آینده انسان

۵۵آنلاین :

گروه اندیشه: کتاب «انسان خردمند» نوشته یووال نوح هراری یکی از کتاب‌های پرفروش و جنجالی در سال گذشته در ایران و بسیاری از کشورهای جهان بوده است. این کتاب در مدت کوتاهی به بیش از 30 زبان ترجمه شد و بحث‌های بسیاری را برانگیخت. آیا آنچه که انسان خردمند به‌گونه‌ای جسورانه و همه‌جانبه هر آنچه را تاکنون گمان می‌کردیم در مورد انسان می‌دانیم به چالش کشیده از نظر علمی، فلسفی و دینی دقیق و وثیق است؟ مدعای نویسنده در این کتاب چیست و این مدعا از نظر تاریخ، زیست‌شناسی، فلسفه علم و دین چگونه سنجیده می‌شود؟ سه‌شنبه گذشته نشست هفتگی شهر کتاب به نقد و بررسی کتاب «انسان خردمند، تاریخ مختصر بشر» اختصاص داشت و با حضور شاپور اعتماد (عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه)، زینب خدایی (دکترای زیست‌شناسی از دانشگاه هایدلبرگ آلمان) و میثم توکلی‌بینا (عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه) در مرکز فرهنگی شهر کتاب برگزار شد. این کتاب از سه زاویه زیست‌شناسی، تاریخ‌نگاری علم و دینی و کلامی تحلیل و بررسی شد. آنچه در ادامه می‌خوانید گزیده سخنان اعتماد در این نشست است:

این کتاب بسیار پردامنه است. بنابراین حتی‌المقدور می‌کوشم برخی مباحث را حذف کنم و دلیل حذف آنها را هم بگویم. ابتدا درباره اظهارنظرهایی که به زبان انگلیسی از سوی مورخان و فلاسفه مطرح شده باید گفت اختلاف‌نظر شدیدی بین آنها وجود دارد. یک مورخ انگلیسی کتاب را مبتذل می‌داند و دلایلی بر ابتذال آن می‌آورد. به گفته او، این کتاب از جمله کتاب‌هایی است که به درد کتاب‌فروشی‌های فرودگاه می‌خورد. مثلا تاجری در فرودگاه گرفتار شده و چهار ساعت وقت دارد و شارژر موبایلش را هم گم کرده، پس چاره‌ای ندارد جز اینکه این کتاب را بخرد و بخواند. گروه دیگری از منتقدان می‌گویند این کتاب به‌درد‌بخوری نیست اما خواندنش واجب است چون از طرف خوانندگان و مردم حال‌وهوایی وجود دارد که اصلا چاپ این نوع کتاب‌ها را روز‌به‌روز بیشتر باب می‌کند. بنابراین بر نیاز مردم و اهل کتاب تأکید می‌شود. عده‌ای دیگر نیز جزء شیفتگان کتاب‌اند و معتقدند «انسان خردمند» غوغا کرده و زندگی‌شان را متحول کرده است. بنابراین با طیف متنوعی از منتقدان مواجهیم. اگر به فروش کتاب دقت کنیم، با اینکه جزء کتاب‌های پرفروش به شمار می‌آید در مقایسه با انعکاس آرا از طرق دیگر فروش ناچیزی است، مثلا در مقایسه با بازدید سخنرانی‌هایی که آقای هراری این طرف و آن طرف برگزار کرده، از تد تا گوگل و داووس. به این اضافه کنید انعکاس و مصاحبه‌ها و بیاناتی که در بی‌بی‌سی و سی‌ان‌ان و چنین رسانه‌هایی درباره این کتاب صورت گرفته که فروش کتاب در برابر آن ناچیز است. بیننده این رسانه‌ها چیزی در حد صدها میلیون یا یک میلیارد نفر است و بنابراین از نظر اشاعه آرا، این کتاب ‌فوق‌العاده مهم است و به عنوان یک نویسنده موفق هیچ‌گونه شکایتی نباید داشته باشد. در مصاحبه‌ای از او می‌پرسند که شما این کتاب‌ها را چگونه تنظیم کرده‌ای؟ آیا تریولوژی بوده؟ یک مجموعه سه‌گانه بوده؟ راستش را می‌گوید که نخیر، من اولی را نوشته بودم ولی استقبال فراوان از آن به‌گونه‌ای بود که مرا به طرف پایان کتاب برد و من مدام دورتر و دورتر شدم از بدنه کتاب و بنابراین هومودئوس («انسان خداگونه») و بعد از آن هم کتاب «قرن بیست‌و‌یکم» را تنظیم کردم. بنابراین کتاب اصلی همین کتابی است که به عنوان ساپی‌ینس یا «انسان خردمند» منتشر شده و دو کتاب دیگر دنباله پرسش‌ها و اظهارنظرهایی است که ایشان را در موقعیتی قرار داده که نظریاتش را بسط دهد. در نتیجه، اگر شما می‌بینید که کتاب بر حسب گذشته و حال و آینده است، این بیشتر ناشی از شگرد ناشر است تا نویسنده. مسئله مورد توجه خاص نویسنده ساپی‌ینس است. درباره تاریخ هم روی‌هم‌رفته اجماع این است که تاریخ درباره گذشته است. معاصرشدن با گذشته به‌خودی خود کار سختی است چه رسد به اینکه بخواهیم به حال و آینده بپردازیم. ولی نویسنده درباره اینها صحبت می‌کند. چرا؟ چون می‌گوید من در موقعیتی قرار گرفته‌ام که باید داستان‌پردازی و سناریو‌نویسی کنم و امکاناتی را در نظر بگیرم که جلوی ما باز است. او می‌گوید حرفی که می‌زنم حتما محتوم نیست ولی در موقعیت خطرناکی هستیم. در مجموع، نویسنده فوق‌العاده نگران است و من می‌کوشم ریشه این نگرانی را برجسته کنم. ولی قبل از آن نکته مهم این است که موضوع اولیه تحقیق هراری امری جزئی با عنوان «نظامی‌گری در قرون وسطی» بوده است. معمولا هم مورخان موضوع جمع‌و‌جوری را به صورت جزئی بررسی می‌کنند و آن را در متن آرای جامعه قرار می‌دهند. ولی هراری یک منبع الهام دارد و از جایی به بعد می‌گوید من به‌یکباره دریافتم پرداختن به جزئیات فایده‌ای ندارد و باید سراغ تصویر کلی رفت. منبع الهام اصلی او جرد دایموند است، نویسنده کتاب «اسلحه، میکروب و فولاد» (در فارسی با ترجمه حسن مرتضوی، نشر بازتاب‌نگار). هراری ارادت خاصی به دایموند دارد. ابتدا تصویری کلی و جامع از آرای دایموند را به‌طور خلاصه ارائه می‌کنم. هر چه فکر کردم چگونه می‌شود به کتابی با چنین حجم و با چنین تنوع موضوعی پرداخت و تصویری کلی از آن به دست داد به نتیجه‌ای نرسیدم و سرانجام دریافتم که بایستی از خود نویسنده کمک بگیرم. به اعتقاد جرد دایموند برای اینکه انسان‌ها چیزی را بفهمند باید آن را در قالب داستان (story) عرضه کرد. بنابراین کتابش پر از داستان است. اگر بشمارید بین 800 تا 1400 داستان کوچک و بزرگ بنا به اینکه چند جمله باشد یا یک پاراگراف، وجود دارد. بررسی اینکه این روش‌شناسی را چه مشکلاتی می‌تواند بیافریند مجال دیگری می‌طلبد. ولی از نظر ریشه‌شناختی تاریخ (history) و داستان (story) با هم نسبتی دارند. وجه تمایز آنها این است که به هر صورت در تاریخ با حقایق سروکار داریم و در داستان لزوما چنین نیست. بنابراین اگر من به آرای دایموند پایبند باشم و بخواهم دین خود را به او ادا کنم کوتاه‌ترین داستانی که بخواهم موافق و مطابق آرای او برای شما بگویم چیست؟ برای یافتن این کوتاه‌ترین داستان سراغ همینگوی رفتم، چون او داستانی شش‌کلمه‌ای دارد. ظاهرا نقل است که همینگوی شرط‌بندی کرده که من می‌توانم کوتاه‌ترین داستان را بگویم به طوری که همه شما زار بزنید: «حراجی: کفش‌های بچه، هرگز پوشیده‌نشده» (For sales: baby shoe, never worn). اگر از منظر این داستان به بشر بنگریم، به رغم همه تحولاتی که داشته و به رغم انقلاب شناختی و انقلاب کشاورزی که شاهدش بودیم، همه‌چیز می‌تواند بر باد برود. دید کتاب «انسان خردمند» یک دید ویرانشهری است. تاریخ تنها می‌تواند به‌روشنی برایمان دوره‌بندی کند. نقاطی را تعیین کند که چگونه از یک مرحله به مرحله دیگر برویم. تا چه حد این زمان‌بندی که هراری به ما ارائه می‌کند زمان‌بندی معقولی است؟ نویسنده ادعا می‌کند که به دوران قدیم می‌پردازد. منتقدان گفته‌اند که روی‌هم‌رفته بر خلاف ادعای او عملا به بیش از شش درصد از دوره قدیم نمی‌پردازد. انتقاد واردی است. چون ما فقط درباره این شش درصد اطلاعات زیادی داریم. در مورد بخش دیگر هنوز درگیر مطالعات علمی هستیم. ولی در همین شش درصد که ایشان به آن می‌پردازد تا چه حد این زمان‌بندی‌ها صحیح است؟ بایستی با سرعت تاریخ جهان‌نویسی نزد مورخان مقایسه کنیم. از قرن گذشته در تاریخ‌نگاری جدید جهان تاریخ فرافرهنگی جایی ندارد. پیش‌بینی هم می‌کنند. در دهه 1970 یک اتفاق می‌افتد. این اتفاق پای انسان ماقبل ساپی‌ینس را وسط می‌کشد. به نوعی ما از قلمرو فرهنگ بیرون می‌رویم و فرافرهنگی می‌شویم و مسئله زیست‌شناختی مطرح می‌شود. در این چارچوب فرافرهنگی است که جرد دایموند مقاله‌ای می‌نویسد تحت عنوان «جهش بزرگ». در این مقاله تمام پیش‌بینی شامپانزه‌ای و انسانی و گونه‌های انسانی مختلف را بررسی می‌کند و در نهایت نتیجه مهمی می‌گیرد. به اعتقاد دایموند، ما هر چه از 70 هزار سال پیش داریم، همچون هنر، نقاشی، دستورهای اولیه و غیره از زبان داریم. بنابراین زبان به عنوان پدیده‌ای زیست‌شناختی تثبیت می‌شود و این نتیجه‌گیری محور انواع و اقسام مطالعات زبان‌شناسان و باستان‌شناسان و زیست‌شناسان قرار می‌گیرد. هراری نقطه شروع بوده، ولی کاری که می‌کند این است که کارکردهای زبان را در نظر می‌گیرد. از منظر بیولوژیک، تعریف کارکرد برای زبان در سطوح مختلف کار دشواری است. اما هراری معتقد است که با زبان شروع می‌کنیم ولیکن برای اینکه مراحل زبان را جا بندازد آن را در کنار دو نوع دیگر قرار می‌دهد: پای زنبور عسل و شامپانزه را وسط می‌کشد. این زمانی است که در سال‌های دهه 1970 و 1980 میلیون‌ها دلار خرج پروژه‌ای شکست‌خورده شد و دانشمندان کوشیدند به شامپانزه زبان آدمی را بیاموزند. تصور این بود که حالا که داریم به دوره شامپانزه و انسان پا می‌گذاریم شاید بتوانیم نوع دیگری را تشخیص دهیم. هراری بررسی می‌کند که زبان چه خصوصیتی دارد که به ما این توفیق را داده است؟ به اعتقاد او، زبان در اساس به ما قدرت همکاری می‌دهد. ولی همکاری در میان زنبورهای عسل هم هست. پس می‌گوید فقط همکاری لازم نیست و انعطاف‌پذیری هم مطرح است. بنابراین با تأکید بر دو عنصر همکاری و انعطاف‌پذیری انواع و اقسام آزمایش‌های فکری را تحت داستان‌های مختلف مطرح می‌کند. مثلا اینکه اگر من و یک شامپانزه در یک جزیره تنها باشیم امکان بقای کدام‌مان بیشتر است؟ جواب می‌دهد، شامپانزه. اگر آنها 10 تا باشند ما هم ده تا چی؟ باز هم می‌گوید، شامپانزه. ولی اگر آنها هزارتا باشند و ما هم هزارتا قطعا برنده ماییم. اینها آزمایش‌های فکری در قالب داستانی است که دائم در کتاب مطرح می‌شود اما هیچ تأییدی بر آنها وجود ندارد. مشخص نیست تصوری که ما از زبان داریم از نظر طراحی برنامه‌ریزی و انواع و اقسام توانایی‌هایی تا چه حد می‌تواند به ما کمک کند. هیچ لزومی ندارد که قدرت بقای ما کمتر از شامپانزه باشد و احتمالا شامپانزه در معرض نابودی هم خواهد بود. بدین‌ترتیب نتیجه دیگری نیز می‌گیرد: خصوصیت زبان این است که می‌تواند درباره چیزهایی صحبت کند که وجود ندارند. در اینجا به یکباره امکانات وسیعی برایش باز می‌شود چون می‌تواند طبیعت را دو شقه کند و بگوید ما از یک طرف طبیعت داریم و از یک طرف فرهنگ، از یک طرف طبیعت و از یک طرف داستان. هر چه مجازی است قدرتی دارد که می‌تواند به اشکال مختلف بسیج کند. وقتی صحبت از مجاز و توهم می‌کنیم این توهم‌ها قدرت بسیج دارند. از ناسیونالیسم و دین گرفته تا پول و هر نظام حقوقی و هر آنچه بتوان به صورت کلامی مطرح کرد، از نظر هراری قالب داستانی دارند. از این منظر، کل قسمت میانی کتاب «انسان خردمند» به داستان تعلق دارد، خواه داستان دین باشد یا داستان امپراتوری. در کتاب او با تبیین علّی مواجه نیستیم، بلکه توصیف است. مثلا اعتنایی ندارد به اینکه چرا دین می‌تواند در جوامع مختلف نفوذ و خود را حفظ کند. به پرسش‌های جزیی‌تر نیز نمی‌پردازد. مثلا در مورد اسلام به موفقیت بزرگ آن اشاره می‌کند ولی به این نکته نمی‌پردازد که اسلام یک مسئله تاریخی است، یا به این نکته که چرا اسلام به سهولت اشاعه یافت. مسئله‌اش یافتن ملاک وحدت‌بخش است. از این جهت، پول، دین، امپراتوری، همه اینها عناصر وحدت‌بخش به شمار می‌آیند. در مورد این بخش از کتاب، آثار بسیار زیادی وجود دارد که این دوره را در قالب تاریخ جهان‌های دیگر بررسی می‌کنند. 70 سال است انقلاب شناختی مطرح شده است. هراری صرفا متأثر از جو 70 سال گذشته انقلاب شناختی را در صدر تحولات انسان می‌داند، ولی بر چه مبنایی؟ مبنا این است که در 70 سال گذشته امکاناتی برای ما فراهم شد که تکنولوژی‌های هرمنوتیکی بسازیم. تکنولوژی دو نوع است: یا ابزاری یعنی در مقام امتداد اندام‌های ما، یا قرائتی مثل ساعت که تفسیر و تحلیل به همراه دارد و هرمنوتیکی و زبانی است. کامپیوتر این امکان را دارد که، بر خلاف ساعت که به صورت ثابت اطلاعات می‌دهد، تصمیم‌گیری هم بکند. در مدت 70 سال تکنولوژی‌های زبانی تحول یافته‌اند. این تکنولوژی‌ها در کنار مسئله آموزش زبان با شامپانزه و خود ماهیت زبان قرار گرفت. بنابراین به مجرد اینکه این تکنولوژی‌ها پا به عرصه حیات گذاشتند سؤال این بود که چه توانایی‌ها را می‌توانیم به آنها محول کنیم و چه تفاوتی با ما دارند. انواع چالش‌ها مثل بازی شطرنج کامپیوتر و بازی‌ها و مدل‌سازی‌ها مطرح شد. برجسته‌ترین نمونه برنامه الیزا بود که یک روانکاو را مدل می‌کرد و به سؤالات بیمار یک‌به‌یک پاسخ می‌داد و تشخیص می‌داد که آیا او روان‌نژندی دارد یا نه. آیا می‌توان این روانکاو را از یک روانکاو واقعی تشخیص داد؟ در آن زمان چندان مشخص نبود. در سطح رابطه انسان و ماشین این توانایی‌ها را می‌توانستیم القا کنیم. در سطح کامپیوتر و واقعیت انواع مینی‌بردها یا جهان‌های کوچک ساخته می‌شود از احجام هندسی و بازی‌هایی که می‌توان با آنها کرد. در مجموع، در این چارچوب توفیق چندانی نداشت تا اینکه این اواخر شرایط تغییر کرد. اینجاست که نگرانی‌ها شروع می‌شود. مسئله هوش مصنوعی و اینکه توفیق آن چقدر است و تا کجا قادر است پیش برود. کتاب با این قضیه تکنولوژی‌های اطلاعاتی و بیوتکنولوژی تمام می‌شود. اگر اینها با هم ترکیب شوند موجوداتی داریم به اسم سایبورگ. ما به سمت عرصه‌ای پیش می‌رویم که دیگر خیلی فراتر از سیاره ماست و موجودات جدیدی را می‌سازد. توجه من بیشتر معطوف به این نکته است که ما چگونه تحت تأثیر هوش مصنوعی یا ترکیب آن با بیوتکنولوژی قرار می‌گیریم. ادعا این است که این تکنولوژی‌ها در همه‌چیز و در هر حرفه‌ای می‌توانند جایگزین ما شوند: پزشکی، رانندگی و اتومبیل‌های بدون سرنشین، کتابخانه آمازون و ... در نظام آمازونی سلیقه شما مشخص می‌شود. حرف نهایی هراری این است که درست مثل انقلاب صنعتی که به شکل‌گیری پدیده اجتماعی پرولتاریا و بیکاری عظیم انجامید، این تکنولوژی‌ها چنان جایگزین ما می‌شوند که ما را به یک طبقه بیکار عاطل و باطل و بی‌مصرف تبدیل می‌کنند. این‌قدر بی‌فایده و بی‌مصرف خواهیم بود که صد رحمت به امروز. چون الان هرقدر هم استثمار می‌شویم باز لااقل احساس می‌کنیم کسی به ما احتیاج دارد و وجودمان بی‌فایده نیست. درون این نتیجه‌گیری تصوری از کار وجود دارد که چیزی نیست جز تصور غالب در نظام کنونی. به گمان من و از موضع دکارتی، انسان آفریده شده برای فکرکردن و بنابراین تغییر مفهوم کار، نه صرفا انجام کارهایی که امروزه وظیفه او به شمار می‌رود.