باید به تاریخ پیرامون هم توجه کرد
| هفته گذشته آیین رونمایی چهار جلد نخست از کتابهای مجموعه «تاریخ ایران: روایتی دیگر» با حضور هاشم آقاجری، کاوه بیات و بهزاد کریمی، دبیر این مجموعه در شهر کتاب دانشگاه برگزار شد.
۵۵آنلاین :
این مجموعه را میتوان بررسی سیر تحولات تاریخ ایران با نگاهی تازه دانست. تاکنون چهار جلد از کتابهای این مجموعه از سوی نشر ققنوس منتشر شده است: «شاه اسماعیل صفوی و تغییر مذهب» نوشته بهزاد کریمی، «رواداری فرهنگی در عصر مغولان» نوشته نسیم خلیلی، «پایان دو قرن سکوت» نوشته امیرحسین حاتمی و «ایران در جنگ جهانی دوم» نوشته شیدا صابری. در ادامه بخشهایی از سخنان هاشم آقاجری را به نقل از خبرگزاری ایبنا میخوانید:
اگر تمایزی بگذاریم بین گذشته بهمثابه گذشته و گذشته بهمثابه تاریخ، ناگزیر بحثی به نام خودآگاهی تاریخی شکل میگیرد. میان گذشته و تاریخ کسانی ایستادهاند به نام مورخان که روایتگر تاریخاند. خودآگاهی تاریخی برخلاف ادعای گفتمانهای پسامدرن افراطی یکسره برساخته و تخیل محض نیست؛ چراکه در این صورت ما به پایان تاریخ (البته نه به تعبیر فوکویامایی) میرسیم. پایان تاریخ در گفتمانهای پسامدرن افراطی عبارت است از انحلال تاریخ در زبان و اراده و این به شکلگیری نوعی نونیهیلیسم میانجامد. در چنین قرائتی تاریخ به نوعی زبانآوری و بوطیقای سوفیستی تبدیل میشود. این اصطلاحات همان اصطلاحاتی است که کیت جنکینز، تاریخدان معاصر انگلیسی در آثار جدیدش ارائه داده است. این قرائت نوعی تلقی شبهنیچهای از تاریخ است. جنکینز یکی از تبارهای خود را نیچه معرفی میکند ولی ما میدانیم که مقابله نیچه با تاریخ ابژکتیو است و او یکسره دشمن تاریخ نیست. نیچه در نهایت تاریخ انتقادی را میپذیرد. در برابر گفتمان پستمدرن دو گفتمان دیگر نیز در رهیافت تاریخی مشاهده میشود. این دو گفتمان، گفتمان سازهگرایانه و گفتمان بازسازیگرایانه هستند. هر دو این گفتمانها بر اهمیت تاریخ و اهمیت خودآگاهی تاریخی برای امروز و آینده تأکید دارند. ستیز میان گفتمانها و ایدئولوژیها تنها ستیز بر سر اکنون و آینده نیست. بلکه ستیز بر سر گذشته هم هست. هر نیرو سعی میکند تا ایده خود را درباره تاریخ تثبیت کند تا بتواند اکنون و آینده را در انحصار بگیرد. در نظامهای سیاسی تمامیتخواه تاریخ را نظام سلطه مینویسد تا بتواند مبانی سلطه اکنونی را مقبولیت بخشد. ولی ما میدانیم از آنجا که مورخ بین تاریخ و گذشته ایستاده است، در تاریخ با حقیقت مطلق روبهرو نیستیم. میتوان گفت بین تاریخنگاری و نظام سیاسی ارتباط وجود دارد. در نظامهای سیاسی متکثر با روایتهای چندصدایی از تاریخ روبهرو هستیم؛ درحالیکه در نظامهای سیاسی تمامیتخواه همانگونه که سیاست تکصدایی است، تاریخ هم تکصدایی است و البته با تغییر و جابهجایی در نیروهای سیاسی با روایتهای مختلفی از تاریخ مواجه میشویم. فرایند ملت-دولتسازی در ایران همچنان در راه و در حال تکمیل است و ما در این زمینه هنوز چالشهایی داریم. بهویژه که تجربه پسامشروطیت ما مایل به پیشبردن یک پروژه ملت-دولتسازی تکصدایی بود. در نتیجه، اگر میخواهیم فرایند ملت-دولتسازیمان را آسیبزدایی کنیم، یکی از کارهایی که باید انجام دهیم، این است که تاریخنگاری را به سمت چندصداییشدن ببریم. امروز در سطح جهان صداهای بسیاری در تاریخنویسی به گوش میرسد. تاریخ زنان، تاریخ سیاهان و... ما نیز باید به سمت نوشتن تاریخ صداهای مختلف برویم. وضعیت تاریخ هم در حوزه عمومی و هم در حوزه آکادمیک دچار بحران است. در حوزه رسمی به دلیل بیصلاحیتی نویسندگان و یکهبودن و درعینحال آسیبپذیر بودن روایتهایی که از سوی رسانههای رسمی ارائه میشود و در حوزه عمومی هم به دلیل کمبود منابع ما دچار بحرانیم. به گمانم کاری که نشر ققنوس در مجموعه تاریخ ایران کرده، گامی در جهت پرکردن خلاءهایی است که در این حوزه وجود دارد و روایتی در کنار روایتهای بسیار دیگر ارائه میدهد تا تنوع روایتها در حوزه تاریخ ایران را افزایش دهد. در سطح آکادمیک، آنچه در حوزه تاریخ ایران بهصورت کامل داشتیم تاریخ کمبریج بود و هست. حتی اثر «تاریخ جامع ایران» که دائرهالمعارف اسلامی آن را ارائه داده هم نتوانست خلأ موجود در فضا را پر کند. در حوزه عمومی نیز کارهایی نظیر آنچه ذبیحالله منصوری انجام داده را داشتهایم که علیرغم مشکلات بسیارشان بسیاری را به تاریخ علاقهمند کرد. نمونه دیگری که جنبههای استنادی بهتری نسبت به کارهای منصوری دارد، آثار استاد باستانیپاریزی است. تجربهای را که اکنون نشر ققنوس در حال انجام آن است، پیش از انقلاب ناشرانی مانند کتابهای جیبی و امیرکبیر آغاز کردند اما تداوم نیافت. هرچند این کارها بعضا ماندگار بودند. برای نمونه، کاری که دکتر رضوانی در مجموعه «تاریخ برای جوانان» نوشت، کاری بود که برای مخاطبان جذاب و ثمربخش بود. این مجموعه میتواند در شکلگیری خودآگاهی انتقادی در میان جوانان مؤثر باشد. تاریخ اگر نسبتی با اکنون نداشته باشد، همانچیزی میشود که نیچه آن را تاریخ عتیقهای نامید. این آثار درباره هویت جمعی ایرانیان است. من فکر میکنم باید به هویتهای دیگر هم در این مجموعه توجه کرد. ما نباید تاریخ را فقط برای مرکز بنویسیم. باید به تاریخ پیرامون هم توجه کنیم و صدای بیصدایان را در تاریخ بلند کنیم. دکتر زرینکوب هنگامی که «دو قرن سکوت» را مینوشت، بهشدت متأثر از ایدئولوژی ناسیونالیسم بود ولی ایشان در تداوم کارشان از دوگانه ایرانی/ عرب گذر کرد. این دوگانه یک برساخته معاصر است. در جهان اسلامی قرون گذشته این تضاد چندان معنادار نبوده است. من اصلا معتقد نیستم ایران در دو قرن اول هجری سکوت کرده بوده است. در این دو قرن درگیری و جدال میان گفتمانهای مختلف شدید بوده و به همین دلیل نمیتوان گذار از این دو قرن را «پایان دو قرن سکوت» نامید.
منبع : شرق
دیدگاه تان را بنویسید