ویلیام فاکنر و ما ایرانیان
| در ژوئن ٢٠٠٥ رضا براهنی در مراسم بزرگداشتش در دانشگاه تورنتو از ویلیام فاکنر بهعنوان نویسندهای یاد میکند که «بر قلمروی بیادبیات، یعنی جنوب آمریکا ظهور کرد و قارهای خیالی ساخت که نهتنها جنوب ایالات متحده، که بخش معتنابهی از آمریکای لاتین را هم دربر گرفت و تحتتأثیر قرار داد.»
۵۵آنلاین :
در ژوئن ٢٠٠٥ رضا براهنی در مراسم بزرگداشتش در دانشگاه تورنتو از ویلیام فاکنر بهعنوان نویسندهای یاد میکند که «بر قلمروی بیادبیات، یعنی جنوب آمریکا ظهور کرد و قارهای خیالی ساخت که نهتنها جنوب ایالات متحده، که بخش معتنابهی از آمریکای لاتین را هم دربر گرفت و تحتتأثیر قرار داد.» براهنی در این سخنرانی فاکنر را نویسندهای میداند که «بی او، بورخس، کورتزار، خوان رولفو، مارکز و یوسا قابل تصور نیستند.» او در بخشی دیگر از همین سخنرانی میگوید: «یک جنوب آمریکا هست که تاریخی است و یک جنوب دیگر هست، که ادبی است.» و این «جنوب ادبی» از دید براهنی همان جنوبی است که فاکنر در رمانهایش به آن موجودیت بخشیده است. حدود یک سال پیش از این سخنرانی براهنی، کتاب «جمهوری جهانی ادبیات»* پاسکال کازانووای فرانسوی به انگلیسی ترجمه و منتشر شده است. کازانووا در بخشی از این کتاب با عنوان «انقلاب فاکنری» از پیوندی حرف میزند که میانِ ویلیام فاکنر، بهعنوان نویسندهای که از جنوب آمریکای شمالی مینوشت، با نویسندگانی از «جنوب»های مختلف دنیا برقرار شده بود. منظور کازانووا از این «جنوب» دوم، کشورهایی است که مناسبات و ساختارها و باورهای کهن همچنان در زندگی مردمشان حضوری سفتوسخت و ملموس دارد. کازانووا از فاکنر بهعنوان نویسندهای سخن میگوید که راهحلی را پیشِروی نویسندگان جهانسوم نهاد برای برونرفت از قالبهای فرسوده داستانگویی و درعینحال پرداختن به وضعیت خود بهعنوان مردمی که هنوز یکسره از ساختارهای پیشامدرن رهایی نیافته بودند و با مسائلی دستوپنجه نرم میکردند که ریشه در الگوهای کهنه همچنان حاکم بر زندگی و جامعهشان داشت. کازانووا در این بخش از کتاب خود ردِ فاکنر را در آثار نویسندگان الجزایر، اسپانیا و آمریکایلاتین پی میگیرد و نشان میدهد که نویسندگان این کشورها هر یک چگونه از طریق فاکنر راهی به رهایی یافتهاند. به اعتقاد کازانووا جذابیت فاکنر برای نویسندگان کشورهایی از این دست صرفا در تکنیک نویسندگی او خلاصه نمیشود. آنچه کازانووا در این بخش از کتاب خود از تأثیر فاکنر بر نویسندگان این کشورها ترسیم میکند، برای آن دسته از مخاطبان ایرانی که سیرِ داستاننویسی معاصر ایران را دنبال کردهاند بیشوکم یادآورِ تأثیری از همین جنس در داستان مدرن ایرانی است. در تاریخ داستاننویسی مدرن ایران اگر دقیق شویم میبینیم که پیام ویلیام فاکنر زودتر از دیگر همتایان او در ادبیات مدرن جهان به گوش داستاننویسان ما رسیده بود. آثار او زودتر از آثار دیگر مدرنیستهای همتای خود، مثل جویس و ویرجینیا وولف، به فارسی ترجمه شد و بیش از آنها نیز بین مدرنیستهای ایرانی اقبال یافت. چنین اقبالی، بیش از شیفتگی به تکنیک فاکنر، بازمیگردد به همان «جنوب ادبی» که براهنی از آن سخن گفته است، یعنی آن جنوبی که حدود آثار فاکنر را از جنوب تاریخی و جغرافیایی فراتر میبرد و به تمامی جنوبهای جهان متصل میکند. از طرفی «جنوب ادبی» مدنظر براهنی همان حلقه واسطی است که جنوب تاریخی و جغرافیایی فاکنر را به جنوبهایی که کازانووا به آنها اشاره دارد متصل میکند و همچنین به جنوبهایی که کازانووا ندیده است، از جمله داستاننویسی مدرن ما که از دلِ وضعیتی متناقض پدیدار شد. وضعیتی مدرن و درعینحال عمیقا پیشامدرن. در بحبوحه چنین وضعیتی بود که مواجهه با فاکنر رخ داد و این مواجهه گویا خودآگاه یا ناخودآگاه نویسندگان ایرانی را به همان راهحلی رساند که کازانووا در صحبت از تأثیر فاکنر بر نویسندگان آمریکایلاتین و الجزیره و اسپانیا از آن سخن گفته است. فاکنر در «جنوبِ ادبی» ساخته و پرداخته خود سبکی ارائه داده بود که به نویسنده مدرن ایرانی امکان میداد با ساختهای فرسوده و سختجانی که همچنان در زندگی او حضوری پررنگ داشتند مواجه شود بیآنکه مجبور باشد برای بیانِ وضعیت متناقض خود به قالبهای فرسوده بیان ادبی مقید بماند. در ادبیات داستانی ایران از همان آغاز تا امروز تأثیر فاکنر را به شکلهای مختلف میتوان دید و لمس کرد؛ از قصه «لنگ» ابراهیم گلستان در مجموعه «شکار سایه» و «سنگ صبور» صادق چوبک گرفته تا «شازده احتجاب» هوشنگ گلشیری و «روزگار دوزخی آقای ایاز» و «رازهای سرزمین من» رضا براهنی و «سمفونی مردگان» عباس معروفی و «سیاسنبو» و «من ببر نیستم پیچیده به بالای خود تاکم» محمدرضا صفدری و در نسل جدیدتر «کوچه ابرهای گمشده» و قصه کوتاه «خوابهای جنوبی» از مجموعه «پوکهباز» کورش اسدی و بسیار رمان و قصه کوتاه دیگر، هرکدام رد و نشانی از فاکنر را در خود دارند و همینجا لازم است گفته شود که ارزیابی کیفی این رد و نشان و اینکه درکِ فاکنر در ایران چهقدر نصفهونیمه و چهقدر کامل بوده است، موضوع این بحث نیست. صحبت از نفسِ این تأثیر است و تلاش برای درکِ چرایی آن. این تأثیر صرفا برآمده از شیفتگی در برابر تکنیک فاکنر نبوده است. قضیه، دستکم در مورد نمونههایی که مثال آورده شد، فراتر و عمیقتر از شوق و ذوق صرف نسبت به یک تکنیک روایی خاص است و به احساس نزدیکی عمیقتری بازمیگردد که ریشهدار در همان «جنوب ادبی» است. فاکنر الگویی پیش نهاده بود برای به بیان درآوردنِ جهانی که در آن اساطیر همچنان در زندگی روزمره حی و حاضر بودند و همزمان راهحلی زیباییشناختی ارائه میداد برای فرارفتن از قیود این جهان. نویسندگان برآمده از سرزمینهایی که با تناقضهایی بزرگ دستبهگریباناند با او قرابت و پیوندی عمیق احساس میکنند. آثار او هنوز از پسِ اینهمه سال که از نوشتهشدنشان میگذرد در برابر گذر زمان سختجانی به خرج میدهند و هرچند ممکن است در زادگاهش جاافتادنِ داستانهایی یکبارمصرف و صدور این داستانها به اقصینقاط عالم، آثاری از جنس آثار او را بیش از پیش دیریاب کرده باشد، اما در داستانهای او برای مخاطبی که مُدبودن را با مدرنبودن اشتباه نگیرد، همچنان چیزی اصیل برای کشفکردن و شگفتزدهشدن وجود دارد. درهرحال همواره در تمام مناطق جهان، منطقههایی جنوبی وجود دارند که در برابر یکسانسازی فراگیر جهانی مقاومت میکنند. نیروی رهاییبخشِ جنوب ادبی فاکنر در چنین منطقههایی است که عمل میکند. * این کتاب با ترجمه شاپور اعتماد در نشر مرکز منتشر شده و نقلقولها از آن، همه برگرفته از همین ترجمه است.
دیدگاه تان را بنویسید