فئودالیسم ایرانی

۵۵آنلاین :

فئودالیسم به دوره معینی از تاریخ اروپا از قرن نهم تا سیزدهم میلادی اشاره دارد که در آن قدرت سیاسی میان زمین‌داران بزرگ تقسیم شده بود و هر زمین‌دار یا ارباب دارای جماعتی رعیت بود که در ازای خدمات، حق تملک زمین یا استفاده از زمین را از ارباب به دست می‌آورد. بسیاری از خصوصیات نظام فئودالی برابر و مشابه با نظام ارباب-رعیتی در شرق و آسیای‌میانه بوده و در برخی موارد با هم تفاوت داشته‌اند. در بسیاری از کشورها فئودالیسم با اصلاحات ارضی و تقسیم زمین‌های زراعی بین کشاورزان از میان رفته ولی هنوز هم در بعضی از کشورهای جهان‌سوم روابط فئودالی و زمین‌داری دیده می‌شود. در ایران، فئودالیسم بیشتر با نام حکومت ملوک‌الطوایفی یا نظام ارباب- رعیتی شناخته شده است. در چند دهه اخیر تحقیقات زیادی در مورد نظام اقتصادی و شیوه تولید شرقی و وجوه اختلاف و اشتراک آن با نظام فئودالی در غرب عمدتا با ارجاع به نظریه شیوه تولید آسیایی مارکس و نظریه استبداد شرقی ویتفوگل صورت گرفته که گاه نتایج کاملا متضادی را منعکس می‌کند. آخرین نمونه از این تحقیق، در کتابی با عنوان «نگاهی تازه به شیوه تولید زمین‌داری در ایران از آغاز تا دوران مغولان» صورت گرفته است. در این کتاب نویسنده با نگاهی به آثار مرجع تاریخی ایران قبل و بعد از اسلام، به بررسی شیوه تولید زمین‌داری پرداخته است. کتاب در پنج فصل و هر فصل در چند بخش ساختار اقتصادی و سیاسی ایران را تا دوران چیرگی خلافت عربی-اسلامی بررسی می‌کند. این کتاب در پی نشان‌دادن آن است که ساختار اقتصادی یا شیوه تولید چیره در ایران از دوران هخامنشیان تا آستانه برآمدن صفویان و به‌ویژه در دوران خلافت اسلامی، یک شیوه تولید فئودالی یا زمین‌دارانه بوده است. افزون‌برآن، نویسنده با گواه‌گرفتن کارکردها و روندهایی سیاسی و اقتصادی این بازه زمانی، نشان می‌دهد که شیوه تولید فئودالی در ایران یک سامانه اجتماعی خود‌بنیاد بومی بوده که در شرایط خاص سیاسی و جغرافیایی ایران شکل گرفته است. فصل نخست نگاهی مفهومی به ساختار اقتصادی و شیوه‌های تولید با رجوع به آرای مارکس دارد. همچنین دو مفهوم شیوه تولید آسیایی و استبداد شرقی در این فصل بررسی شده‌اند که نویسنده آنها را «افسانه‌آمیز و نادرست» می‌داند. در فصل دوم نشان داده شده که سامانه زمین‌داری یا چیزی که اروپاییان به آن فئودالیسم گفته‌اند یک نهاد تاریخی خودبنیاد و اصیل در ایران از دوران هخامنشیان تا زمان حمله عرب‌ها به ایران و نیز کشورهای تاریخی یکجا‌نشین شرق است. فئودالیسم در اروپا هزارو ٥٠٠ سال پس از تکامل سامانه زمین‌داری در ایران پدید آمده و تمدن و نظام زمین‌داری ایران نه وام‌دار الگوی فئودالیسم اروپایی است و نه نیازمند تعریف و هم‌سنجی خود با آن. در فصل سوم به روند و چگونگی سقوط شهرهای ایرانی در برابر ورود اعراب پرداخته شده و هم‌زمان با نشان‌دادن دگرگونی در شیوه تولید زمین‌داری در ایران، فرایند دگرگونی در زیربنای اقتصادی شیوه تولید توضیح داده می‌شود. ساختار فرمانروایی اعراب در ایران و ساختار دولت‌های بومی ایرانی‌تبار نیز در این فصل بررسی می‌شود. در فصل چهارم ریشه‌های اقتصادی نظام زمین‌داری ایران مانند خراج، جزیه و اقطاع بررسی شده است. نظام اقطاع یا واگذاری و اجاره املاک سلطان به امیران و نزدیکان پادشاه، از مدت‌ها قبل در دستگاه خلفای اسلامی سابقه داشت. اقطاع‌داران و کسانی که املاک خالصه سلطان را در اجاره داشتند، از اراضی تحت‌تصرف خود، تنها حق تمتع مالی داشتند و رعایا هم به اقطاع‌داران جز پرداخت حقوق مالکانه، هیچ‌گونه الزام و تعهد دیگری نداشتند. در این فصل همچنین ساختار اقتصادی و تکامل شیوه تولید زمین‌داری در شهرهای گوناگون ایران دوره خلافت اسلامی نشان داده شده است. در فصل پنجم، پس از بررسی پیشینه ترکان، چگونگی حمله مغول‌ها به ایران و تأثیرات آن بررسی شده است. همچنین ورود بن‌مایه‌های قبیله‌ای در روبنای شیوه تولید زمین‌داری ایران در دوره ایلخانان در این فصل بررسی می‌شود. این بن‌مایه‌های قبیله‌ای که ریشه آن به دوران سلجوقیان بر‌می‌گردد، ‌در دوران مغولان رشد کرد و حتی تا انقلاب مشروطیت اثری جدی بر دگرگونی‌های اجتماعی و رشد کم‌جان بورژوازی ایران داشت. با توجه به رشد نظام فئودالی در اروپا از آغاز سده یازدهم میلادی، در این فصل ریشه‌های اقتصادی سیستم زمین‌داری ایران و فئودالیسم در اروپا نیز با هم مقایسه شده‌اند.