طغیان و تهدید

۵۵آنلاین :

شرق: «عروسک‌خانه» هنریک ایبسن به ترجمه بهزاد قادری و «شکارِ مرگ» آیرا لِوین به ترجمه شهرام زرگر از نمایشنامه‌های تازه‌ای هستند که در نشر بیدگل به چاپ رسیده‌اند. «عروسک‌خانه» نهمین نمایشنامه ایبسن از مجموعه نمایشنامه‌‌های او به ترجمه بهزاد قادری است. بین آثار ایبسن، این نمایشنامه او جزء مشهورترین‌هاست. این شهرت البته چنان‌که بهزاد قادری در مقدمه ترجمه فارسی این اثر اشاره کرده است، لزوما به بهتربودن آن از برخی از دیگر آثار ایبسن، به لحاظ هنری، برنمی‌گردد. قادری در بخشی از این مقدمه در قیاس «عروسک‌خانه» با چند اثر مهم دیگر از ایبسن می‌نویسد: «اگر این نمایشنامه را از حیث شاعرانگی، صورتگری، و دغدغه ایبسن درباره ساختار و پیرنگ با آثار قبلی او، مثل پِرگِنت (1867) یا حتی با یک اثر رئالیستی او، مثل مرغابی وحشی (1884) مقایسه کنیم، در نگاه اول، و حتی بعدها که بخواهیم منصفانه‌تر قضاوت کنیم، آن را هم‌سنگ این آثار نخواهیم یافت. اما در عالم ادبیات نمایشی و تئاتر، این جنبه‌ها همیشه موفقیت در اجرا و ارتباط را تضمین نمی‌کنند.» قادری آن‌گاه درباره دلیل اقبال بیشتر به «عروسک‌خانه»، چه ازسوی کارگردانان و تهیه‌کنندگان تئاتر و چه مخاطبان، می‌نویسد: «صورتِ فرهیخته/فاخر، سبک پیچیده، و وجوه شاعرانه یک متن می‌توانند کارگردان را هراسان و/ یا سردرگم، تهیه‌کننده را در سرمایه‌گذاری دودل، و مخاطب را گیج یا حتی تحقیر کنند. صورت‌های ساده چنین مشکلاتی ندارند، به‌ویژه اگر از خمیره بحث و جدل مستقیم درباره امور ظاهرا عادی اما پیچیده زندگی باشند؛ زیرا شهروندان جوامع مدنی، برای بالندگی خردِ شهروندی، گفت‌وگو درباره بی‌عدالتی اجتماعی، تبعیض جنسیتی، نقش خانواده در آموزش‌وپرورش، تأثیر اقتصاد و فساد مالی و اداری بر اخلاق فردی و اجتماعی، ضرورت بازنگری در قوانین در پیوند با اخلاق فردی و اجتماعی، ناهمخوانی بین فرامین عشق (دل) و قانون (منطق)، و تأثیر نیروهای سیاسی و اجتماعی حاکم بر رفتار دو جنسیت در جامعه‌شان را دوست دارند؛ و همین جنبه‌هاست که در 138 سالی که از عمر عروسک‌خانه می‌گذرد آن را در پهنه ترجمه، اجرای تئاتری، اقتباس سینمایی، تلویزیونی و رادیویی یکتا و یگانه ساخته است.» نمایشنامه «عروسک‌خانه» داستان تحول زنی به نام نورا، از شخصیتی رشد‌یافته در قیود و قواعد اجتماعی مسلط به زنی است که در نهایت به طغیان علیه این قیود دست می‌زند. او که در آغاز تداعی‌گر تصویر کلیشه‌ای از زن در ساختار مسلط است در پایان علیه این ساختار جاافتاده برمی‌آشوبد. این نمایشنامه دستمایه یکی از اقتباس‌های موفق سینمایی در سینمای ایران، یعنی فیلم «سارا»ی داریوش مهرجویی، نیز بوده است. بهزاد قادری در مقدمه ترجمه فارسی این نمایشنامه ضمن اشاره به این اقتباس سینمایی موفق از تأثیر فیلم «سارا» بر فضای کلی ترجمه خود از «عروسک‌خانه» سخن گفته است. او در‌این‌باره می‌نویسد: «یادآوری این نکته ضروری است که عروسک‌خانه در ایران با فیلم سارای مهرجویی نیز پیوند بینامتنی دارد؛ از این جهت، شاید بتوان برای تاریخ ترجمه این متن به فارسی، آنها را به دو دسته عمده، ترجمه پیش و پس از سارا، تقسیم کرد. این ترجمه به قلم کسی است که سارای مهرجویی را بسیار زنده‌تر و واقعی‌تر از نورای ایبسن می‌داند؛ بنابراین، نمی‌توانم تأثیر این اقتباس زیبا را بر فضای کلی این ترجمه انکار کنم.» دیگر نمایشنامه اخیرا چاپ‌‌شده در مجموعه نمایشنامه‌های نشر بیدگل، «شکارِ مرگ» نوشته آیرا لِوین است که با ترجمه شهرام زرگر منتشر شده است. آیرا لوین نمایشنامه‌نویس، رمان‌نویس و فیلمنامه‌نویس آمریکایی است و از معروف‌ترین رمان‌هایش می‌توان به «بچه رُزمری» اشاره کرد؛ این رمان که در ایران نیز با ترجمه محمد قائد منتشر شده، رمانی است که رومن پولانسکی آن را دستمایه اقتباسی سینمایی قرار داد. نمایشنامه «شکارِ مرگ» لوین، چنان‌که در توضیح پشت جلد ترجمه فارسی آن آمده است: «روایتِ کشمکش سیدنی برول میان‌سال با جوانی تهدیدگر بر سر کسب موفقیت در حرفه نویسندگی است.» شهرام زرگر در مقدمه ترجمه فارسی این نمایشنامه، آن را «اثری پُست‌مدرن با شگرد نمایش در نمایش» و «آکنده از پیچش‌های دراماتیک و لحظه‌های غافلگیرکننده، سرشار از ظرافت، شوخ‌طبعی، مهندسی در پرداخت حوادث و دقت در جزئیات» وصف کرده است. او همچنین به تأثیر لوین از نمایشنامه «بازرس» آنتونی شَفر اشاره می‌کند و در‌این‌باره می‌نویسد: «لوین در شکار مرگ، به گواهی اشارات مکرر در متن نمایشنامه، آشکارا وامدار نمایشنامه بازرسِ آنتونی شَفر، نمایشنامه‌نویس بریتانیایی، است؛ روایت سیدنی، نویسنده میانه‌سال شکار مرگ، همچنین اَندرو وایک روایت عشق بی‌پایان به تکرار موفقیت در حرفه نویسندگی و چالش با بیگانه‌ای تحسین‌برانگیز است که قلمرو او را تهدید می‌کند.»