پیشوای بخشنده، ضرورت شناخت بیشتر
| در باره شخصیت نورانی جواد الائمه (ع ) مطالبی پراکنده، گفته یا شنیده شده اما نمی توان برای شناسایی سیره پاک او، به آن ها بسنده کرد. شایسته نام بزرگ اوست که تحقیقات بیشتری به عمل آید و تاریخ را بیش از آنچه که نقل شده، باید کاوش کرد. هرچند، عمر پر بار آن حضرت، چون گل، کوتاه بود ولی همین مقدار مستندات هم نشان می دهد که آن امام بزرگوار، می تواند چون نیاکان خویش، الگویی برای جوانان عصر امروز باشد.
۵۵آنلاین :
محمد جواد لسانی :
امام محمدِ تقی(ع ) به سال ۱۹۵ قمری در مدینه، شهر پیامبر رحمت (ص ) زاده شد. پدر بلند مقام وی، حضرت رضا (ع ) است که قله حکمت و رأفت است. مادر بزرگوار آن حضرت هم، خیزران نام دارد؛ زنی که از تبار ماریه قبطیّه، همسر رسول خدا (ص ) بود. آن وجود گرانمایه را با القابی چون تقی، زکی، قانع، رضی، مختار، متوکل، مرتضی و منتجب، برشمردهاند. وی را ابن الرضا و ابوجعفر ثانی هم خطاب کرده اند. جد بزرگوار ایشان، امام باقر (ع )، ابو جعفر اول نام داشت. شهادت پدر آن حضرت زمانی روی داد که هنوز دوره کودکی جواد الائمه تمام نشده بود. همین سبب شد تا شماری از علویان، عبدالله، برادر بزرگ تر آن حضرت را برای حل مسائل خویش مناسب ببینند. دسته ای هم بودند که به سوی دیگری رفتند. فرقه ای که در زمان امام کاظم (ع ) شکل یافت و به «واقفیه » معروف شد. آنان در حقانیت آن امام توقف کردند. هرچند که بیشترشان، بعدها، پیشوایی امام جواد (ع ) را پذیرا شدند. نگاهی گذرا به همین اتفاقات پیش آمده نشانگر آن بود که مسیر سختی پیش روی آن حضرت، قرار گرفت و عبور از این ناملایمات، تفکر استواری می طلبید. علاوه بر این دشواری ها، دستگاه خلافت نیز مانع راه بود. حاکمیت خودکامه عباسی، اصلا نمی توانست عنصری فرهنگ مدار و مستقل را در جامعه مسلمین بر تابد. امام جواد (ع ) شخصیتی بود که روز به روز در میان مردم، بر وجاهت و محبوبیتش افزوده می شد. به همین دلیل جبهه گیری بر ضد آن پیشوای ایمانی، آغاز شد و حلقه های پیوند آن حضرت با دوستدارانش تنگ شد. بطوری که از این به بعد، ارتباط امام محمد تقی (ع ) با پیروان حق جویش، غالبا از طریق نامه نگاری میسر می شد. علویان، تنها با وکیل و واسطه مطمئن، می توانستند با پیشوایشان رابطه برقرار کنند. زمانه اقتدار و ولایت عهدی امام رضا (ع ) به پایان رسیده بود و آن موقعیت امن، برای پیروان امام، پایان یافته بود. بجای آن، بحران های حاصل از استبداد حاکم بود که رخ نمایی می کرد. این وقایع، نشان می داد که دوره زندگی سختی برای پیشوای بخشنده، کلید خورده است. تیرگی و کژتابی، در گوشه و کنار شهرها که ناشی از کار ماموران اطلاعاتی خلیفه بود، سبب شد تا حصر پنهان آن حضرت، کم کم برای هوادارنش به اثبات رسد و بتدریج نفرت عمومی از دستگاه عباسیان رو به فزونی گذارد. از سوی دیگر، اوضاع نافرجام فکری، بار آور فرقههایی شد که سست ریشه بودند و برخی نیز تقویت شدند؛ نام هایی چون اهل حدیث، زیدیه، واقفیه سر برآوردند. درون مایه عقاید آنها افراطی گری بود. روشن اندیشان، این فرقه ها را «غلات » نامیدند. به معنایی دیگر آن ها ابتدا در محافل خویش به تمجید بیش از حد امام پرداختند که رنگی خارج از باورهای توحیدی داشت. در گام بعدی، در کوچه و بازارهای دو شهر مدینه و بغداد، صحن تبلیغ این رویه غلط شد تا آنکه این نغمه های ناجور به گوش پیشوای بخشنده رسید. امام جواد (ع ) در برابر این انحرافات فکری ساکت ننشست هرچند که ممکن بود با نیت صادقانه ای، اقدام به این کارها شده باشد اما بن مایه آن، فکر سیاهی بود که با مبانی دینی همخوانی نداشت. این رویه افراطی می توانست وحدانیت را خدشه دار کند و فرد پرستی دینی و سیاسی را در جامعه پایه افکند . امام (ع ) تلاش کرد تا مردم را از متن آن عقاید نادرست آگاه کند. تصمیم نخست آن حضرت این شد که غالیان را یک به یک، از حلقه خویش دور کند. غلات، نه تنها در مدح و ستودن امام افراط پیشه می کردند بلکه احادیث و دعاهایی از قول آن حضرت جعل می کردند که گویی آن حضرت کارفرمای قدرتمند خداوند در زمین شده و دست خالق بسته مانده. از این تصورات ارتجاعی، بوی شرک به مشام می رسید. کار آن پیشوای نورانی، بسیار سخت شده بود. خوب است در اینجا در تبیین هوشمندی آن حضرت، به نقل روایتی اشاره شود تا دغدغه توحیدی آن پیشوا بازشناسی شود؛ راوى گويد: «در نامه اى که به ابوجعفر ثانى(ع ) نوشتم، از او خواستم دعايى به من بياموزد. آن حضرت در پاسخ نوشت: چون صبح کردى و روز را به شب رساندى، بگو: «االله االله االله، ربي الرحمن الرحيم، لا اُشرك به شيئاً»; الله، الله، الله، خداى من است اوست بخشنده ی رحمتگر. چيزى و کسى را شريك او نمى کنم. آنگاه حضرت افزود: اگر بر آن بيفزايى (یعنی تكرارش کنى) نكو ترست». در جبهه دوم هجوم، خلفای عباسی بودند که دو بار امام محمد تقی(ع ) را از مدینه النبی به بغداد احضار کردند. سفر اول در زمان مأمون عباسی، چندان طولانی نبود. بار دوم، در ماه محرم سال ۲۲۰قمری،ج بود که امام به دستور معتصم، جانشین مأمون، وارد بغداد شد و در ذیالقعده همان سال در بغداد به شهادت رسید. برخی علت شهادت وی را سعایت ابن ابیداود، قاضی القضات بغداد روایت کرده اند. او نزد خلیفه رفت و نسبت به شخصیت محبوب و مستقل آن حضرت، به دربار هشدار داد. پیکر او را در کنار نیای او، موسی بن جعفر(ع) در کاظمین به خاک سپردند. سن او را به وقت شهادت، ۲۵ سال نوشتند. بدین ترتیب، آن حضرت، جوانترین پیشوای علویان بود که به او سوءقصد شد. درباره چگونگی شهادت پیشوای نهم شیعیان اختلاف است؛ در برخی از منابع آمده است که معتصم به وسیله منشی یکی از وزیرانش او را مسموم کرد و به شهادت رساند. برخی هم معتقدند که معتصم به وسیله «ام فضل » همسر حضرت، امام را مسموم کرد. مسعودی درکتاب تاریخش گزارش داده که معتصم و جعفر بن مأمون در اندیشه کشتن محمد بن علی(ع) بودند. گفته اند که ام فضل پس از آن که همخانه اش را مسموم کرد، پشیمان شد و گریست. امام (ع )، پس از آگاهی از مرگ زودهنگام خویش، به او خبر داد که بلایی انتظار او را می کشد! اخبار متقنی در باره سرنوشت این زن، پژوهش نشده است. البته بر اساس یک روایت دیگر، هنگامی که معتصم عباسی به قدرت رسید به «عبدالملک زیات »، والی مدینه نامه نوشت که امام محمد تقی(ع ) را همراه با ام فضل روانه بغداد کند. وقتی آن حضرت وارد بغداد شد، خلیفه، به ظاهر او را احترام کرد و تحفههایی برای او و امّ فضل فرستاد. بر پایه این روایت، معتصم، چند ماه پس از حضور آن حضرت در بغداد، ظرف شربتی برای او فرستاد. گروهی به سرکردگی شخصی به نام « اشناس » از بارگاه خلیفه به خانه آن حضرت رفتند. به امام گفتند که خلیفه، پیش از شما به گروهی از بزرگان بغداد همچون احمد بن ابیداود و سعید بن خضیب از این شربت گوارا، نوشانده و امر کرده که شما هم از آن بنوشید! امام فرمود:« آن را شب مینوشم» اما فرستاده خلیفه اصرار کرد که باید آن شربت را خنک نوشید. امام دانست که اجباری در کار آنان است که اگر خلاف آن عمل کند شاید امری بدتر، از آن ها سر زند. پس جرعه ای از آن نوشید و بر اثر آن به شهادت رسید. اگر چه امام جواد(ع ) در سن کمی به پیشوایی امت رسید اما دوران هفده سالهی امامتش، دوران سخت و پر فراز و نشیبی شد. در باره جود و سخاوت آن حضرت نقل های ارزشمندی شده که از میان آن ها به روایتی بسنده می شود تا مشخص شود چرا به آن حضرت، «جواد » لقب داده اند؛ تاريخ چنین نگاشته است: «احمدبن حديد به همراه جمعى از ياران خود عازم حج شد. در ميان راه، راهزنان بر آنان يورش آورده، تمام دارايى شان را به غارت بردند. چون احمد و يارانش به مدينه رسيدند، به ديدار امام جواد(ع ) شتافتند و ماجرايى که در ميان راه بر آنان رفته بود براى آن حضرت بازگفتند. آن چشمه جود و سخا فرمان داد تا براى آنان، تن پوشى آورده و دينارهايى به اندازه غارتی که شده بودند به آنها داده شد تا ميان همه کاروان تقسيم شود.». بدين ترتيب امام جواد(ع ) با عطاى سخاوتمندانه خود، آنان را از گرفتارى رهانيد و اموال از دست رفته را به ايشان بازگرداند. بنا به گواهى تاريخ، سخاوت و عنايت امام جواد(ع ) تنها به نوع انسان، چه دوست و چه دشمن محدود نشد، بلكه جانوران نيز از عنايت و بخشندگى آن حضرت بهره مند بودند. از «محمد بن وليد آرمانى» روايت شده است که گفت: «بر خوان نعمت ابوجعفر ثانى(ع ) نشسته بودم و غذا مى خوردم. چون از خوردن دست کشيدم و خوان برچیده شد، چنحضرت خواست تكه هاى خوراك افتاده بر زمين، در گوشه و کناری محفوظ بماند تا خوراک پرندگان و جانوران گرسنه شود. در نگاهی دیگر به سیره آن حضرت باید گفت که یكى از ابعاد بزرگ زندگى پیشوایان امت، عنصر فرهنگ است. این بزرگان، هركدام درعصر خود، فرهنگ مداری را، ترویج کردند. آنان در مكتب خویش، با پرورش شاگردانی شایسته، دانشهاى سینه خود را به واسطه آن امانت داران در جامعه منتشركردند اما شرایط اجتماعى و سیاسى زمان آنان یكسان نبود. مثلا در زمان امام باقر و فرزندشان امام صادق علیهم السلام شرائط اجتماعى مساعدی رقم خورد تا تعداد شاگردان و راویان، بنا به اسنادی که رسیده تا چهار هزار نفر تخمین زده شود. اما دوره طولانی و سخت امام جواد تا امام عسكرى علیهم السلام، به دلیل فشارهاى سیاسى و كنترل شدید از طرف دستگاه خلافت، شعاع فعالیت آنان را بسیار محدود کرد. ازاین نظر تعداد پرورش یافتگان مكتب آنان نسبت به زمان پیشین، كاهش چشمگیرى یافت. به تعبیری باید گفت که شاید فروغ شعله هدایت در این دوران استبدادی کم شده باشد اما هرگز خاموشی نگرفت. درعین حال، باید توجه داشت كه در میان همین تعداد محدود اصحاب و راویان آن حضرت، چهره هاى درخشانی دیده می شود که از میان صاحبان افکار گوناگون، به چشمه زلال معرفت آن آموزگار بزرگ راه یافتند. متفکرانی چون على بن مهزیار، احمد بن محمد بن ابى نصر بزنطى، زكریا بن آدم، محمد بن اسماعیل بن بزیع، حسین بن سعید اهوازى، احمد بن محمد بن خالد برقى، خطیب بغدادی، به چشم می خورند كه هر كدام در صحنه علمى قلمرو اسلامی، وزنه هایی به شمار مى رفتند، و برخى هم, صاحب آثاری گرانسنگی شدند که می توان به مثابه چراغ هایس در تاریکی به شمارشان آورد. بر اینان باید افزود که مفسران و مورخانی از فرق دیگر، بعدها آمدند و از آن پیشوای راستی نقل حدیث کردند که می توان از میان آنان، به حافظ عبد العزیز اخضر جنابذى صاحب كتاب «معالم العترة الطاهرة»، ابو بكر احمد بن ثابت، ابواسحاق ثعلبى، و محمد بن مهربذ اشاره کرد. شاید خواندن چند حدیث گرانسنگ از آن حضرت، خالی از لطف نباشد؛ _ انسان ایمان دار در زندگی، به سه چیز نيازمند است؛ به توفيقي از جانب خدا، و به پندگويی از درون خودش، و شنیدن نصیحتی که به او می شود.( یعنی هیچگاه و در هیچ مرتبتی، نباید راه گفتگو و شنیدن نصیحت بسته شود) _آشکار کردن خبری، قبل از آن كه با سند محكمی، پشتیبانی شود سبب تباهی آن حقیقت است. _بر شما باد كسب دانش! چرا كه آن برای همه لازم است و آموختن آن، اقدامی دوست داشتنی است که انسان ها را به هم پيوند می دهد. پایان بخش نوشتار، روایتی عمیق با عبارات کوتاه است که خواندن آن با حضور قلب، میتو اند چگونه زیستن را به ارمغان آورد؛ از آن حضرت روايت شده است که يكى از ياران پدرش امام رضا(ع ) بيمار شد و آن حضرت به عيادت وى رفت. از او پرسيد: در چه حالى و چگونه اى؟ پاسخ داد: پس از جدا شدن از تو، مرگ را با تمام وجود، لمس کردم (منظور وى رنجى بود که از شدت بيمارى تحمل مى کرد). امام(ع ) فرمود: آن را چگونه يافتى؟ گفت: سخت و دردناك! امام(ع ) فرمود: مرگ را هنوز نديده اى! حالتى لمس کرده اى که پيش درآمد مرگ است که تو را با پاره اى از حالات آن آشنا کرده. بدان که در مسأله مرگ، مردم دو دسته اند: يك گروه، آنانی هستند که به وسيله مرگ، به آرامش ابدى مى رسند و دسته ديگر، کسانی اند که با رسیدن مرگ، مردم از وجودشان، به آرامش خاطر می رسند!
منبع : محمد جواد لواسانی
دیدگاه تان را بنویسید