نا پيداي تاريخ

۵۵آنلاین :

55آنلاین: اينكه نويسندگي در اينجا با «ترجمه» از هر سنخِ داستان يا تئوري و نقد ادبي روزبه‌روز فاصله بيشتر گرفته، نكته‌‌ درخور تأملي است. منتقدان معاصر معتقدند شعر، نقد ادبي، نمايش‌نامه و فرم‌های دیگر نيز به قدرِ داستان - از داستان كوتاه و بلند گرفته تا رمان- ادبيات هستند. اما اين طرز تلقي هنوز در سطح جهان نيز به‌طور كامل و بدون اماواگر پذيرفته نيست، چه برسد در ايران كه مدت‌هاست كه داستان‌نويس را از مترجم و منتقد ادبي جدا كرده‌اند و عرصه كارِ آنان را يكسر متفاوت كه هيچ، متضاد و در مواردي مغاير و متزاحمِ هم مي‌خوانند. البته اين نگره كه خبر از شكاف نويسنده و مترجم مي‌دهد، چندان در ايران مقوله‌اي تاريخي نيست. دست‌كم در يكي دو دهه پربار ادبيات ايران نويسندگان و مترجمان دوش‌به‌دوش هم و نه در مصاف با هم نوشتند و ترجمه را نيز نوشتن دانستند.

در طرز تلقي تازه‌اي كه ادبيات را گسترده‌تر از رمان و داستان مي‌داند، انگشت اتهام به سمتِ مناسبات بازار است كه شناخت ما را از ادبيات و زبان‌هاي مختلف در رمان‌ها خلاصه كرده. اين نقد و نظر، تنها يكي از رهاوردهاي كريستوفر دومينگز، نويسنده و منتقد ادبي مكزيك است كه در سفرش به ايران و در مصاحبه‌اي كه با «شرق» داشت، از آن سخن گفت. بگذريم كه او از سرزميني مي‌آمد كه به رمان‌نويسي شهرت دارد و درست از ميان غول‌هاي رمانِ جهان اين انتقاد را مطرح مي‌كرد. نمونه‌هاي وطني آن نيز بسيارند؛ كساني كه خود را نويسنده مي‌دانند و نه مترجم يا منتقد ادبي و برعكس، ديگران آنان را بيش از هر چيز مترجم مي‌خوانند يا منتقد ادبي. از آن ميان نويسندگاني هم هستند كه اخيرا پا در كفش منتقدان كرده‌اند و روايت‌هاي خود را از داستاني كه خوانده‌اند به مخاطبان روزنامه‌ها و مجلات به عنوان نقد ادبي قالب مي‌كنند. بگذريم. شاپور بهيان، يكي از افرادي است كه در ادبيات ما جايگاهي متفاوت دارد. از جُنگ اصفهان و حلقه‌ ادبي جريان‌ساز و پرحاشيه هوشنگ گلشيري بر آمده و در ميانه بحث‌وفحص‌هاي اهالي ادبيات كه بيشتر متوجه حاشيه است تا متن، ترجيح مي‌دهد اين تكه از روزگارِ نوشتن را برملا نكند، مگر آنچه از تأثير جنگ ناگزير و ناخواسته بر داستان‌هايش سايه انداخته‌اند. بهيان،‌به دليل سابقه تدريس و ترجمه تئوري ادبي و هم‌نشيني با تئوري ادبي - آنچه حلقه مفقوده داستان‌نويسان اخير ماست- بيش از هر چيز با عنوان مترجم شناخته شده است. گرچه در كارنامه او گويا داستان‌نويسي و نقدنويسي تقدم بيشتري نسبت به ترجمه دارد.

به هر تقدير مجموعه‌ متفاوتِ «در سرزميني ديگر» نخستين كتاب داستاني منتشرشده او است. پيش از اين از بهيان ترجمه‌اي مهم خوانده بوديم با عنوان «كافكا: به سوي ادبيات اقليت». كه از مهم‌ترين و متفاوت‌ترين نقدهاي ادبي معاصر درباره كافكاست. چندي پيش نيز مجموعه‌ نقد/مقالات بهيان در نشر چشمه منتشر شد با عنوانِ «چكامه گذشته/مرثيه زوال». اين مجموعه همچنان كه خود او در درآمد كتاب نوشته، شامل نقدهايي است كه بر آن است نشان دهد واقعيت در هر اثر چگونه ساخته مي‌شود و متن را بازنمود واقعيت نمي‌داند. در نظر او متن خود واقعيتش را مي‌سازد و اين واقعيت از خلال گفتمان‌هاي يك دوره شكل مي‌گيرد. او در اين مقالات هم از مهم‌ترين نويسندگان ايراني؛ هدايت، گلستان و گلشيري مي‌نويسد، هم از نويسندگاني كه صدايشان در گردوغبار تاريخ چندان به گوش نرسيده: بهرام حيدري. كه به نوشته بهيان «نوشتن خود را با شرح زوال آغاز مي‌كند. از نكات مهم اين مجموعه‌مقالات ارجاعات تاريخي و نه بيوگرافيك به آثار ادبي است. اينكه نقدها سعي دارند از درون اثر ادبي با آن سخن بگويند و نيروهاي تأثيرگذار بر آن را شناسايي كنند.

منبع: شرق