حق با ابراهيم گلستان بود!
| شايد حق با ابراهيم گلستان باشد كه اينجا روشنفكري در كار نبوده و نيست! اگر بود و جريانِ روشنفكري كه از دورانِ سوتوكور دهه بيست پا گرفت، چنان قَد كشيده و بر سنتِ عقيم تفكر در كشور ما تاخته بود، دستكم امروز از پسِ هفت دهه، اجماعي بر سر مفهومي از «روشنفكري» پديد ميآمد تا هر روزنامهنويس و وقايعنگار و چيزخوانده و اهلِ حزبي خود را روشنفكر نخوانَد.
۵۵آنلاین :
شايد حق با ابراهيم گلستان باشد كه اينجا روشنفكري در كار نبوده و نيست! اگر بود و جريانِ روشنفكري كه از دورانِ سوتوكور دهه بيست پا گرفت، چنان قَد كشيده و بر سنتِ عقيم تفكر در كشور ما تاخته بود، دستكم امروز از پسِ هفت دهه، اجماعي بر سر مفهومي از «روشنفكري» پديد ميآمد تا هر روزنامهنويس و وقايعنگار و چيزخوانده و اهلِ حزبي خود را روشنفكر نخوانَد. گلستان معتقد است در بیان اینکه چه کسی روشنفکر هست، باید خِسَت به خرج داد. خستي كه راه را از بيراهه جدا سازد و در اين راهِ سختْ گلستان همه را مسئول ميشناسد. از جريان روشنفكري و جنبش ملي و برخي از سرانِ آن كه بر صدر نشستند اما به قول گلستان خنجري بودند براي كوركردنِ چشموچراغ جنبش ملي كه با تحريفِ تاريخ همدستيشان با كودتاي سياه زير قالي خاموشي جارو شد، تا همان كساني كه بساطِ روشنفكري را در ايران برپا كردند، از حزب توده و وابستگانش كه سر آخر دستاوردشان «اطاعت از دستورهاي كجمج و زيگراگهاي شوروي» بود و همينها مقدمه انحرافهاي فكري ديگر، تقليدهاي خطاي ديگر و اعتقادهاي كجرونده كه خود مايه خرابي آيندههاي ديگر بود. ابراهيم گلستان مسببانِ اين تقلب و تقليبِ واقعيت را كه بناي روشنفكري را كج نهاد، هم دستگاه شاه ميداند كه بند بر زبانها بست و هم ديدِ تنگ کساني كه در تنگناي جهلِ خويش و نفهمي و برداشتهاي پرت همصدايي به بار آوردند كه جايي براي «فهمِ محتمل و بازبيني در خودشان هم نماند».با اين اوصاف، ابراهيم گلستان در آستانه نودوهفتسالگی به گواه داستانها، فيلمها و حضور سياسي-فرهنگياش، عضويتش در حزب توده و اداره نشرياتِ اين حزب، كه اينهمه، ديگر از فرطِ تكرار در نشريات و روزنامهها خاصه در اين دو دهه اخير عادي مينمايد، بيترديد از روشنفكران مطرح معاصر ما است كه بيش از ديگران شايد مكافاتِ ابراز عقايدش را پس داده است. گويا گلستان با شمارِ بسيار خطاب و عتابها و انتقاداتش به ديگران، تكليف خود را يكسره كرده و بر كسي دِيني ندارد، اما واقعيت خلافِ ظاهر امر است. او همچنان در فرهنگِ ايران قدر نديده است و حاشا اگر كسي از تبارِ روشنفكران اين خاك قدر و قيمتي ديده و به بدخواني و بدفهمي گرفتار نشده باشد!شاهدِ اين مدعا درباره گلستان، انبوهِ اشارات و انتقاداتي است كه به مواضعش در ساليان اخير مربوط است و چندان خبري نيست از نقد و تفسير جدي و درخور در مورد آثار و مكتوباتش كه ازقضا در كميت و كيفيت ناچيز نيستند. اينكه فرهنگِ ما چنين وضعيتي پيدا كرده كه از مؤلفی با اين حد كارِ هنري و مكتوب، چهرهاي شفاهي بسازد، خود جاي درنگ و عجب است. چه آنكه جامعه فرهنگي ما ديري است كه با اين تخمِ لق مواجه است كه فلان نويسنده يا جامعهشناس يا فيلسوف، شفاهي است و خُب، اگر فرهنگِ شفاهي چنين مايه مذمت است چرا از شخصيتي همچون ابراهيم گلستان كه عمر مكتوباتش از نیمقرن و حجمش از يك كتابخانه فراتر است تنها به شفاهيات و زبان تندوتيزش اكتفا ميكند! بگذريم كه اين خودْ بحث مفصلي است مربوط به اهلِ فن و برگرديم به موضع گلستان درباره پديده روشنفكري كه محوريتِ «نامه به سيمين»1 نوشته او است.
او در اين نامه از فراموشي مينويسد كه گريبانِ تاريخ را گرفته است اما تمركز بر عقيمماندنِ روشنفكري وطني است: «...حاجت براي نمونهآوردن از بيست قرن پيش يا جاهاي ديگر نيست. تنها به ياد بياور كه از حدود سالهاي از شيراز بيرونآمدنهامان چه حادثات كه پيش آمد در داخل دوستيها و آشناهاييمان... آنگاه آن ديدهها و تجربهها را قياس كن با آنچه از همين دوره در ذهن مردم ايران است. يا حتی از زمان مصدق... چهل تا پنجاه سالي از آن روزها رفته است، و هرکسی كه بعد از آن آمد چندان چيزي از اجزاي اساسي هرآنچه رفت نميداند، نميبيند جز يك تصور و تصوير محو سادهاي كه در آيينههاي دق مانده است... هيچكس نصرا... عطارد را به یاد نمیآورد، هیچکس نامی از نوروزعلی غنچه نمیداند. مرتضی کیوان را شاید حتی شاملو هم دیگر به خواب نمیبیند.» بعد، گلستان خاطرهاي را به ياد ميآورد: سيروس طاهباز برايش نوشته بود پايانِ روزگار ِبه گل گيركرده ملكي را در گوشه ميدان فردوسي نزديك نيمهشب ديده است، به چشم خود ديده است، اما از احترام خاموش ميماند. «بزرگواريها سكوت آورده است، اما در غيابِ ياد و پيش حضور سكوت ادعا كم نيست.» بهتعبيرِ گلستان هركس براي سر درآوردن در ميان ساير سرها «جعلي، خيال واهي بيجايي، چرتي، پرتي، بر روي لوح نوباوههاي تشنه كه حق دارند از گذشته بدانند مينويسانند»... و ازقضا در همين دورانِ ما كم نيستند اين جاعلانِ تاريخ که در ظاهر با پديده روشنفكري درافتادهاند و مدام بر طبلِ گذشته بربادرفته ميكوبند تا هرگونه تغيير جدي در اجتماع را منتهي به شكست جلوه دهند. بااینحال از چرخشِ اخير اين جريان ضدروشنفكري كه سالياني است با رويكردِ حزبي در مطبوعات جا خوش كردهاند و در دوران حسن روحاني جايگاهي نيز در دولت براي خود دستوپا كرده، پيداست كه داعيه ضدروشنفكريِ آنان بيش از آنکه حاملِ ايده يا حقيقتي باشد، در كارِ جعلِ هويتي است كه بنا دارد از آنِ خود كند. اين جريان كه حملات خود را برمبناي ضديت با تفكر چپ تئوريزه كرد و صغير و كبيرِ اهلِ فرهنگ و فلسفه و ادبيات و سياست را از دَم تيغ گذراند، به صراحت كار خود را با مجلاتي آغاز كرد كه با وارونهكردنِ ايده ماركس، مدعيِ تفسير جهان، و نَه تغيير آن بود. ليبرالهاي وطني مستقر در اين سنخ نشريات با تاختن به تفكر چپ از جنبش سياهكل تا فداييان خلق، از جلال آل احمد و هوشنگ گلشيري تا ديگر شخصيتهاي روشنفكري سعي در امتداد وضع موجود دارند. از برخورد اخلاقي و نيتخواني اين جريان كه بگذريم -و البته دشوار بتوان از گرهخوردنِ منافع اين جريان با وضع مستقر گذشت- به نظر ميرسد خواسته ناخواسته روشنفكرستيزيِ اين جريان وارد فاز تازهاي ميشود. تاختن به جلال آل احمد به بهانه گذشت پنجاه سال از مرگ اين روشنفكر، در نشريات متعلق به اين جريان از سر اتفاق نيست. «سازندگی» در مقالهاي با عنوانِ «در خدمت و خیانت جلال آل احمد» جلال آل احمد را «هیجانزده، عوامگرا، خطابهخوان، همهچیزدان، کلبیمسلک» و لابد از همه بدتر «چپزده!»اي ميخواند كه «اینهمه را از مقتدایان فرنگیاش بهخصوص ژان پل سارتر به ارث برده است و برای مقلدان ایرانیاش همچون یوسف اباذری به ارث نهاده است.» خُب تا اينجاي كار آل احمد وارثِ سارتر معرفي ميشود و مورثِ اباذري. اتهامات خواندهشده اين به قول نویسنده «پدرخوانده روشنفكري» و به تعبیر علي نصيريانِ بازيگر در نشريه انديشه پويا «ديكتاتور روشنفكري»، ازاینقرار است: سفارشينويسي، وابستگي به نهادهاي رسمي، شلختگي علمي، سادهسازي نظريه و فراتر از اينها پايهگذاري نوعي ديكتاتوري فكري يا انحصار فرهنگي. اگر همينجا قدري درنگ كنيم اين فهرست بلندبالا را كمابيش در مقالات و گفتگوهايي كه بناست نوعي كيفرخواست عليه متهم رديف اولِ روشنفكران يعني جلال آل احمد باشد و نيز در منشِ متوليان جريان ضدروشنفكري باز خواهيم شناخت. در پسِ مقاله «در خدمت و خیانت جلال آل احمد» كه عنوانش را نيز از آل احمد وام گرفته، داعيهاي نهفته است كه در چند ايراد خود را مينماياند. اينكه جلال آل احمد نيز روزنامهنگار بوده و البته بهزعمِ این مقاله او ژورنالیسم حرفهایِ عصر خود را با تعابیر رنگیننامهها و ننگیننامهها تحقیر ميكرده كه ميدانيم مقصود آل احمد چه سنخ روزنامهنويسي قلم به مزدي بوده كه خود دست بر قضا در چاله آن افتاده و به پیشنهاد و اصرار همایون صنعتیزاده یا به قول جلال «مباشر بنگاه فرانکلین» به خاطر قرضی که داشته ترجمه سرهمبندیِ سناتوری را درست میکند و بابت اصلاحش مزدی میگیرد و خود در شرح اين ماوقع مينويسد «این مزدوری بود. نه برای آن سناتور. چون او با بوی دلار معامله میکرد؛ اما برای کسی که قلم میزند، به این فضاحت، قلم را نردبان بقالبازی اراذل کردن شرمآور بود...آدمها همینجورها بدل به جنس میشوند...»2 اجناسي كه جلال از آن مينوشت امروز روزنامهنويسان سودايي هستند كه بنا دارند با طردِ روشنفكريِ قديم، سنتي دراندازند كه همان قباحتِ وابستگي مالي و فكري را هم از روشنفكري ما دريغ كند! اما ايرادِ بعدي نویسنده اين است كه روشنفکران در پنجاهساله اخیر تحزب را مانع آزادگی میدانند اما خود به عضويت احزاب درآمدند ازجمله جلال كه شيفته خليل ملكي بود و سرسپرده حزب توده. ديگر اينكه تمامِ روشنفكران از علي شريعتي و آل احمد و صمد بهرنگي و احمد شاملو، هريك به طريقي با حكومت و دولت زمانهشان اتصال داشتند و به تعبیری جيرهخوار دولت بودند. اين سه ايراد كه ميتوان آن را سه تز براي تطهير جريان ضدروشنفكري خواند ماحصلِ مقالهاي است كه رويهاش حمله به جلال آل احمد و سنت روشنفكري او است، اما ماهيتِ آن اعلام موجوديتِ جريان روشنفكري نوخاسته است كه در مراسم تعميدي خود را جانشينِ روشنفكراني همچون آل احمد ميداند. آنان هم روزنامهنگارند و هم حزبی، هم در دولت جايگاهي دارند و هم با رويكردي انتقادي عليهِ گذشته و تاريخ برخاستهاند. هيرشمن در كتابِ «خطابه ارتجاع»3 واكنش مرتجعان در برابر تغيير وضع موجود را در سه تزِ «انحراف»، «بيهودگي» و «مخاطره» صورتبندي ميكند: گفتارهايي كه حاميان حفظ نظم موجود در آن، جا خوش كردهاند تا سياستها و جنبشهاي فكري مترقي را بياعتبار سازند. از نظر هيرشمن طبق تز انحراف، هرگونه اقدام هدفمند براي سامان سياسي و اجتماعي و اقتصادي فقط وضعيتي را وخيمتر ميكند كه چشمها به اصلاحش دوخته شده است. بنابر تز بيهودگي، مبادرت به دگرگونسازيِ اجتماعي بيهوده خواهد بود و دست آخر، مطابق تز مخاطره، هزينه تغيير يا اصلاحِ پيشنهادي چندان سنگين است كه برخي از دستاوردهاي گرانبهای قبلي را در معرض خطر قرار ميدهد. در تفسير هيرشمن، هر وقت اين جريانها قدرتي به دست آورند تا سياستهاي خود را تئوريزه يا اجرايي كنند به يكي از اين سه تز يا تلفيقي از آنها متوسل ميشوند. جريانِ روشنفكرستيز مطبوعاتي ما نيز هر يك از اين سه تز هيرشمن را در شرايط مختلف به كار گرفته است. مبرهن است كه خوانشِ اين جريان از تاريخ و بهتبع آن تاريخ روشنفكري جز ستيز و طرد، دستاوردي نداشته است. چه آنكه تاريخ روشنفكريِ راديكال، جدال روشنفكران با قدرت، مخالفت با هرگونه ادغام در قدرت و دولت، و سرآخر اقبال آنان در جاانداختن تفكرشان در زمانه خود، تعارض جدي با منش و رويكرد جريان ضدروشنفكري اخير دارد. راهي نميماند جز خدشهدار كردنِ چهره روشنفكري در تاريخ براي توجيه خود. تاريخ، گذشتهاي است كه براي هميشه سپري شده و بازگشتناپذير است. مرتجعان اما بنا دارند تاريخ را پيوستاري بدانند كه هر آن امكان تكرار و بازگشت دارد. براي همين مدام از گذشته تلخ ياد ميكنند تا نشان دهند وضعيت موجود اگرنه بهترين وضعيت كه دستكم از قديم بهتر است! اگر روزنامهنگار و حزبي بودنِ جلال به دردِ توجيه وضعيت جريان روشنفكرستيز ميخورد، سنتِ ديگري هم هست كه سختْ به كار آنان ميآيد: سنت اعتراف، که در تاريخ معاصر ما هيچكس به قدرِ جلال آل احمد آن را به کار نگرفته است. «سنگی بر گوری» و «یک چاه و دو چاله» جز جنبههاي تكينِ ادبي و زيباشناختي، روايت همه آنچيزي است كه ایندست نشريات بهعنوان مچگيري مطرح ميكنند. وضعيت اخير ما بيش از آنكه نيازمندِ سعايت ادبي و خاطرهبازی و مچگیری اخلاقی باشد، به بازنگري در جريانهاي موجود سياسي نياز دارد. از اينرو كاش جریانِ اخیر، همچون جلال از يك چاه و دوصد چاله خود نيز بنويسند تا بازخوانيِ تاريخ روشنفكري معاصر ما به واكنشي از جنسِ آنچه هيرشمن ميگويد، تعبير نشود. از اين گذشته جلال آل احمد و نيز ابراهیم گلستان هريك به زبان و بياني از عقيمبودگيِ جريان روشنفكري رهاييبخش در مملكت ما گفته و نوشتهاند. جلال در «سنگي بر گوري» كه اعترافِ سهمگيني است عليهِ خود، بخشي از تاريخ شخصياش؛ همان نقصان طبیعیِ عقیمبودنش را با تاريخ پيوند ميزند تا ادراک تازهای از سنت حاکم بر جامعه به دست دهد. راویِ «سنگی برگوری» به خاطر ناتوانی از ادامه نسل، بدنی است که بعد مرگ دفن و فراموش میشود: «آخرین سنگ مزار درگذشتگان خویش». آدمی ابتر که هیچ تنابندهای را بجا نخواهد گذاشت تا پناه بیاورد به «گذشته در هیچ و سنت در خاک». گلستان نيز از عقيمماندنِ تفکر ميگويد: «مسئله این است که جريان روشنفكري بیشتر فكرشان را از جاهاي ديگر گرفته بودند و آدمهایی که درست فکر میکردند، خیلی کم بودند... روشنفکر كسي است که واقعا فکر کند، نه اینکه فکرهای روشن را حفظ کرده باشد.»4 او البته اضافه ميكند: «وضعِ اخيري كه براي روشنفكري در ايران پیش آوردند، هیچ درست نیست. همان وضعی است که الان در آمریکا پیش آوردهاند، يا قبلا مککارتی در آمریکا پیش آورد و این به صداقت مربوط نیست، به حرصِ جاه مربوط است.»5 گلستان و جلال آل احمد و ديگران با انتقاد از روشنفكري كه از جايي ديگر آمد يا از جنسِ جامعه ما نبود، سوداي روشنفكري اصيل را در سر داشتند که بتواند با تفكري رهاييبخش به انسداد فكريِ روشنفكران خاتمه دهد. از نظر اينان كنشِ روشنفكري نابسنده بوده است و نتوانسته مردم و توده را چندان كه لازمه تغيير بود با خود همراه سازد. روشنفكرستيزانِ مكتبنرفته كه الفباي كارِ روشنفكري را برنميتابند، با ناچيزترينِ اسباب و لوازم بنا دارند خود بر جاي روشنفكري بنشينند. اينكه یک بازیگر از چه جايگاه گفتني چنين صريح بدون هر نوع استدلالی، آل احمد را «ديكتاتور روشنفكري» ميخواند و ساعدي را لقبِ «مريد» ميدهد و اين نويسنده را زير عباي آل احمد مينِشاند، لابد براي نشريهای که این مصاحبه را چاپ کرده نيز شك و شبههای بوده است كه متصل به این مصاحبه، پروندهاي براي ابراهيم گلستان تدارك ميبيند و تيتر ميزند: «بريده از توده و روشنفكري». بگذريم از اينكه ابراهيم گلستان هنوز حي و حاضر است و خود بارها گفته كه بهرغم انتقاداتش به حزب توده و جريان چپ، خود را همچنان ماركسيست ميداند و باور دارد كه رهايي تنها در گروِ تفكر چپ است. ابراهيم گلستان، بهعنوان یکی از مهمترین منتقدان جلال در این پرونده، شاهد مدعايي است كه صفحاتی پيش در چند سطرِ ناقابل، تكليف دو تن از مهمترين نويسندگانِ روشنفكر معاصر ما -جلال آل احمد و غلامحسين ساعدي- را يكسره كرده است. حاجت به درازاي بحث نيست كه خودِ نصيريان آخر مصاحبه ميگويد: انگار ديگر دارم بيتفاوت ميشوم! «بيتفاوتي» همان مفهومي است كه ازقضا جلال و ساعدي هرگز با آن كنار نيامدند و همين روحيه سازشناپذيرشان بود كه از آنان پرترهاي يگانه ساخت نَه استبداد فكري كه به گمان برخی جلال را «جلال» كرد. ناگفته پيداست كه بحث بر سر اسطورهسازي از شخصيتهايي همچون گلستان و آل احمد و ساعدي و ديگران نيست، بلكه برعكس، مسئله اسطورهشكنيِ جريان روشنفكرستيز به نفعِ ساختِ اسطورههاي تازهاي است كه بنا دارند جاي آنان را پُر كنند. ازقضا همين گفتارهايي كه میخواهند اسطوره بشكنند، به اسطورهبودنِ امثال جلال و شاملو و گلستان باور دارند. مرتجعانِ هيرشمن متناسب با منافع خودشان باوري در اذهان عمومي ميسازند و بعد، آن را از ريخت مياندازند تا ايده خود را جا بيندازند. در تزِ انحراف، مرتجعان وقتي با جَوي فكري يا با برنامه و اهداف «ترقيخواه» مواجه ميشوند كه با منافعشان تعارض دارد، بهجاي حمله تمامعيار به اين اهداف يا تاختن به چهرههاي پيشتاز اين اهداف، رياكارانه از آن استفاده ميكنند تا سر فرصت، خود را نسخه اصيلِ آنچيزي بخوانند كه خود از آنان اسطوره ساخته بودند. گلستان مينويسد «ما تازه چشم باز ميكرديم، و ذخيره فعال فهم نزد جامعه نزديك به صفر بود. در يك چنين وضعي جرقهاي اگر ميزد، غنيمت بود... جايي نبود براي ندانستن از روي غفلت و اهمال، چون ندانستن خودش مسلط بود. دانستن به هر حد اندكي هم اگر بود لازم بود، بركت داشت.»6 روشنفكري ما از چنين وضعيت ظلماني پديد آمد، پا گرفت و به امروز رسيد. اما در روزگار ما كه به بركت گذشتِ هفت دهه، دیگر دانستن باب شده، قالبكردنِ روشنفكر وابسته و روزنامهنويس حزبي و جنگهاي زرگري بين قديم و جديد، و چپ و راست سختْ دشوار شده است، گيرم این جااندازی در تعداد اندكي كارگر افتد. تاريخِ «روشنفكري» ما كه به نوشته مقاله سازندگی، «پس از پنجاه سال هنوز گامی از جلال به جلو نیامده است» جايي براي بيتفاوتها، وابستگان قدرت و خويشاوندانِ منفعت نخواهد داشت.
منبع : شرق
دیدگاه تان را بنویسید