رمان بزرگ كلانشهر
| گفتوگو با علياصغر حداد به مناسبت انتشار رمان «برلين الكساندرپلاتس»
۵۵آنلاین :
پيام حيدرقزويني: آلفرد دوبلين از نويسندگان مهم قرن بيستم ادبيات آلمانيزبان به شمار ميرود كه برخلاف بسياري ديگر از چهرههاي شاخص ادبيات آلمان تاكنون شناخت زيادي از او وجود نداشته است. «برلين الكساندرپلاتس» مهمترين رمان دوبلين است كه شهرتي جهاني دارد و او به واسطه اين اثر جايگاهي مهم در ادبيات آلمانيزبان دارد. اين رمان از چند حيث اثري قابل توجه به شمار ميرود كه يكي از آنها به قهرمان اين اثر مربوط است. اين رمان روايتي از سرگذشت آدمي به نام فرانتس بيبركف به دست ميدهد كه كارگر سابق كارخانه سيمان و حملونقل در برلين است. آدمي حاشيهاي كه به خاطر جنايتي كه مرتكب شده به زندان افتاده و بعد از آزادي از زندان دوباره به برلين برگشته و اينبار ميخواهد شرافتمندانه زندگي كند. اما شرايطي كه او در آن قرار دارد مانع از زندگي شرافتمندانه ميشود و او درگير چيزهايي ميشود كه از بيرون به او تحميل ميشوند. وضعيت جامعهاي كه او در آن زندگي ميكند، برلين، زندگي او را دوباره بحراني ميكند و او را به راهي ميكشد كه خودش علاقهاي به حضور در آن ندارد. خود دوبلين درباره قهرمان رمانش ميگويد كه «... مرد خوب ما كه تا آخرين لحظه محكم ايستاده است، سرانجام به زمين زده ميشود و باخت خود را ميپذيرد، ديگر نميداند چه كند و پيداست كه كارش تمام شده است». «برلين الكساندرپلاتس» يكي از رمانهاي بزرگ كلانشهري است. در دهه دوم قرن بيستم سه رمان بزرگ كلانشهر نوشته شدند: «اوليس» جيمز جويس، «منهتن ترانسفر» جان دوسپاسوس و «برلين الكساندرپلاتس» آلفرد دوبلين. دوبلين در اين اثرش شهر برلين را به عنوان سوژه روايت رمانش قرار داده و اين رمان از اين نظر هم اثري شاخص به شمار ميرود. علياصغر حداد بهتازگي اين رمان دوبلين را به فارسي ترجمه كرده كه در نشر لاهيتا منتشر شده است. به مناسبت انتشار اين رمان با حداد گفتوگو كردهايم و در آينده گفتوگويي مفصلتر با او درباره اين كتاب منتشر خواهيم كرد.
اگرچه آلفرد دوبلين نويسنده مهمي در ادبيات آلمانيزبان به شمار ميرود، اما در ايران شناخت چنداني از او وجود ندارد. دوبلين چه جايگاهي در ادبيات آلمان دارد؟ آلفرد دوبلين در بين نويسندگان آلمانيزبان جايگاهي ويژه دارد بهخصوص به خاطر همين رمان «برلين الكساندرپلاتس». آنهم به اين دليل كه دوبلين با اين رمان شخصيتي را وارد ادبيات آلمانيزبان كرده كه تا پيش از آن در اين ادبيات سابقهاي نداشته است. قهرمان اين رمان آدمي است كه به حاشيه جامعه تعلق دارد. او يك نيمهكارگر نيمهدزد يا نيمهجنايتكار است و دوبلين براي اولينبار در ادبيات آلمان چنين شخصيتي را قهرمان يك رمان قرار داده و از اين لحاظ اين رمان بسيار مهم است. نكته مهم ديگر درباره اين رمان به كاربرد زبان در اين اثر مربوط است. در اين رمان چهار، پنج نوع زبان وجود دارد. مثلا زبان كتاب مقدسي، زبان خياباني و چالهميداني و زبان راوي كه زباني معمولي است. زبان خياباني كه در روايت رمان ديده ميشود لهجه خاص حرفزدن اهالي برلين است كه ويژگيهاي خاص خودش را دارد و گاهي حتي غلط است. ويژگي ديگر اين رمان اين است كه جزء آثار رمانهاي مهم كلانشهر است. در دهه دوم قرن بيستم سه رمان بزرگ كلانشهر در ادبيات جهاني خلق شد كه موضوعشان كلانشهر به عنوان سوژه روايت است. يكي از آنها «اوليس» جيمز جويس است، ديگري «منهتن ترانسفر» جان دوسپاسوس و همچنين «برلين الكساندرپلاتس» آلفرد دوبلين. در روايت دوبلين، شهر برلين سوژه رمان است آنهم در دوره صنعتيشدن برلين. برلين در اين كتاب به عنوان شهري بابلگونه مطرح ميشود با همه ويژگيهايي كه جامعه در كلانشهر دارد. در آن همه نوع آدم ديده ميشود و خلافكاري و جنايت در آن وجود دارد. قهرمان رمان دوبلين آدمي است كه مرتكب قتل شده و به زندان رفته و تغيير كرده و بعد از آزادي ميخواهد آدم شرافتمندي باشد. قسم ميخورد كه ميخواهم با شرافت زندگي كنم اما جامعه و شهري كه در آن زندگي ميكند مانع از يك زندگي شرافتمندانه ميشود و او دوباره و برخلاف ميلش به راهي كشيده ميشود كه دوست ندارد. رمان نشان ميدهد كه چطور جامعه او را به سمتي كه ميخواهد ميكشاند و زندگياش را بحراني و داغان ميكند. به ويژگيهاي زباني اين رمان اشاره كرديد كه قاعدتا به دشواريهاي ترجمه افزوده است. ترجمه اين رمان چقدر طول كشيد و با چه تمهيدي زبانهاي متفاوت رمان را به فارسي برگردانديد؟ تمام ترجمههاي من معمولا طولاني ميشوند و ترجمه اين رمان هم حدود دو سال طول كشيد و سختيها و لذتهاي خاص خودش را هم داشت. اين تنها ترجمه من است كه در آن از زبان شكسته استفاده كردهام و تا پيش از اين اثري ترجمه نكرده بودم كه در آن از زبان شكسته استفاده كرده باشم. زبان شكسته را هم بر اساس ويژگيهاي متن اصلي استفاده كردهايد؟ بله و سعي كردهام تا جايي كه امكان دارد به متن اصلي نزديك شوم و تا جايي كه مقدور بوده تلاش كردهام به آن وفادار باشم. آيا ميتوان «برلين الكساندرپلاتس» را مهمترين اثر دوبلين دانست؟ بله، اين رمان شاهكار و مهمترين اثر دوبلين است. وقتي اين رمان براي اولينبار در آلمان منتشر شد، مورد توجه زيادي قرار گرفت و درباره آن بحثهاي متعددي درگرفت. يكي از بحثهايي كه در ابتدا مطرح شد، اين بود كه دوبلين اين رمان را از روي اثر جويس تقليد كرده؛ اما خود او در مؤخره كتاب اين را رد كرده و گفته وقتي كه من مشغول نوشتن رمانم بودم، كتاب جويس را نخوانده بودم و بعدا آن را خواندم و ديدم كه شباهتهايي ميان اين دو اثر وجود دارد. شايد اين هم جالب باشد كه حدود سال 1980 براساس اين كتاب يك سريال براي تلويزيون آلمان ساختند و قرار بود اين سريال بعد از اخبار ساعت هشت و در بهترين زمان از تلويزيون پخش شود كه با مخالفت شديدي روبهرو شد. برخي ميگفتند در اين كتاب بيش از حد جرم و جنايت و صحنههاي شنيع وجود دارد و در مقابل هم برخي ميگفتند كه اين جامعه شما است و نميتوانيد آن را پنهان كنيد؛ اما بههرحال زمان پخش اين سريال تغيير كرد و در ساعت 10 شب پخش شد. آيا ميتوان از نويسندگاني نام برد كه دوبلين تحت تأثیرشان بوده باشد؟ نميتوان گفت تحت تأثير شخص خاصي بوده است؛ اما همان تأثير عامي كه هر نويسندهاي ممكن است از پيشينيانش بگيرد، او هم گرفته بود. عواملي به دوبلين كمك كردند كه او اين رمان را بنويسد. يكي اينكه دوبلين پزشك بوده و در برلين بزرگ شده و در برلين هم كار ميكرده است. خودش ميگويد بهعنوان پزشك با آدمهايي كه با جرم و جنايت سروكار داشتهاند، روبهرو ميشده و به اين واسطه تجربه زيادي به دست آورده كه بتواند چنين فردي را به شخصيتي ادبي تبديل كند. دوبلين چه تأثيري بر نويسندگان بعد از خودش گذاشته و آيا اثر ديگري در ادبيات آلماني با اين ويژگيها نوشته شده است؟ رمانهايي با اين ويژگي در ادبيات آلمانيزبان ديگر نداريم. برخلاف برخي آثار انگليسي يا آمريكايي كه زباني بهاصطلاح لاتي دارند، در ادبيات آلمان كمتر چنين چيزي ديده ميشود و در نتيجه هنگام ترجمه آثار آلماني كمتر پيش ميآيد كه لازم باشد از زبان شكسته استفاده شود. زباني كه در اين كتاب به كار رفته، تقريبا منحصربهفرد است. اگر اشتباه نكنم تا پيش از اين اثري از دوبلين به فارسي ترجمه نشده بود. درست است؟ پيشازاين اثري از دوبلين ترجمه نشده بود و اين سرنوشت من بوده كه آثاري از چندين نويسنده را براي اولينبار به فارسي ترجمه كنم. هر بار هم به من گفته شده كه اين نويسندهها در ايران ناشناس هستند و چون خوانندگان آنها را نميشناسند، به آثارشان اعتمادي نميكنند و نميخوانند؛ اما خوشبختانه با اين ترجمهها من توانستهام چندين نويسنده را معرفي كنم و اميدوارم دوبلين هم جايگاه خودش را در اينجا پيدا كند و خوانده شود. در بين آثار دوبلين مجموعه داستان هم ديده ميشود؟ دوبلين مجموعه داستاني ندارد و فقط رمان نوشته است. «برلين الكساندرپلاتس» در بين آثار خود دوبلين هم اثري متمايز و نمونه است. آثار او تا پيش از اين رمان حالوهوايي عرفاني دارند؛ مثلا او كتابي دارد كه درباره عرفان هند است و البته اثري داستاني است. او يكباره از آن نگرش قبلي روي ميآورد به نوشتن رماني با ويژگيهاي «برلين الكساندر پلاتس». آيا ميتوان دوبلين را جزء نويسندگان كلاسيكشده آلماني قرار داد؟ بله، او امروز جزء نويسندگان كلاسيك ادبيات آلمانيزبان به شمار ميرود و با اين اثر ميتوان دوبلين را جزء نويسندگان شاخص ادبيات آلماني و حتي ادبيات جهاني دانست. بهتازگی يك نظرسنجي انجام شد و اين كتاب جزء صد اثر برجسته ادبيات جهاني قرار گرفت. ترجمه اين كتاب بهراحتي مجوز گرفت؟ بله، نسبتا بهراحتي مجوز گرفت و بيآنكه تغييري در رمان به وجود بيايد، منتشر شده است. آيا اثر ديگري از دوبلين به فارسي ترجمه خواهيد كرد؟ نه، دستكم فعلا برنامهاي براي ترجمه اثر ديگري از دوبلين ندارم و كارهاي ديگرش هم حالوهواي ديگري دارند و فكر نميكنم به سراغ ترجمه اثر ديگري از او بروم. ترجمه آماده انتشار ديگري داريد؟ رماني از يوزف وينكلر با عنوان «وقت رفتن» ترجمه كردهام كه بهتازگي مجوز گرفته است؛ اما به نمايشگاه كتاب امسال نميرسد.
منبع : شرق
به نظرم ترجمه خوبی نیست و استفاده از زبان شکسته جالب نبوده
نمیدونم مشکل از ترجمه کتاب یا از متن اصلی با اینکه تا اینجام بدم نیومده از کتاب منتهی خواننده در مطالعه کتاب روان نیست