موحد جان شیفته
| به مناسبت انتشار و رونمايي از کتاب «حق و سوءاستفاده از آن» تأليف محمدعلي موحد
۵۵آنلاین :
دکتر محمدعلي موحد در چندين و چند رشته متنوع و گوناگون به تحقيق، تدريس، تأليف و تتبع پرداخته و در هر زمينهاي توفيق رفيقِ بخت وي شده است تا آثاری دقیق، متقن و البته مستند و علمي در حوزههاي پژوهشي خود ازجمله دانشهاي مختلف علوم انساني به ارمغان آورد. استاد جامعالاطراف و ذوفنوني که در جايگاه شایستهای از فکر، فرهنگ، تاريخ و ادب اين آب و خاک ايستاده است. موحد با توجه به آنکه تحصيلات دانشگاهي خود را در رشته حقوق خصوصي گذرانده است و از حقوقدانان برجسته روزگار به شمار ميآيد، علاوه بر کتابها و تأليفاتی در رشته حقوق از حقوق طبيعي، حقوق بشر، حقوق شهروندي، حقوق بينالملل و موارد ديگري از اين نوع، با تلاش در جهت افزودهشدن گرايش حقوق نفت و گاز به عنوان يکي از گرايشهاي رشته حقوق در نظام آموزش عالي کشور، نقش خاصی ايفا کرده است و آثاري نظير در حالوهواي حق و عدالت و مقالاتي درباره مقوله حقوق شهروندي در نشريات به رشته تحرير درآورده يا در محافل علمي داخلي و خارجي ارائه کرده است و همچنين در کنار شغل وکالت دادگستري از ابتداي تأسيس شرکت ملي نفت ايران به عنوان حقوقدان در اداره حقوقي شرکت مذکور اشتغال پيدا کرد و در مسند و منصبهايي مانند عضويت اصلي هيئتمديره و مشاور ارشد و عالي رئيس هيئتمديره شرکت نفت به مدت حدود نيمقرن کارهاي شايستهاي را در آن شرکت انجام داد و نامش با تاريخ نفت ايران عجين شده است. شايان ذکر است که استاد موحد نهفقط در نفت ايران که در حوزه بينالمللي موضوع نفت نيز شناختهشده و نامدار است؛ براي نمونه همين بس که در آغاز به کار تأسيس اوپک در ژنو سمت معاونت اجرائي اين سازمان را بر عهده داشته و در بسياري از داوريها و دعاوي نفتي بينالمللي به عنوان عضو ناظر يا در مقام صاحبنظر متخصص حضور داشته و همچنان، نهادهاي مذکور گاهي از مشاورت و مؤانست با ايشان، درصدد حل مشکلات خود برميآيند و البته افزون بر اينها يا در کنار همه اينها به دليل حس ايراندوستي و مسئولیتپذیری به تحقيق، تحليل و بررسي موضوع نفت در تاريخ سياسي ايران معاصر همت گمارده و با شور و اشتياقي بسیار دل در مسير پرپيچوتاب يکي از مهمترين دورهها و جرياناتِ تاريخ ايران گذاشت که مهمترين دستاوردش در اين زمينه کتاب خواب آشفته نفت است (اين کتاب تاکنون در چهار جلد منتشر شده که مجلدات بعدي آن همچنان انتشار مييابد). اين اثر عنوان جايزه کتاب سال را به خود اختصاص داده است. جلد نخست آن به موضوع نهضت مليشدن صنعت نفت ايران در سالهاي پس از جنگ جهاني دوم اختصاص دارد و جلد دوم اين مجموعه به توصيف تحولات پس از کودتاي 28 مرداد 1332 تا انعقاد کنسرسيوم مربوط ميشود، جلد سوم اين کتاب هم شامل دو بخش اصلي و اصليتر است؛ يک بخش مقدماتي که به تغيير و تحولات ايران از زمان کشف نفت در سالهاي مقارن با نهضت مشروطه پرداخته تا حدود 20 سال بعد که با خاتمه جنگ اول جهاني و فراهمآمدن يک ثبات نسبي بالاخره فرصتي به وجود آمد تا بهصورتي جديتر از پيش به حساب و کتاب و اجور معوقه شرکت نفت انگليس و ايران رسيدگي شود. در بخش دوم کتاب دکتر موحد به حساسيتهايی رسيدگي و اشاره ميکند و رشته مذاکرات پنج، شش ساله را که در نهايت در سال 1311 باعث لغو قرارداد دارسي ميشود و امضا و انعقاد يک قرارداد جديد با شرکت نفت در سال بعد از آن را پي ميگيرد، بررسي ميكند. سپس در جلد چهارم هم بهنوعي در ادامه تاريخ نفت در ايران که به دورههايي تقسيم شده است، ضمن بررسي پيشينهها و زمينهها به مواردی اشاره میکند که در آنها قبل از لغو دارسي مذاکراتي صورت گرفته است و در يک دوره مذاکرهکننده ايران فيروز بوده و در دورهاي ديگر آرميتاژ. همچنين در قرارداد موسوم به 1919 مقرر شده بود که ايران يک مستشار بياورد که به همين مناسبت وزارت دارايي انگلستان يک مستشار انگليسي را معرفي و پيشنهاد ميکند و اين پيشنهاد هم مورد قبول واقع ميشود و آن مستشار انگليسي براي انجام مذاکره توافقي هم کرده که اين توافق از طرف ايران هيچگاه رسميت پيدا نکرد، در واقع اين قرارداد ظاهرا مورد نفي و انکار ايران بود و عملا و باطنا آن قرارداد آينهاي براي روابطمان قلمداد ميشد. باري، اين جلد برخلاف مجلدات پيشين که هريک دورههايي کوتاه و چندساله از موضوع نفت را بازگو ميکردند، دوره طولاني 40ساله از قرارداد دارسي تا سقوط رضاشاه را روايت ميکند. اين مجموعه و کتابهاي ديگري مانند «گفتهها و ناگفتهها» و «مليکردن و غرامت» بهطورکلي اطلاعات ممتازی از تاريخ نفت ايران و داوريهاي نفتي و به طريق اولي تاريخ معاصر ايران و جريانات و حوادث مترتب بر آن را ارائه ميکند و سعي دارد به بررسي شخصيتها، عوامل، آثار و تبعات پيرامون اين پديده مهم و اين صنعت پرطمطراق ايران بپردازد. اين محقق همچنين كتاب خواب آشفته را بهروشني تعبير و تفسير کرده است. موحد از رازهاي مبهم يکي از مهمترين دوران تاريخ ايران معاصر پرده برداشت تا آنجا که کتابهايش از مراجع دسته اول در حيطه يادشده به حساب بيايد، همچنين پژوهشهاي ارزندهای در زمينه زبان و ادبيات فارسي و عرفان انجام داد و در حوزه شمس تبريزي و مولانا جلالالدين دغدغهمند بود و با اسناد، ادله و شواهدي مستند و دقيق ابتدا به تصحيح و تعليقنگاري علمي از يگانه اثر شمستبريزي، مقالات پرداخت که همين امر باعث شناختهشدن و نفوذ شمس در بين آحاد مردم ايران از طريق خواندن گفتارهايش در مقالات شد. در زمينه انتشار کتابهايي درباره شمستبريزي در داخل و خارج از کشور و نيز تکنگاري درخصوص هويت، شخصيت، زمينه و زمانه شمستبريزي و بهطورکلي مجموع عوامل شمسشدن شمستبريزي و مولاناکردن او و پرداختن به مواردي از اين قبيل تلاش كرد و توانست با استنادبه شواهد و قرائني مقبره شمستبريزي در خوي را کشف و احيا كند. همينطور استاد موحد سکه کتابهايي مانند اسطرلاب حق (گزيده فيه مافيه)، باغ سبز (گفتارهايي درباره شمس و مولانا)، خمي از شراب رباني (گزيده مقالات شمس)، قصه قصهها (کهنترين روايت از ماجراي شمس و مولانا)، تصحيح ابتدانامه (از محمدبن محمد سلطان ولد)، تصحيح رساله در مناقب خداوندگار (از فريدون ابن احمد سپهسالار با همکاري استاد صمد موحد) را به نام خود ضرب کرده است؛ البته ناگفته نماند که تازهترين اثر تحقيقي او در همين حوزه تصحيح انتقادي بر مثنوي معنوي (در دو مجلد) است که بهتازگی (زمستان 1396) از سوی انتشارات هرمس در تهران منتشر شد و بنا بر عقيده صاحبنظران پس از تصحيح انتقادي رينولد نيکلسون انگليسي اين تصحيح از دقيقترين تصحيحهای مثنوي معنوي است؛ زيرا از زمان انتشار کار نيکلسون حدود 90 سال ميگذرد و کار او اولين تصحيح انتقادي از مثنوي معنوي با روش علمي نوين و درنظرداشتن منابع و نسخ متفاوت و متعدد و حتيالامکان نزديک به مولانا بوده است که در آن دوره نسخههايي که نيکلسون بر روي آنها کار کرده است، محدود بوده و در ضمن خيلي شناختهشده نبوده است و از بازه زماني پس از تصحيح نيکلسون و براساس نسخه مشهور به نام نسخه «قونيه» که به نسخههاي ديگر ارجاع داده نميشد و بهنوعي مقابله هم نشده است، نسخههايي پيدا شده است که جديدتر و نزديکتر به زمان سراينده اين کتاب است و در ضمن خود نيکلسون کار خويش را نسخه پاياني و يکدست نميداند. اين تصحيح موحد از مثنوي معنوي براساس 11 نسخه انجام شده که ازاينبين هشت مورد از اين نسخهها در 15 سال بعد از وفات مولانا کتابت شدهاند و اين 15 سال درست زماني است که حسامالدين چلبي، خليفه و فرزند مولانا، سلطان ولد دلبند مولانا و نيز ساير شاگردان و مثنويپژوهان آن زمان از مثنوي معنوي نگهداري ميکرده و بر حفظ و نگهداري آن از جميع تحريفات و انحرافات دقت و نظارت کردهاند. همچنان که در مقدمه اين مثنوي آمده است؛ چون اين مثنوي خود را مقيد به قرن سرودهشدن مثنوي ميداند، بنا بر همين نکته از تحريفات و دستبردها که عمدتا در قرنهاي پس از آن قرن روي داده در امان مانده است و وجه تمايز ِبارز تصحيح نيکلسون و تصحيح موحد از مثنوي معنوي اين است که موحد از هفت نسخه بدل (شش نسخه تکدفتري و يک نسخه کامل) بهره برده و نيکلسون آن هفت نسخه را نداشته است و علاوه بر اين هفت نسخه، موحد آن نُسَخ (variants) نيکلسون را هم مبنا و معيار کار خودش قرار داده است؛ علاوهبراين دکتر موحد اصل را بر نسخه قونيه قرار دادهاند که اهالي فن همگي بر صحت و اصوليبودن و بهترينبودن آن متن متفقالقولاند و اجماع نظر و اطمينان خاطر دارند و تمام نسخههاي ديگر بر آن و نزديکترين تصحيح و نسخه معيار را عرضه کرده است و باب تازهاي را پيشروي عموم علاقهمندان اين متن محبوب در ميان فارسيزبانان و پژوهشگران گشوده است. ويژگي شاخص اين چاپ از مثنوي اين است که حق همه نسخ قديمي مثنوي در آن ادا شده و ديگر اینکه همه اختلافات موجود بين نسخهها در پانويس آورده شده است. مثلا اگر کسي خواست بتواند همه اختلاف نسخه بدلها، دگرسانيها و اختلاف قرائات را ببيند و بررسي و مقايسه کند يا در ترجيح يکي (کلمهاي) بر ديگري بتواند بهراحتي واژه مدنظر را جايگزين کند و از اين جنبه آزادي عمل و خوانش خود را داشته باشد. ديگر ويژگي اين اثر رعايت فاصلهگذاري و اعرابگذاري بين متن است که موحد با اين کار يک نوع تفکيک موضوعي انجام داده و خوانش مثنوي را آسان و البته روان و شيوا کردهاند و به طور خلاصه از زمان تصحيح نيکلسون ضريب اطمينان را در اين تصحيح با توجه نکات و اوصافي که بيان شد، به حد بسيار زيادي بالا برده است. اين کتاب مقدمه مفصلي دارد و موحد در اين مقدمه ملاحظات کلي خود در باب تصحيح مثنوي و شيوه کار خود در تصحيحش را بيان ميکند. پژوهشهاي گسترده او حتي به همين موارد هم ختم نميشود و دامنه فعاليتهاي علمي محمدعلي موحد علاوه بر موارد يادشده به ابنبطوطه مراکشي نیز رسیده است. اولين و تنها کسي است که ِرحلِه يا سفرنامه اين بزرگترين جهانگرد مسلمان را که از جنبههاي مختلف تاريخي، جغرافيايي، اجتماعي و فرهنگي ارزش و اهميت خاص و منحصربهفردي دارد، ترجمه کرده است؛ سفرنامهاي که به لحاظ زماني 29 سال طول کشیده و به لحاظ گستره مکاني از طنجه تا مالدیوی را شامل ميشده است. از زمان انتشار این اثر به زبان فارسي بيش از نيمقرن ميگذرد و ايشان همه افکار، احوال، اوضاع و شرايط ابنبطوطه را ميشناسد و ميکاود و ماجراها و فرازونشيب زندگي اين سياح در راهها و کشورهاي دورودراز و برخورد فرهنگها و اقوام مختلف را با نگاهي تيزبين و قلمي طنزآلود اما شفاف و صادقانه بيان ميکند و حکايتها و تجربههاي تلخ و شيرين ابنبطوطه در سفر به 44 کشور را بازخواني ميکند. اين کتاب پس از مقدمهاي مفصل از شش فصل تشکيل شده است که در دو بخش کلي آمده است. در بخش اول اين اثر ما با سياح قصهگو آشنا ميشويم و در بخش دوم موحد انعکاس آينه آدابورسوم، اجتماع و سياست آن زمانه را برايمان آشکار و روشن ميکند و علاوه بر توصيفات کلي ابنبطوطه تحليلي جامعهشناسانه از کل اين سياحتنامه را عرضه کرده است و مخاطب را در اين سفر معنوي با بسياري از مسائل تاريخي و مجموع شکستها، شاديها، پيشرفت و پسرفتها که دلايل هريک را ابنبطوطه گفته است، همراه و آشنا ميکند. همچنين در ترجمه فصوصالحکم ابنعربي (ترجمه 10 فص از 27 فص فصوصالحکم با همراهي و همکاري برادرش استاد صمد موحد. بنا بر اظهارنظر بورکهارت که بخش مهمي از فصوصالحکم را به زبان فرانسه برگردانده خلاصه کل کتاب در دو فص اول کتاب «آدم و شيث» آمده است و بنا بر عقيده خود دکتر موحد در همين کتاب همه فصوص پيشين در فص دهم جمعبندي شده است) اهتمام ورزيده است و در ترجمه اين اثر عرفاني و ديني که سراسر متني پررمزوراز و اقيانوسي عميق از معارف حکمي و عرفاني است و از آن بهعنوان وصيتنامه فکري و عقيدتي ابنعربي ياد کردهاند و به همين لحاظ و درعينحال پيچيده که درک آن براي هرکسي آسان نمينمايد، همتي عالي کرده است و بنا بر اظهارنظر خود موحد در اين کتاب، هنگامي که مشغول کار روي مقالات شمس بود، توصيفها و اظهار علاقه و ارادتهاي شمس نسبت به محیالدین ابنعربي، موحد را هم شيفته ابنعربي کرد. از بين دو اثر شاخص و متمايز ابنعربي، فتوحات مکيه و فصوصالحکم، فتوحات مکيه را بهنوعي به دليل طولانيبودن و حملونقل دشوار، به مصداق «آب دريا را اگر نتوان چشيد/ هم به قدر تشنگي بايد چشيد»، فصوصالحکم را براي اين کار انتخاب ميکند. ترجمههاي موحد فقط به ترجمه از متون کلاسيک عربي محدود نميشود و آثار مدرن که به زبان انگليسي نوشته شدهاند را نیز شامل میشوند. وي با نثري پخته و قلمي روان به ترجمه آثاري مانند خزران آرتور کوستلر، به گود گيتا، چهارمقاله درباره آزادي از آيزيا برلين، کتابهايي مانند عدالت و انرژي از ايوان ايليچ، ماليات سرانه و تأثير آن در گرايش به اسلام از دانيل دنت و آثاري از اين قبيل پرداخته است. حال بماند که او در ادبيات فارسي هم آثار گراني مانند حديقهالحقيقه (از ابوالفتح محمد ابن شيخالاسلام احمدجام)، تصحيح سلوکالملوک روزبهان خنجي يا در نگارش مقالاتي درباره سعدي شيرازي، سعي و سختکوشيهاي زيادي داشته است و نيز کتابهاي ديگري در حيطه حقوق مانند مختصر حقوق مدني، نفت ما و مسائل حقوقي آن و در خانه اگر کس است را منتشر کرده و نيز درباره تاريخ اسلام و بهويژه ورود اسلام به ايران نیز کارهای زیادی انجام داده است. موحد بهتازگی و در چند روز گذشته کتاب حق و سوءاستفاده از آن را منتشر کرده است و برخلاف کتابهاي پيشين عنوان ساده و درعينحال دقيقي بر آن نهاده است؛ چراکه اين عنوان نه ترجمهپذير است و نه براي آن ميتوان جايگاه ديگري تعريف کرد که بتواند گوياي حقيقتي فراتر از اين حقيقت بنايي و بنيادين هستي باشد. تجارب ارزنده موحد در کنار استادانی از قبیل عباس زريابخويي، احمد کسروي، محمدامين رياحي، منوچهر مرتضوي، ايرج افشار، ناصر کاتوزيان، محمدرضا شفيعيکدکني، شريعت سنگلجي، محمد زهرايي و همکاراني مانند نجف دريابندري، محمدحسن لطفيتبريزي، عزتالله فولادوند، حسن کامشاد، ابراهيم گلستان و ايرانشناساني مانند آرتور آربِري، شوارتزنبرگ، لاکهارت و ويلاديمير مينورسکي و در کنار همه اینها مصطفي ملکيان مشي آزادي، اخلاق و خرد را به پيدا و پنهان هديه ميکند و تا 95سالگي عمرش ميتوان درسهايي مانند قناعت، سادهزيستي، نظم و انضباط، پرهيزگاري، عشق و شور و دلدادگي به فکر، فرهنگ را از اين پير دير اهل تبريز آموخت
منبع : شرق
دیدگاه تان را بنویسید