کاشفان دنیای نو

۵۵آنلاین :

جهان جدید برای ایرانیان از خلال سفرنامه­ های ایرانیان به فرهنگ هویا شد. جهانی حیرت­آور، پرشگفتی، عجیب و باشکوه و با قدرت. جهانی که در ساختن و تولدش هیچ نقشی نداشتیم و چون غریبه­ای و میهمانی ناخوانده به سیاحتش رفته بودیم. در این هنگامه نه فیلسوفان ما باور به چنین جهانی داشتند و آن را وبر ساخته­ هایش را محال می­دانستند و نه عارفان التفاتی دیگر به ملک ظاهر داشتند که شهریاری ملک باطن را به عطای قبل و فال این ویرانه­سرا بخشیده بودند. چنان که فقیهان نیز در ماترک و مرده ریگ مسئله­های بجا مانده از هزاره پیش غورها و موی­شکافی­ها می­کردند و از تحولات ترفند جدید بی­خبر. در این بحبوحه و بزنگاه، مردم و عموماً جامعه روستایی ایران سرخورده از ناامنی و ویرانی و فقر مفرط زیست و زندگی­شان در دو قرن پیش آماده و دلباخته جنبش هزاره­ای پاپ می­شدند. جنبشی که به سرعت روستا به روستا و شهر به شهر در حال شیوع و پیشرفت بود. جابلسا و جابلقای اسطوره­ای اکنون نزدیک و در دسترس شده بود و وعده­های این بهشت موعود محقق! بگونه­ای شگفت در این هنگامه تاریخی قهرمان و تنها نجات­دهنده­ی ذهنیت جامعه از این بن­بست، سیاحان و سفرنامه­نویسان شدند. آنان به­طور ناخواسته با طرح­افکنی و آشنادهی جامعه با نام و سرزمین «فرنگ» دست به بر ساخت افقی جدید و نو برای جامعه به بن­بست رسیده و ناامید ایران در آغاز قرن هجدهم زدند. چنانچه پیش­تر از این اروپای جدید تحولات خود را در پی اتوپیانویسان عصر رنسانس آغاز کرد. رویگردانی از اتوپیاهای اسطوره­ای و شهرخداهای فراتاریخی و پای نهادن بر زمین تاریخ و جستن یک افق محقق زمینی. برای ما ایرانیان نیز آنچه در سفرنامه­ها نوشته می­شد به گوش و ذهن­ها خوب می­آمد و خوش می­نشست. چرا که طرحی از افق و آینده­ای بسیار دور اما متحقق شونده بود. افقی که می­توان به قدرت و تکیه بر نور خرد «ترقی» کرد و به آن رسید. آنچه در سفرنامه­ها گرد می­آید و شرح سرزمین بود که بر مدار نظم و آبادی و قدرت و شکوه و زیبایی و آزادی و قانون و عدالت­خانه و ... می­گشت و از این هم باز برتر بود چرا که پیوسته ناتوانی و ضعف سفرنامه­نویسان از شرح و بسط این سرزمین نو به قلمشان به صد درد می­آمد. آنچه سیاحان ذیل مفهوم «فرنگ» می­نوشتند بی­شک هرگز شبیه و گزارش درست و دقیق اروپای آغاز قرن نوزدهم نبود اما به زبان ماکس­وبر ایده­آل تایپ یک اتوپیا و نقش یک آرمان­شهر زمینی را برای مخاطب آن روز جامعه بازی می­کرد و ما را وارد تاریخ و از همه­ مهم­تر خروج از فراتاریخ اسطوره­ای­مان می­نمود. مهیای برداشتن گامی بلند به نام عصر ترقی و پس از آن به قرنی بعد مشروطیت، این سیاحان و سفرنامه­نویسان را من آئینه­آوران نامیده­ام چرا که به درستی امکان شناخت خود و کشف خویش در آئینه دیگری را برایمان فراهم کردند. آنان با نگریستن در غیر امکان یافتن و دست بر چهره­ای خویش کشیدن و جستن خود را در ظلام تاریخی عصر انحطاط برای ایران رقم زدند. برای همین در کتاب تاریخ اندیشه جدید ایرانی، آغازگاه تفکر جدید و مدرن ایران، نه اسمی و نه نامی از فیلسوفان و عارفان و فقیهان آن عصر آورده­ام و تنها «سیاحان» و سفرنامه­نویسان بخشی از تاریخ تفکر جدید ما ایرانیان و حاصل آمده فاصله گرفتن از اندیشه قدیم و سنتی می­باشد. این بخش تفکر هنوز زنده و تپنده است. تمدن جدید اینک به­واسطه فراگیری مطلق و شیوع گسترده­اش همه سرزمین­های عالم را فرا گرفته است و نقطه و جزیره­ای نیست که اثر و آثار این تمدن نو بر او نگرفته و گرد آن بر او ننشسته باشد. تمدن جدید چنان با امروز و زیست ما در خورد و پوشاک و مصرف و تولید و تکنولوژی و فرهنگ عجین گشته که به اینهمانی و یکسانی کاذبی برای ما رسیده است. به مثال و نمادین بگویم اگر کاروان این سفرنامه­نویسان به یکباره در افق دور خود کوهی بلند و ستبر را به نام غرب و فرنگ یافتند و به درستی و صدق از آن به صد شگفتی و صد حیرت نوشتند و یاد کردند ما این قله را اکنون نمی­بینیم و نمی­یابیم چرا که به­واسطه گذر زمانی و طی شدن فاصله­ها بر کوه­پایه­ها و دامنه­­ی آن نشسته­ایم و پرسان­پرسان از فتح و گشتن از این قله می­گوییم و بر آن تسخر می­زنیم. سفرنامه­های فرنگ اما واجد این خودآگاهی تمدنی و درک نسبت راستین ما با عصر جدیداند. آگاهی که اکنون در حجاب تئوری­های غرب­ستیزی و پست­مدرن گم می­شود و ما را از یافتن و دانستن نسبت به سامانی با این تمدن و سرزمین نویافته دور می­کند چرا که از ما از یاد می­بریم که مسافران و مهمانان این سرزمین توایم. در این میان نمادین­ترین شخصیت از سفرنامه­نویسان و سیاحان فارسی­نویس و ایرانی این عصر حاجی سیاح است. «سفرنامه» و «خاطرات» و شرح روایت وی فوق­العاده است. ساده و روان و بی­آلایش می­نویسد و پیوسته یک نوع انسان­گرایی و شفقت و غمخواری ویژه در قلمش عیان است.

بزرگترین سرمایه حاج سیاح در هجده سال سفر و دوری از ایران، مناعت طبع فوق­العاده و سخت­گیری بر خود و شوق دانستن است. چنانکه در آغاز سفرش در ایران می­گوید: «بسرای گرجیان رفته جویای منزل شدم، دیدم همگی زیان مرا می­دانند و من به هیچ وجه از لسان ایشان و سایرالسنه چیزی نمی­فهمم، زیاد بر من اثر کرد که ما مردم ایران چقدر اینقدر بی­تربیت واقع شده­ایم» سفر حاجی سیاح در شهرهای اروپا (290 شهر و قصبه) و پس از آن آمریکا و ژاپن- به نقل از خاطرات وی- هجده سال به طول می­انجامد و هنگامی که از بمبئی به خواسته آقاخان محلاتی رئیس فرقه اسماعیله در پی خواهش مادرش نسبت به بازگرداندن فرزندش- حاجی سیاح- به ایران عازم وطن می­شود. اکنون وی فردی کامل و به معنی واقعی کلمه جهان دیده است و آغاز فعالیت­های سیاسی وی می­باشد. شرح «خاطرات» او از ایران پیش از مشروطیت تصویر می­کند سیمای جامعه نابسامان عصر ناصری است.

خاطرات حاجی سیاح با ورود او توسط کشتی به بندر نوشهر در سال 1256 شمسی آغاز می­شود. سفرنامه و خاطرات حاجی سیاح در ایران شرح گشت و گذار و دیدار وی از مردم شهرها و روستاها و نشستن و برخاستن با مردم و شنیدن و دیدن روزگارشان است. حاجی سیاح در این گزارش و سوانح ایام تلاش دارد با مشاهده زندگی مردم راه به شناخت جامعه عهد ناصری و دلایل این بی­­خبری ببرد. او در طی سفر و دیدار خود از مناطق و شهرهای مختلف توانسته بود با افراد مختلفی از روستایی تا مردم شهری از عام و خاص و رجال تا فرد اول مملکت ناصر­الدین­شاه و پس از آن ظل­السلطان دیدار کند. از همان بدو ورود وی در دیدارهای مختلف به­واسطه صداقت و صریح­الهجه بودن وی در سخن گفتن از معایب، پاره­ای خیرخواهانه در عین هم­عقیدگی از او می­خواستند که سخن و مطلبی بزبان نیاورد که مشکل و خطری برای او ایجاد نماید. در آغاز ورودش به ایران، در شیراز عبدالعلی میرزا نایب­الایاله و از شاهزادگان به او گفت: «به تو نصیحت می­کنم در ایران حرف تمدن به زبان نیاور که برای تو خطر جانی دارد.» توصیف­های گرم و زنده و همدلانه حاجی سیاح از پریشانی و فقر و عسرت رعیت و هرج و مرج و بی­قانونی که در آن وجود دارد و نیز ناتوانی و بی­خبری مردم از این که نمی­توانند راهی دیگر بجویند و این دور باطل را کنار بزنند، سراسر خاطرات او را دربرگرفته است. آزادی­خواهی و حق­گویی در این دوران، علی­رغم همه مشکلات و تبعید و زندانی که برایش پیش آمد او را از ادامه راهش منصرف نکرد، چرا که با آن همه یأس و ناامیدی مردم از وضعیت موجود طلیعه «یک جنبش معنوی: را در افق تقدیر همین مردم می­دید: «عموم خلق ایران که از شدت ظلم گماشتگان دولت بجان آمده بودند، اگر از سوراخی بقدر ذره­ای روشنایی می­تابید بطرف آن روان می­شدند.»

توصیف­های گرم و زنده و همدلانه حاجی سیاح از پریشانی و فقر و عسرت رعیت و هرج و مرج و بی­قانونی که در آن وجود دارد و نیز ناتوانی و بی­خبری مردم از این که نمی­توانند راهی بجویند و این دور باطل را کنار بزنند، سراسر خاطرات او را در بر گرفته است.