درباره ی کتاب دولت ها و سلسله های حاکم بر اسلام
| آن گونه که صادق سجادی در مقدمه کتاب «دولت ها و سلسله ها حاکم بر اسلام» آورده است این اثر قدمتی 120 ساله دارد و به مرور تکمیل شده است.
۵۵آنلاین :
55 آنلاین:
آنگونه که صادق سجادی در مقدمه کتاب «دولتها و سلسله ها حاکم بر اسلام» آورده است این اثر قدمتی 120 ساله دارد و به مرور تکمیل شده است. نخستین بار تاریخدانی به نام استنلی لین پل کتابی مشتمل بر نسبنامهی صد و هجده سلسله از خلفا و فرمانروایان و سلاطین جهان اسلام منتشر کرد که این کتاب با عنوان طبقات سلاطین اسلام توسط عباس اقبال آشتیانی ترجمه شده است. در ادامه، همین کتاب اساس کار واسیلی ولادیمیروویچ بارتولد قرار گرفت و او با افزودن تکملهای، ترجمه روسی آن را منتشر کرد. سپس خلیل ادهم برخی دیگر از اسناد و نسخ خطی را مشاهده و بررسی کرد و 63 سلسله دیگر به اثر قبل اضافه و کتاب را به زبان ترکی تحت عنوان دول اسلامیه منتشر ساخت و در آخر احمد سعید سلیمان یا اضافه کرد 27 سلسله دیگر تعداد سلسلههای حاکم را به 208 افزود و یا نام تاریخ الدول الاسلامیه و معجم الاسر الحاکمه در قاهره منتشر کرد. سجادی تلفیق این چهار نسخه را پیشتر در قالب دو جلد با عنوان تاریخ دولتهای اسلامی و خاندانهای حکومتگر منتشر کرد و در کتاب حاضر با اضافه کردن 38 سلسله و رساندن آن به 246 خاندان یا سلسله نسخهای جدید را توسط نشر رایزن عرضه کرده است، اما این تصحیح هم همچنان قابل تکمیل است و آن گونه که سجادی مینویسد سلسلههای خُرد در شرق و غرب جهان اسلام بودهاند که به دلیل قلت اطلاعات دقیق، در کتاب گنجانده نشدهاند و به زودی و در چاپهای بعد منتشر میشوند.
کتاب از چه میگوید؟
این اثر همان گونه که در مقدمه اشاره شده و از عنوان آن برمیآید مطالعهای است در باب سلسلهها و دولتها حاکم بر قلمرو اسلام؛ که ذیل آن پیشینه و نحوه تأسیس، ویژگیهای حکومتها و سلسلهها و فراز و فرودشان مورد بررسی قرار میگیرند. نخستین حکومت اسلامی به دست پیامبر اسلام (ص) در مدینه بنیان شد و توانست در مدت کوتاهی بر قسمتی بزرگ از دنیای آن روز- از سواحل آفریقای شمالی و اسپانیا تا حدود شبه قاره هند و ترکستان چین مستولی شود- کتاب در فصل اول با همین مقطع آغاز و در ابتدا به جانشینان پیامبر (ص) یعنی به خلفای راشدین در قرن اول و سپس به امویان، عباسیان و عباسیان مصر میپردازد. فصل دوم حد فاصل سالهای دوم تا نهم هجری در اندلس (اسپانیا) را دربرمیگیرد و در آن سلسلههایی همچون امویان اندلس، بنی حمود، بنی عباد، بنی جهور و بنی عامر بررسی میشوند. سومین فصل اختصاص به آفریقای میانه قرنهای دوم تا چهاردهم دارد- منطقهای که مسلمانان از آغاز فتح شمال آفریقا آن را مغرب میخواندند- و ذیل آن به ادریسیان، بنی حماد، موحدون، جمهوریهای تونس، لیبی، الجزایر، سنگال، مالی، کینه، نیجریه، سودان، چاد و سومالی پرداخته میشود. چهارمین فصل بر سده سوم تا چهاردهم هجری در مصر و سوریه تمرکز دارد و خواننده در آن با سلسلهها و حکومتهایی همچون ایوبیان، فاطمیان و جمهوریهای سوریه و لبنان آشنا میگردد. فصل پنجم، به جزیره العرب که به لحاظ تاریخی و قومی بر حجاز، عسیر و یمن و عدن و همان و کویت اطلاق میشود، اختصاص دارد و حکومتهای بنی زیاد، بنی یعفر، بنی نجاح، بنی زریع، جمهوریهای یمن و همچنین حکومتهای آل رشید، آل سعود، آل صباح، آلی ثانی و آلی خلیفه را دربردارد. سوریه و بینالنهرین در بازه قرنهای چهارم تا ششم، ششمین فصل کتاب است و حمدانیان و بنی مرداس و بنی مروان و بنی مزید و جمهوری عراق تشکیلدهنده آن. فصل هفتم بیان کننده فراز و فرودهای آل عراق، بنی دلف، طاهریان، علویان، صفاریان، سامانیان، بریدیان، زیاریان، باوندیان و مرعشیان درحد فاصل قرنهای سوم تا یازدهم ایران و ماوراء النهر است، دولتهایی که آنان را دولتهای عصر بیداری یا تجدید حیات فرهنگی ایران میخوانند. فصل هشتم ایران و آسیای غربی تحت لوای سلجوقیان بزرگ، سلجوقیان، کرمان، شام، عراق و آناتولی در چهار قرن پنجم، ششم، هفتم و هشتم را بررسی میکند؛ سلسلهای که یکی از مهمترینهای تاریخ اسلام است چرا که در آنها در سراسر حکومتهای اسلامی دولتها و حکومتها به استقلال فرمان میراندند. «جانشینان سلجوقیان- اتابکان» نهمین فصل از کتاب است که حکومت اتابکان آذربایجان و فارس، لر بزرگ و کوچک و یزد را واکاوری میکند؛ در این فصل مخاطب با این موضوع آشنا میشود که چگونه دستهای از غلامان که به اتابکی شاهزادگان انتخاب میشدند به خصوص در دوره سلجوقیان به حکومت دست یافتند و چه قلمروهایی داشتند. فصل دهم، «جانشینان سلاجقه در غرب آناطولی» نام گرفته است. مورخان عصر سیطره این حکومتها را دوره ملوک الطوایفی میدانند چرا که سلجوقیان و اتابکان مضمحل شده بودند و عثمانها دست بالای قدرت را در اختیار داشتند. یازدهمین فصل بر فراز و فرود عثمانیان تمرکز دارد و سیر تاریخی پدیدار شد جمهوریهای ترکیه، آلبانی و بوسنی و هرزگوین را بررسی میکند. فصل دوازدهم «مغول» نام دارد. از نکات مهم این فصل عدم تمرکز صرف بر شخص چنگیز است؛ آنگونه که به حد مقدورات به پیشینه و همچنین جانشینان او یا سلسلههایی که به واسطه او تشکیل شدهاند- یعنی جوچی، جغتای، اوکتای قاآن و تولوی- پرداخته شده است. فصل سیزدهم به ایران اختصاص یافته و از چوپانیان تا پهلوی، در آن معرفی میشوند. فصل چهاردهم به منطقه ماوراء النهر در فاصله قرنهای هشتم تا چهاردهم میپردازد که تیموریان، شیبانیان، جانیان، منغیتیان، خانهای خیوه و خوقند از زیرمجموعههای آن هستند. فصل ماقبل آخر کتاب به شرق ایران، شبهقاره هند و آسیای جنوب شرقی میپردازد. از نکات قابل توجه درباره شبهقاره هندوستان این است که این منطقه به جز بخش کوچکی از آن هرگز به اطاعت دستگاه خلافت اسلامی درنیامد که در این فصل به چرایی این امر، اقدامات و کنشها و واکنشهای حول آن اشاره میشود. پایان بخش کتاب، فصل شانزدهم است که به جمهوریهای مستقل و خودمختار آسیای میانه و قفقاز همچون ازبکستان، تاجیکستان، قرقیزستان، قزاقستان، آذربایجان، چچن و … میپردازد.
چرا مهم است؟
با توجه به اظهارنظرها و موضع گیریهای مختلف و متضاد در تاریخ، اطمینان به متون تاریخی به مرور تا حد زیادی کاهش یافته است مگر این که یا به نویسنده اطمینان کامل وجود داشته باشد- که طبیعتاً هیچ محققی به طور کامل قابل اطمینان نیست- یا به پیشینه و منابع تحقیق. میتوان گفت این کتاب از هر دو بُعد تا حد زیادی بهرهمند بوده است، هم به لحاظ پیشینه تحقیقاتی گردآورنده هم به لحاظ پیشینه تحقیق، کتاب در گام اول مخاطبش را از گشت و گذار سطحی اطلاعات بینیاز میکند و به مثابه دایره المعارف عمل مینماید که با توجه به توضیحات مقدمه و همچنین سبقه گردآورنده در دایره المعارفنویسی به نظر میرسد چنین هدفی در ذهن وی بوده و باید گفت که او موفق عمل کرده است. همان گونه که در سطور فوق اشاره شد کتاب ادامه راه چندین اثر تاریخی است؛ تا پیش از غالب شدن این سبک از نگارش، تاریخ اسلام و سلسلهها و حکام را به نقل از روایات منتسب به صحابه منتشر میکردند یا اینکه تاریخ را به فرمان حکام- یا صاحبان قدرت- مینوشتند که از دل همین سبک و روشها بود که دوگانههای ابوهُریره و بخاری به وجود میآمد. اما این سبک که مبتنی بر آمار، جغرافیا و مکتوبات و سکوک است تا خد زیاد مداخله انسانی را کاهش داده است که این ویژگی هم از نکات مهم و قابل اعتنای کتاب سجادی است.
چه ضعفهایی دارد؟
جدای از نقاط قوت که پیشتر به آن اشاره شد، کتاب نقاط ضعفی را نیز در دل خود دارد. این اثر به لحاظ الگوی متنی از انسجام کافی برخوردار نیست یا لااقل خواننده در نگاه اول به آن پی نمیبرد. در واقع براساس روشهای گردآوری این سنخ آثار، میبایست محتوای فصول کتاب به روش معین و سلسلهواری به دنبال یکدیگر بیایند اما این موضوع در فصلهای کتاب رعایت نگردیده است. به علاوه، این گفته درباره تاریخ وجود دارد که این رشته ذاتاً خشک است و متنش به راحتی مخاطب را جذب نمیکند که این موضوع در این کتاب دو چندان شده است این گونه که در ابتدای هر بخش تنها اطلاعات کلی به مخاطب عرضه میشود؛ روندی که تنها در فصل دهم شکسته میشود و مخاطب غیر محقق را با headline فصل آشنا و او را ترغیب به خواندن میکند.
منبع: مجله صدا
منبع : ۵۵آنلاین
دیدگاه تان را بنویسید