساير شرکا اعلام کنيم و به سياستگذاران بازخورد بدهيم. همه اينها به اطلاعات و دسترسي به شکافهاي ارتباطي احتياج دارد و همينطور کتابخانههاي برخط ميخواهيم که مهارت در سوادآموزي ICT براي مديران را ارتقا دهد. نظارت و ارزيابي راهبرد ديگري است که به مهارت ديگري ختم ميشود. ما ابزارهاي کمي و کيفي براي سنجش انواع فعاليتهاي نظام آموزشي ميخواهيم که ما فقط يک سنجش ميبينيم و آن فقط سنجش دانشآموز است، سنجش پيشرفت يادگيري که من به درستي آن شک دارم. اما سنجش کل سيستم چيست؟ سنجش يک مدير يا معلم يا جامعه محلي به چه معناست؟ براي همه اينها به ابزار احتياج داريم. ارزيابي مقاومت احتمالي در مقابل هر نوع تغيير و ارزيابي زماني که درمجموع مهارت نظارت و ارزيابي را براي مديران فراهم کند. مقوله آخر مربوط به عامل زمان است. زمان و مديريت آن، نگاه دقيق و موشکافانه به زمان، بايد از دغدغههاي ما بهعنوان مديران آموزشي باشد. هر نوع برنامهاي بايد در دو افق زماني کوتاهمدت و بلندمدت ديده شود و مسلما برنامه کوتاهمدت نميتواند انعکاس درستي از تمرکززدايي به معناي وسيعي که ما خواهان آن هستيم داشته باشد. بنابراین ما برنامهريزي کوتاهمدت را براي تغيير وضعيت کنوني نظام آموزشي مطرح ميکنيم. همچنين ما زمان کوتاهمدت را براي اجراي تمرکززدايي در مقياس کوچک جغرافيايي و زماني نياز داريم تا بتوانيم شناسايي و حمايت را به دست آوريم. اما ما به افقهاي بلندمدت نياز داريم براي اينکه بتوانيم پذيرش تنوع و فرديت را در جامعه نهادينه کنيم. بايد بدانيم که تغيير، در توزيع قدرت است. سنتها و نگرشهاي شهروندان درباره قدرت خودشان، اختيارشان و مسئوليتشان در دولت چيست؟ به نظر ميرسد ما بچهها را از والدين ميگيريم و از آنها در مقابل نظام آموزشي و تعليم و تربيت فرزندانشان سلب مسئوليت ميکنيم. روحيه خوداتکايي در شهروندان و ساير شرکا بايد ايجاد شود. نهادينهکردن شفافيت و پاسخگويي را نياز داريم که اينها زمانبر است.
منبع : شرق
دیدگاه تان را بنویسید