نگاهی به کتاب برنامهریزی و قدرت در ایران
| برنامهریزی در اقتصاد ارتباط تنگاتنگی با توسعه حکومت و همچنین بینش شخص حاکم داشته و دارد. چرا که با برنامهریزیست که یک کشور یا بنگاه میتواند مقصد خود را مشخص و در بازههای تعریف شده اعم از کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت خود را بسنجد.
۵۵آنلاین :
55 آنلاین:
برنامهریزی در اقتصاد ارتباط تنگاتنگی با توسعه حکومت و همچنین بینش شخص حاکم داشته و دارد. چرا که با برنامهریزیست که یک کشور یا بنگاه میتواند مقصد خود را مشخص و در بازههای تعریف شده اعم از کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت خود را بسنجد. فارغ از تحلیل مثبت یا منفی بودن نظمدهی از بالا (توسط دولت) که پرداختن به آنها فرصتی دیگر میطلبد، صاحبنظران متفقالقولاند که برنامهریزیها به چندین و چند دلیل همیشه به مذاق راس حکومتها خوش نمیآیند؛ اولا اینکه این مقوله وضعیت موجود را در برابر دیدگان تصمیمگیران میگذارد که ممکن است آنها به دلایل مختلف توانایی یا علاقهای به شنیدن وضع موجود نداشته باشند. از این گذشته برنامهریزی غالبا محدودیت میآورد، به این معنا که همچون فیلتر بر سر راه هزینهها قرار میگیرد. به دلایل فاکتورهای فوق و بعضی دلایل دیگر، نهادهای برنامهریز و افراد با این تفکر در ایران ناموفق بودهاند. هرچند که ریشههای فکری - مکتبی برنامهریزان همواره مورد نقد بوده است اما با این حال نمیتوان از عملکرد آنان سخن نگفت به خصوص درباره پایه گذارانش.
علاوه بر ماهیت برنامهریزی و کارکرد آن، نقش افراد برنامهریز از اهمیت بالایی برخوردار است یکی از این افراد ابوالحسن ابتهاج است که در بخشی از کتاب اینگونه معرفیاش میکنند: «او اغلب موارد در چنین وضعی قرار داشت ... فریاد میکشید ... دستهایش را بالا میبرد، روی میز میکوبید ... در صحبت با مقامهای ارشدی که شایستگی لازم را نداشتند از کلمات زشت استفاده میکرد، که کار درستی نبود اما صرفا ناشی از عصبانیت بود و چیزی در دل نداشت. هنگامی که خشمگین میشد، چشمتان روز بد نبیند، میتوانستیم صدای او را از آن طرف ساختمان هم بشنویم.» این جملات توصیف فردیست که نامش به برنامهریزی توسعه در ایران گره خورده. ابتهاج منتقد بود و حتی شخص شاه را هم از نقادی بینصیب نمیگذاشت و این موضوع یکی از دلایل اصلی کنار گذاشتناش از قدرت و شاید ناکامی برنامههای توسعهای شد.
کتاب چه میگوید؟ کتاب برنامهریزی و قدرت در ایران ریشههای اصلی برنامهریزی توسعه در ایران پیش از انقلاب را با تاکید بر نقش ابوالحسن ابتهاج بررسی کرده؛ ابتهاج فردی است که ریاست بانک ملی، ریاست سازمان برنامه و چند عنوان دیگر را تجربه کرده و به واسطه ایفای نقشش در سازمان برنامه به شهرت یافته تا آنجا که مجله نیویورک تایمز در سال 1341 او را از نمادهای مبارزه با فساد خوانده است. این کتاب در وهله اول به زندگی و نگرش ابتهاج و همچنین شرایط سیاسی - اقتصادی مقطع فعالیت میپردازد و در پی پاسخ به سه پرسش محوریست. ابتدا این پرسش مطرح میشود که انگیزهها و اندیشههای ابتهاج از کجا سرچشمه گرفته بود؟ ابتهاج کارهای زیادی را انجام داد، و ثروت زیادی را برای ایران خلق کرد. اما این کار را به شیوهای انجام داد که در زمان خودش غیرمعمول به شمار میرفت. داستان وی را تا اندازهای میتوان با کارآفرینان بزرگ غربی مقایسه کرد، و در عین حال زندگی او را بایستی در چارچوبی وسیعتر از تلاش برای توسعه ایران - و در حقیقت جهان سوم - مورد بررسی قرار داد. چرا ابتهاج فردی برجسته به شمار میرفت و باورها و دیدگاههایی متفاوت با بسیاری از ایرانیها داشت؟ دوم، چرا ابتهاج توانست به دستاوردهایی تا این اندازه با ارزش دست یابد؟ اگرچه برنامههای اجرا شده در دهه 1330 در مقایسه با استانداردهای امروزی ابتدایی به نظر میرسید اما در این کتاب نشان داده میشود که با توجه به تنگناهای فراوان و گوناگونی که در آن زمان وجود داشته، ] اقدامات ابتهاج [ دستاورد چشمگیری به شمار میرفته. دستاوردهای ابتهاج را تا حدودی میتوان با کمک بسیاری از دگرگونیهایی که ایجاد کرده بود، توضیح داد. اما در عین حال بررسی دقیق روابط وی با شاه و نظام تصمیمگیری در حکومت پهلوی هم ضروریست. سرانجام این پرسش در کتاب مطرح میشود که، در نهایت چرا ابتهاج موفق نشد - پس از اینکه ابتهاج سازمان برنامه را ترک کرد درآمدهای نفتی چشمگیر ایران صرف تامین مالی طرحهای بیثمر نظامی و شکوهبخشی به حکومت شاهنشاهی شد، و برنامه ریزی در خدمت قدرت گرفت. مباحث در این زمینه پیچیده است برخی از تحلیلگران بر این باورند که ابتهاج چهرهای غیرمعمول بود و با زمان و مکان خود همخوانی نداشت.
چرا مهم است؟ این کتاب که علاوه بر بیان تاریخ چندین نکته و راهبرد در دل خود دارد؛ اولین آن نشان دادن نسبت محدودیت منابع و تصمیمگیری و تاثیر آن بر عملکرد اقتصادست که در دهه اخیر نیز به یکی از دغدغهها تبدیل شده است؛ فارغ از تقسیمبندی مکتبی و تمایل به نهادگرایی که در پرسش مشهود است، انتظارات نامحدود و منابع محدود (که به عنوان یکی از بخشهای کتابست) عبارت آشنایی برای پوپولیسم است. ابتهاج زمانی که در راس شورای اقتصادی قرار گرفت وقتی از وی خواسته شد تا درباره وظیفه پیشبینی شده برای شورا توضیح دهد برای پاسخ از یک مقایسه ساده و خودمانی استفاده کرد. اگر یک مغازهدار در تهران بخواهد محل کار خود را گسترش دهد، ابتدا باید یک بنا پیدا کند، به او توضیح دهد که چه نوع تغییری را در ذهن دارد و از وی بخواهد تا هزینه کار را برایش برآورد نماید. ابتهاج مینویسد: من گفتم ... هدف این شورای عالی این است که بنشیند و کاری را که مغازهدار خود مسئولیت آن را بر عهده داشت انجام دهد. اگر بنا به او بگوید که شما نمیتوانید با پولی که دارید دو اتاق به اندازه دلخواه خود بسازید یا باید پول کافی برای انجام این کار فراهم کند و یا اینکه اندازه اتاقها را کاهش دهد ... من تلاش کردن موضوع را به همین سادگی توضیح دهم و این دقیقا معنای برنامهریزی است. ابتهاج ادامه داد، مغازهدار رفتاری عقلایی دارد اما حکومت شاهنشاهی ایران عقلایی عمل نمیکند. از این گذشته، کتاب نگاه یک دولتمرد عصر پهلوی به چگونگی استفاده از درآمد حاصل از نفت را نشان میدهد. به علاوه با مطالعه کتاب نگاه توسعهای ابتهاج و حاصل آن و در مقابل انتهای تاکید شاه بر بودجه نظامی نشان داده میشود.
چه ضعفهایی دارد؟ با جابهجایی حکومت و پیروزی انقلاب در سال 57، دسترسی محققین تاریخ معاصر به منابع دست اول حکومت پیشین به دلایل مختلفی ممکن نشد؛ از این رو بود که یا باید کار خود را متوقف میکردند، یا منتظر تاریخنویسان جدید میماندند؛ از این رو تنها یک راه در پیش داشتند، تاریخ شفاهی و پذیرفتن ضعفهایش. این کتاب نیز با چنین مسالهای روبرو بوده و نویسندگان آن اشاره دارند که مصاحبههایی با ابتهاج و همچنین چهرههای برجسته ایرانی و غربی داشتهاند و همزمان اشاره کردهاند که تاریخ شفاهی هنگام اشاره به زمان وقوع حوادث ناقص است. به علاوه عدم دسترسی نویسندگان به منابع درون ایران، موجب شده است که بخشی از اسناد را نادیده بگیرند هرچند رجوع آنها به تاریخ شفاهی هاروارد، اسناد بانک هنگکنک و بانک انگلستان، سازمان ثبت اسناد عمومی بریتانیا و بایگانی ملی امریکا و برخی دیگر منابع کمک بزرگی مرتفع کردن آن کاستی کره است. و در آخر، نگاه یک سویه (از بعد مکتبی) به عوامل بازدارنده توسعه است که گویی همه کاستیها و عوامل شکست توسعه و برنامهریزی را صاحبان اندیشه بازار آزاد (لیبرال) به دوش کشیدهاند.
منبع: مجله ی صدا
منبع : ۵۵آنلاین
دیدگاه تان را بنویسید