شاه بیت تاریخ ملی ایرانیان
| ایران زمین از سده ها پیش مکان تکوین آگاهیهای مهمی بوده است. اگر ابوالقاسم فردوسی راوی تاریخ پایهای و شهاب الدین سهروردی راوی تاریخ حماسه عرفانی ایران زمین بودهاند، جواد طباطبایی راوی تاریخ پیوستگی فرهنگی و معنوی ایران است.
۵۵آنلاین :
ایران زمین از سدهها پیش مکان تکوین آگاهیهای مهمی بوده است. اگر ابوالقاسم فردوسی راوی تاریخ پایهای و شهاب الدین سهروردی راوی تاریخ حماسه عرفانی ایران زمین بودهاند، جواد طباطبایی راوی تاریخ پیوستگی فرهنگی و معنوی ایران است.
طباطبایی با اقتدا به بزرگانی نظیر فردوسی، بیهقی و سهروردی امر سترگ حراست از شعله اندیشی ایرانی در روزگار ما را بر عهده گرفته است. امر سترگی که پیش از طباطبایی بر عهده بزرگانی نظیر فردوسی بود. فردوسی حکیمی از تبار دهقانستان ایرانی بود که در دورهای که اسلام دائر مدار زندگی و مذهب در ایران شده بود، دغدغه ایران پیش از اسلام را از این منظر بی بدیلترین و بی نظیرترین رخداد البته فردوسی سرآمد افرادی است که آتش عشق جاویدان به ایران را در جان خویش عصر محفوظ نگه داشتهاند. به جز او اندیشمندان و نویسندگان و حکیمان اهل معنا و به طور کلی بسیاری از بزرگان ایران زمین در دوران پس از اسلام وجود دارند که در عین اعتقاد راسخ به توحید اسلامی، هرگز نمیتوانستهاند به ایران پیش از اسلام بی اعتنا باشند. همانگونه که انشالله رحمتی توضیح میدهد این توجه صرفاً به حکم دلایل سیاسی و قومی نبوده است. نمیخواستهاند مثلاً زبان، فرهنگ یا فلسفه ایرانی را احیا کنند، صرفاً با این هدف که هویت ملی ایرانی در برابر هویت عربی صیانت شود. در حقیقت ایران پیش از اسلام برای آنها ارزش ذاتی داشته است و آن همه توجه به ایران پیش از اسلام از بابت آن است که آن را حاوی میراث گرانبها و کم نظیر، اگر نگوییم بی نظیر، میدانستهاند و از دست رفتن آن را خسرانی بزرگ میپنداشتهاند. فرزانگان ایرانی برای عدم وقوع این خسران به سراغ حکمت خسروانی دوره باستان و بازپردازش آن در ایران دوره میانه میروند. کار فردوسی و از آن مهمتر سهرودی را در همین مسیر باید ارزیابی کرد. به نظر میرسد که شیخ اشراق را بتوان از مهمترین اندیشمندان دوره اسلامی دانست که به حکمت ایران باستان توجه خاصی دارد. چه اینکه تفسیر او از عناصر حکمت خسروانی را میتوان مشتمل بر دریافتی ویژه در دوره اسلامی دانست. به قول احمد بستانی هرچند امثال عین القضاه همدانی پیش از شیخ به اندیشه ایرانی و حکمت فهلوی پرداختهاند، نقش سهروردی در احیای این نظام حکمی از دیگران برجستهتر است. هانری کربن طرح سهروردی را «گذار از حماسه پهلوانی ایران باستان به حماسه عرفانی دوره اسلامی» خوانده است. این طرح مشتمل بر دریافتی عرفانی -اشراقی از عناصر اندیشه ایرانشهری است که پیشتر فردوسی در شاهنامه دریافتی حماسی - پهلوانی از آن به دست داده بود. شیخ اشراق با سنت حکمی - دینی ایران باستان آشنایی داشته و معتقد بود شاهان آرمانی ایران باستان همگی حکیمان روشن روانی بودهاند که تأله حکومت سیاسی را در خود جمع داشتند. شیخ اشراق با پی گیری این «خمیره حکمت» میکوشد بربر تداوم فرهنگ ایران زمین را، از ایران باستان تا دوره اسلامی، نشان داده و نظریهای نوین برای تداوم تاریخ و هویت ایران عرضه دارد. اما فارغ از روایت هانری کربن از حماسه پهلوانی فردوسی و حماسه عرفانی سهروردی که البته واجد مضامین ارزشمندی از منظر تفکر پدیدارشناسی است، اهمیت تاریخی و باستانی فردوسی و شاهنامه او را نباید فراموشی کرد. یکی از کتابهایی که اخیراً منتشر شده و دوباره نام شاعر بزرگ ایرانی را ورد زبانها کرده است، «تاریخ و فرهنگ باستانی ایرانیان و شاهنامه فردوسی» است. آصف خلدانی نویسنده این کتاب معتقد است که شاهنامه، پیش از آن که زنده کننده زبان پارسی باشد، زنده کننده «عجم» یعنی هویت ملی و هستی سرزمین مردمانی است که در پیوند با نژاد و قومیتشان اِرانشهر، شهر ایران و ایران زمین نامیده میشود. درباره شاهنامه اگر چیزی جز این گفته شود کم مهمری به کسی خواهد بود که برای بزرگی ایرانیان سی سال و تلاش را بر خود هموار ساخت. انگیزه ما برای پرداختن به «تاریخ و فرهنگ ملی» خود روشن ساختن ویژگیهای ما مردم بس نشیب فراز دیده و آشکار کردن هويت ملیمان بوده است؛ هویتی که در پاسداری از این آب و خاک همواره برندهترین ابزار و خار چشم ستیزه گران با این ملت شناخته شده است.
نشر و عرضه کتاب «تاریخ و فرهنگ باستانی ایرانیان و شاهنامه فردوسی» را باید به عنوان یکی از سرمایههای بازار نشر کتاب ایران در روزهای اخیر قلمداد کرد. چه اینکه پرداختن به روایتگر و سراینده و نشاید که در محاق تعلل و تغافل گرفتار آید. اما این کتاب دو بخشی یا «پاره» اصلی دارد که به ترتیب عبارتاند از پاره نخست: چرخه آغازین و دوران باستان، پاره دوم: تاریخ پادشاهی کیانیان. هر کدام از پارههای کتاب به گفتارهای گوناگون تقسیم میشود. پاره اول کتاب، ۱۸ گفتار دارد که به این ترتیباند: «دو شیوه برخورد با تاریخ ملی ایرانیان»، «منابع و آگاهی نامههای در دست»، «پارسی گویان پیش از فردوسی»، «خاستگاه آریاییان و ایرانیان، دوران قدیم و آغازین»، «آریاییان و ایرانیان، معنای چند واژه رازوار»، «اژدها و کوه آتشفشان»، «آغاز چرخه باستان و دوران جمشیدی»، «دوران ضحاک / ضحاکیان، برخورد با مردم آن سوی زاگرس»، «آغاز دوران فریدونی، نخستین خیزش»، «دوران فریدونی، مهر، جشن مهرگان، سه بهر شدن جهان»، «پایان دوران فریدونی، ایرج مظهر دوران خرسندی »، «منوچهر، چهرهای ناشناخته، آغاز دوران پهلوانی»، «دوران منوچهری، شکل گرفتن ملیت در میان مردم درون فلات»، «دوران منوچهر، پیدایی آیینهای نو دیگر»، «پادشاهی نوذر»، «پادشاهی زَو (زابَ)»، «از پایان کار زو تا شاهی کیقباد»، «فرعونان مصری و شاهان باستانی ایرانی». پاره دوم کتاب هم 14 گفتار دارد که عناوینشان به این ترتیب است: «پادشاهی کیقباد»، «پادشاهی کیکاوس»، «سیاوش، نمودگار انسان کامل»، «آنچه در آستانه پای نهادن کیخسرو به ایرانشهر میدهد»، «پای نهادن کیخسرو به ارانشهر»، «شهریاری کیخسرو، داستان فرود»، «ترکان در شاهنامه و تورانیان»، «پيوند جهان پهلوان و شاه پهلوان»، «داستان بیژن و منیژه»، «جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب»، «پایان زندگی گیتیانه کیخسرو»، «بدرود گفتن کیخسرو با ایرانیان»، «کیخسرو در نوشتارهای دینی و آثار تاریخ نگاران و دانشوران» و «تاریخ روزگار سیاوش و کیخسرو». پس از این مطالب هم، پیوستی با عنوان «کیخسرو در ادبیات ما» در این کتاب درج شده است.
البته پیش از آصف خلدانی، محققان دیگری چون شاهرخ مسکوب، در کتابهای خود به ارزیابی گفتارها و آشکار کردن داستانهای شاهنامه پرداختهاند. برخی از پژوهشگران هم زندگی فردوسی را بر اساس اتفاقات دوران او روایت و تحلیل کردهاند. خلدانی نیز در کتاب پیش رو، سعی در شناخت و تفسیر خاستگاه مردم ایران، از روزگار ابتدایی و پیش از تاریخ باستان، تا روزگاران پسین، دارد. نکتهای که در این راه برای این محقق مهم بوده، نشان دادن پیوندها ژ آزمونهای مشترک مردم ایرانی کرد و لر و خوزی در آمیخته با مردمی سامی تا مردمان پارسی، آذری، طبری، گیلک مردمان سیستان، کابل، بلخ و خراسان یعنی مردم درون و بیرون فلات ارانشهر، در تشکیل تاریخ فرهنگی منسجم است که آن را به عنوان فرهنگ و ملیت ایرانی میشناسیم. خواندن کتاب حاضر به عنوان اثری که در پی نشان دادن ارج و اجر شاعر ملی ما ایرانیان از طریق بررسی و وارسی شاهنامه فردوسی به مثابه شاه بیت تاریخ ملی ایران است به شدت توصیه میشود.
منبع : صدا
دیدگاه تان را بنویسید