سخت به بازشناسی صبا نیازمندیم
| گفتوگو با فرهود صفرزاده درباره تأليفِ زندگینامههاي عارف قزوینی، درویشخان و ابوالحسن صبا
۵۵آنلاین : امیر بهاری
فرهود صفرزاده، پژوهشگر موسیقی، با انتشار دو کتاب زندگینامه درباره عارف قزوینی و درویشخان باب جدیدی از زندگینامهنویسی را در فضای موسیقی ایران باز کرده است. این دو کتاب که با نامهای «چرخ بیآیین» و «باد خزان» در نشر فنجان منتشر شدند، آثار موفقی هستند که بر پایه مستندات پر و پیمان و دقیق، تصویر به نسبت دقیقی از دو چهره شاخص موسیقی ایرانی ترسیم میکنند. صفرزاده اخیرا کتاب دیگری از این مجموعه را به نشر فنجان سپرده است. این کتاب که «در قفس» نام دارد، زندگینامه ابوالحسن صبا، هنرمند برجسته تاریخ موسیقی معاصر ایران است. صفرزاده در گفتوگویی که میخوانید ضمن صحبت از دو کتاب «چرخ بیآیین» و «باد خزان» از این کتاب در دست انتشار خود نیز سخن گفته است.
با کمبود منابع نوشتاری در تاریخ موسیقی ایران آشنا هستیم. کتابهای «چرخ بیآیین» و «باد خزان» هم نوعی زندگینامهنویسیِ تحقیقی درباره عارفقزوینی و درویشخان هستند که با استقبال خوبی مواجه شدند و به چاپ دوم رسیدند. خودتان جایگاه این کتابها را در بین منابع تاریخ موسیقی ایران چطور میبینید؟ یک راه برای تقسیمبندی کتابها در زمینههای مختلف، طبقهبندی بر اساس نویسندههای آنهاست. شوپنهاور نویسندهها را به سه دسته تقسیم میکند: شهابها، سیارهها و ستارهها. شهابها رد میشوند و تأثیرات آنی و گذرا از خود بهجا میگذارند. سیارهها بر مداری میچرخند و نوری مطمئنتر و اثرگذارتر دارند و گاه با ستارهها اشتباه میشوند. ستارهها جایگاه ثابتی دارند و نور و روشنایی خاصِ آنها میتواند سالها بتابد. بر این اساس، کتابهای تاریخ موسیقی ایران را هم میشود تقسیم کرد. بله، ستارهها و سیارههای شناختهشدهای در این زمینه داشتیم. مانند روحالله خالقی، حسینعلی ملاح، حسن مشحون، ساسان سپنتا و دیگران که آثار ماندگار و راهگشایی خلق کردند. البته جایگاه روحالله خالقی نسبت به دیگران، بسیار ممتاز و رفیع است. من نیز امیدوارم نوشتههایم دستکم، مانند شهابی در سپهر تاریخ موسیقی ایران دیده شوند. تکرار برخی از اشتباهات و نادرستیها در تاریخ موسیقی ایران، آنها را به مشهورات بدل کرده است. آیا در تألیف دو کتاب «چرخ بیآیین» و «باد خزان» با این مسئله مواجه بودید و توانستید با روشنگری درباره آنها و مکتوب کردنشان، بخش تازهای به معلومات تاریخ موسیقی اضافه کنید؟ متأسفانه این اشتباهها و نادرستیها، در شاخههای مختلف تاریخ موسیقی ایران دیده میشوند و شاهد تکرار و رواج آنها در رسانههای مختلف هستیم. همزمان با گسترش فضای مجازی، اشتباهات و افسانهها هم مانند ویروس تکثیر و پخش میشوند. مثلاً بهاشتباه گفته میشود، درویشخان نخستین قربانی تصادفِ منجر به فوت اتومبیل در ایران بود. درصورتیکه اولین اتومبیل حدود بیستوپنج سال پیش از زمان تصادف درویشخان به ایران وارد شد و امکان ندارد که این مردم، بیستوپنج سال رانندگی خوبی داشته باشند و در اینمدت هیچ تصادف سختی در ایران روی نداده باشد. فقط میتوان گفت این تصادف، نخستین تصادف منجر به فوت یک هنرمند شاخص و مشهور در ایران بوده است. جالب اینجاست که یکی از مجلهها در بخش معرفی کتاب، همین کتاب «باد خزان» را معرفی کرده بود و در پایان نوشتهاش اضافه کرده بود که «باد خزان» درباره همان درویشخان است که بهعنوان اولین قربانی تصادف اتومبیل در ایران شناخته میشود. معلوم بود که قبل از معرفی، اصلاً کتاب را نخواندهاند. آیا چنین مورد یا مواردی را در کتاب «چرخ بیآیین» هم داشتیم؟ یک مورد مهم دیگر از کتاب «باد خزان» را هم میگویم تا برسیم به «چرخ بیآیین». در اغلب منابع نوشته شده است که محل ضبط صفحات گرامافون در نخستین نوبت ضبط صفحات موسیقی در ایران در دیماه 1284 در خیابان لالهزار تهران، کوچهی معروف به فیلخانه، در مجاورت مدرسهی سنلوییِ سابق بود. درصورتیکه این صفحات در مدرسهی موسیقی سلطنتی یا همان شعبهی موزیک دارالفنون ضبط شدند. میرسیم به کتاب «چرخ بیآیین». بله، عارف خاطراتش را نوشته و در آنها خودش را پریشاننویس نامیده است. او نوشته است که «از پریشاننویسیِ من تعجب نکنید. وقتیکه یک مجسمهی بدبختی و پریشانروزگاری قلم به دست بگیرد، جز پریشاننویسی کاری ندارد. پریشاننویسی نتیجهی پریشانخیالی است. من همانطوری که در زندگانیِ خود بدبخت بوده و هستم، وقتی قلم به دست میگیرم بدبختتر و بیچارهتر میشوم. چون نمیتوانم از عهدهی آن چیزهایی که نوشتنی است، برآیم.» با این اوصاف، کار کردن با متن نوشتههای عارف و مشهوراتی که دربارهاش بود، سختیهای خودش را داشت. فقط به دو مورد اشاره میکنم: عارف نوشته است که ابوالقاسمخان ناصرالملک در سال 1292 از یپرم خواست دستگیرم کنند. درصورتیکه یپرمخان در اردیبهشت ماه 1291 در جنگ با سالارالدوله کشته شده بود و دستور ناصرالملک برای دستگیری عارف در سال 1290 اتفاق افتاده بود. یا عارف توقیف دیوان اشعارش را اقدامی دولتی و امنیتی میدانست، درصورتیکه کتابها در توقیف گمرک بودند و حتی هفتصد جلد از آنها بهدستور تیمورتاش به دست عارف رسید. متأسفانه در مقالههایی که امروزه درباره عارف منتشر میشود، با استناد به نوشته عارف، توقیف دیوانش را بخشی از سیاست سانسور حکومت وقت تلقی میکنند. مداومت و استمرار در کار، یکی از شاخصهای مهم و قابل توجه در ارزیابی فعالیتهای فرهنگی و شاید هر کار دیگری است. آیا شاهد ادامه این مجموعه خواهیم بود؟ بله، جلد سوم مجموعه که درباره ابوالحسن صباست بهزودی منتشر میشود و شکل نوشتاری آنهم مانند دو کتاب قبلی، بر اساس منابع کتابخانهای و بهصورت زندگینامهنویسی تحقیقی است. البته طرز تقسیمبندی و فصلبندی کتاب، با دو کتاب قبلی تفاوت دارد چرا که صبا زندگی متفاوتی با عارف و درویشخان داشت. یافتن ساختار و طرز فصلبندی کتابِ هر یک از موسیقیدانان، کار دشوار و زمانبری است که درواقع، اسکلت و چارچوب کتاب را تشکیل میدهد ولی قبل از شروع کار، باید تکلیفش معلوم شود. زندگی متفاوت، نوشتن متفاوتی را میطلبد. این تفاوت زندگیِ صبا، نوشتن درباره او را راحتتر کرد یا دشوارتر؟ وقتی کتاب «باد خزان» (درباره درویشخان) را مینوشتم، با کمبود منابع روبرو بودم که مشکلساز بود. در کتاب صبا با مشکل بزرگتری بهنام کثرت منابع مواجه بودم. کتابها و مقالههایی که اشتباهات مانند ویروسی در متن بسیاری از آنها پخش شده بودند. این مشکل در هنگام نوشتن کتاب «چرخ بیآیین» (درباره عارفقزوینی) هم بود ولی نه بهحدی که در کتاب صبا بهنوعی با آنها دست بهگریبان بودم. پیداکردن برخی از کتابها و نشریات نایاب هم سختی کار را مضاعف میکرد. نام و عنوانی هم برای کتاب صبا انتخاب شده است؟ بله، نام کتاب «در قفس» خواهد بود. برای انتخاب نام و عنوانِ کتابهای مجموعه، سعی میکنم از آثار و ساختههای فردی که دربارهاش مینویسم استفاده کنم. خواننده با مطالعه پیشگفتار کتاب متوجه خواهد شد که چرا «در قفس» بهعنوان نام کتاب انتخاب شده است. صبا در قفسِ این دنیا گرفتار بود و در آرزوی رهایی. بخش مهمی از زندگی صبا را مقوله آموزش و هنرآموزی تشکیل داده است. صبا هنرجوها و شاگردان زیادی در سازهای مختلف داشت و هرکدام مقاله، یادداشت و اظهار نظری را درباره استادشان منتشر کردهاند. شاید این موضوع در کثرت منابع بیتأثیر نبوده است. دقیقاً! و گاه برای اینکه از قافله عقب نمانند، خاطرهسازی و افسانهسراییهایی کردهاند که تشخیصدادن آنها و جدا کردن سره از ناسره، روند کار را بسیار دشوار و کُند میکرد. در نقل این نوشتهها در دیگر کتابها هم نادرستیهایی به متون راه پیدا کرده است. در کتاب «چرخ بیآیین» نیز همانطور که گفتم، بهنوعی با این مشکل مواجه بودم، یعنی همان کثرت منابع و اشتباهاتی که در خاطرهنویسیهای عارف وجود داشت. البته خود عارف هم به پریشانخیالی و پریشاننویسیاش اذعان کرده است. متأسفانه صبا خاطرهنویسی نکرده است. اگر خاطراتش را مینوشت علاوه بر متنی ارزشمند، میتوانستیم مجموعهای از خط بسیار خوانا و زیبای صبا را در اختیار داشته باشیم. بعد از صبا، نوشتن درباره کدامیک از موسیقیدانان تأثیرگذار را مد نظر دارید؟ امیدوارم کار روی زندگی و آثار علینقی وزیری را شروع کنم. وزیری تأثیرگذارترین موسیقیدان معاصر ایران است و محل مناقشه جریانها و شاید بهتر است بگویم جناحهای موسیقی. نه شیفته وزیری هستم و نه انتقادهای ناروایی را که از اوایل دهه هفتاد بر او وارد شد میپسندم. برخی از شیفتگانش اهل غلو و اغراق و برخی از منتقدانش موجسوارانی قهّار و حرّاف بودند. وزیری نه منجی بود و نه خائن. او عملگرایی بود با املای نوشته که بهیقین بدون اشتباه نیز نبود. علینقی وزیری عمری طولانی و پربار داشت که آکنده از تجربه و کار و آزمون و خطا بود. این مجموعه در چند جلد به پایان خواهد رسید؟ در پنج جلد. البته قرار است این پنج جلد بعداً در یک مجلد با افزودههایی از منابع تازهیاب، بههمراه تصاویر و اسناد منتشر شود. برگردیم به موضوع صبا. چرا یک جلد از این مجموعه را به صبا اختصاص دادید؟ صبا چه اهمیت و تأثیری در موسیقی ایران داشت و دارد؟ من و همدورهایهایم از دهه شصت بهصورت جدی وارد موسیقی شدیم. دههای که در آن، همه تحت تأثیر نسل برآمده از مرکز حفظواشاعه بودیم و غافل از میراث صبا و شاگردانش. افکار و آثار وزیری، صبا و پیروانشان با اتهامزنیهای مغرضانه و بیاساس، به گوشهای رانده شده بودند و ما هم مجذوب و شاید مرعوب موسیقی نسلی شده بودیم که پیشینیان را از میدان بهدر کرده بودند و میدانداری میکردند. نوشتن کتاب درباره صبا را ادای دینی میدانم نسبت به او که برای موسیقی ایران بیش از وسعش کوشید و شاگردان دلسوز و مؤثری چون فرامرز پایور، حسین تهرانی، غلامحسین بنان، نورعلی برومند و بسیاری دیگر را بهجا گذاشت. تصور میکنم برای درک بخشی از اهمیت و تأثیر صبا در موسیقی ایران باید منتظر انتشار کتاب «در قفس» باشیم و شرح کارهای صبا، در یک مصاحبه ممکن نیست. شاید نوری بر راه بازشناسی صبا بتاباند که اکنون سخت به آن نیازمندیم. شاید اگر صبا تا دهه پنجاه عمر میکرد، سرنوشتش و حتی سرنوشت موسیقی ایران طور دیگری رقم میخورد. صبا اگر زنده میماند، در دهه پنجاه به سن هفتاد و چند سالگی میرسید و میتوانست در دانشگاه و مرکز حفظواشاعه، منشأ فایده و حتی تحول باشد. سی سال پیش از آنکه نورعلی برومند ردیف را بهصورت شفاهی و با روش تحلیلی، در مرکز حفظواشاعه تدریس کند، صبا در کلاسش ردیف چند ساز را با نتنگاری آنها و بهصورت تحلیلی به شاگردانش میآموخت. با مرگ صبا انبوهی از آمال، آرزوها، تواناییها و قابلیتها به خاک سپرده شد. حتی تصور اینکه مراکز آکادمیک میتوانستند از وجود صبا و هنرش بهره ببرند، شوقانگیز و رویایی است. زندگی صبا مقارن با بحرانهای سیاسی و اجتماعی در ایران بود و صبا روی آرامش ندید. شاید برای دیدهشدن هنر و تواناییهای صبا، نیازمند جامعهای پایدار و باثبات بودیم که هنر و هنرمند مورد توجه قرار گیرند. درصورتیکه او دو جنگ جهانی و دیگر بحرانها را از سر گذرانده بود. درست است. علاوه بر جنگهای جهانی اول و دوم، صبا انقلاب مشروطیت، قحطی سراسری ایران، کودتای رضاخان، انقراض سلسله قاجاریه و از همه مهمتر کودتای بیستوهشتم مرداد را دیده بود. او به محیط و شرایط مساعد و پایداری نیاز داشت که گردوغبار فرونشیند و قدر و منزلت هنرمند شناخته شود. شکوفایی هنر صبا را میتوانستیم در اواخر دهه چهل و اوایل دهه پنجاه شاهد باشیم اگر اجل به او مهلت میداد. صبا هیچوقت روی آرامش و آسایش از سپهر تیزرو ندید. صبا وارد جریانها و جهتگیریهای سیاسی هم میشد؟ او بهصراحت با وارد شدن دیگر هنرمندان در مسایل سیاسی مخالفت میکرد ولی خودش که بهعنوان کارگر فنی سابقه کار در قورخانه تهران را داشت، مدافع حقوق کارگران بود و در ماجراهای سیاسی محمد مصدق نیز به جانبداری از او برخاست. این جمله از صبا مشهور است که: موزیسین را به سیاست چهکار؟ از خاطرات شاگردان صبا چنین برمیآید که او هنرمند و انسان اخلاقگرایی بود. زندگیاش میتواند سرمشق خوبی برای هنرمندان اینروزگار و حتی آیندگان باشد. صبا بهقدری با قناعت و ساده زندگی میکرد که حتی دستگاه ضبط صوت نداشت. برای ضبط نواختههایش یا به منزل دوستانش میرفت، یا ضبط صوت آنها را امانت میگرفت. درواقع بهغیر از میراث و خانهی پدری، هیچ نداشت ولی اصول اخلاقی و انسانی را زیر پا نمیگذاشت. زندگیاش را مقایسه کنید با زندگی لوکس هنرمندان امروزی که کسبوکار هنریشان راهیست برای رسیدن به برج عاجنشینی آنها. درباره توجه و کمکهای صبا به دیگران و شاگردانش نکاتی را در کتاب آوردهام که امروزه به افسانه میمانند. جمله معروفی هست که میگویند: صبا سعی داشت احیاکننده باشد نه ایجادکننده. بهنظر میرسد اکنون زمان احیای صبا فرارسیده است و این کار میتواند منافع و دستاوردهایی برای موسیقی ایران داشته باشد. متأسفانه برخی ناخواسته، شأن و مقام صبا را تنزل دادهاند. مثلاً وقتی تیتر میزنند که صبا بهتنهایی یک ارکستر بود، خواننده آن مطلب صبا را فقط بهعنوان یک نوازنده متبحر میشناسد و بس. درصورتیکه صبا هنرمندی چندوجهی، صاحب فکر و برنامه و نگران آینده موسیقی ایران بود که در میان انبوهی از مشکلات خانوادگی و کاری و اجتماعی، سلوک هنریاش را فراموش نمیکرد. احیا و بازنمایی سیر هنرجویی صبا، زندگی ساده و قناعتپیشهگی او، تمرکزش بر نهتنها احیای آثار قدما بلکه بر حفظ آنها و بهطور کلی ایدهها و آمال او میتواند سرمشق خوبی برای هنرمندان امروز باشد. عمر صبا کوتاه بود. او در پنجاهوچهار سالگی درگذشت و جالب اینجاست که فقط دو سال بیشتر از پدرش کمالالسلطنه عمر کرد. اواخر سال 1396 در یکی از مجلات موسیقی مصاحبهای چاپ شده بود و مصاحبهشونده در آن مدعی شده بود که: تا پاکت پول را روی تاقچه نمیگذاشتی، صبا یک آرشه هم نمیکشید. با این اوصاف، میتوان به چنین روایتهایی با دیده شک و تردید نگریست. بله، طرح اینگونه جعلیات را تسویه حساب شخصی با سوءاستفاده از سطح پایین آگاهیِ جامعه موسیقی نسبت به صبا میدانم. صبا اگر به دنبال پاکت پول و این مسایل بود، دستکم برای خودش یک دستگاه ضبط صوت میخرید. صبا وارستگی را از پیشینیان و اساتید پاکباختهاش مانند درویشخان، میرزاعبدالله، عارفقزوینی و دیگران آموخته بود. یقین دارم که اگر کسی به شناخت دقیق و واقعی از صبا برسد بهسادگی جعلیبودن چنین روایتهایی را تشخیص میدهد. شاید انتظار معقولی از نشریات تخصصی موسیقی باشد که در انعکاس نظرات دیگران دقت بیشتری داشته باشند. مهمترین بخش قضیه، بالا بودن سطح سواد و آگاهی مخاطبان است. اگرچه چنین انتظاری هم توقع بیجایی نیست. پیشتر یکی از نوازندههای مشهور ادعا کرد که نورعلی برومند میگفت: صبا پس از سالها به این نتیجه تلخ رسید که بیجهت به موسیقی سنتی ایران کمتر توجه کرده است. خواننده و مخاطب آگاه، با یک سوأل میتواند به درستیِ این روایت شک کند: اگر صبا به موسیقی ایران بیتوجه بود، پس به چه چیز توجه میکرد؟ نتیجه تلخی که از آن سخن میگویند، شاید این بود که کام صبا از قدرنشناسی دیگران تلخ بود وگرنه صبا هرچه داشت و حتی جانش را در راه موسیقی ایران گذاشت. کتاب «در قفس» چه بخشهایی دارد؟ این کتاب از هشت بخش تشکیل شده است. «سرگذشت و سرنوشت»، «فرازها و فرودها» (جملات قصار از صبا)، «یادداشتها» (از صبا)، «نوشتهها» (درباره صبا)، «سرودهها» (درباره صبا)، «گاهنامه»، «کتابنامه» و «نامنامه». منظورتان از بخش «سرگذشت و سرنوشت» همان زندگینامه صبا است؟ بله، البته این فصل به ده بخش کوچکتر تقسیم شده است. صبا هنرمندی چندوجهی بود و سعی کردهام تا حد امکان به اجزای زندگی هنری صبا بپردازم. به زودی شاهد انتشار کتاب صبا خواهیم بود. کتاب علینقی وزیری در چه سالی منتشر خواهد شد و آیا عنوان و نامی برای آن انتخاب کردهاید؟ کتاب «در قفس» در چند ماه آینده منتشر میشود و هنوز عنوان کتاب علینقی وزیری نهایی نشده است. انجام انفرادیِ کار تألیف کتاب، از گردآوری منابع تا فیشبرداری و نگارش باعث کندی روند کار و تأخیر در انتشار آن میشود. خوشبختانه ناشر این مجموعه (نشر فنجان) درک درستی از سیر کار تحقیقی و پژوهشی دارد و صبر و حوصله را با درستکاری و جدیت درآمیخته است. ویراستار مجموعه هم از لحظهای که کتاب را به ناشر تحویل میدهم، نظارت دقیق و دلسوزانهای دارد تا متن پیراسته و درستی در اختیار خواننده قرار گیرد.
منبع : شرق
دیدگاه تان را بنویسید