ايران؛هنوز هم كشورى كم آب.

۵۵آنلاین :

(سرى هشتم)

پريسا اميدى

دانشجوى علوم سياسى

آب مايه ى حيات است؛جمله اى آشنا و واقعى.زندگى بدون آب حتى غير قابل تصور است.

قبل از بارش هاى اخير كه البته باعث صدمات و مشكلاتى هم شد اين جمله را زياد ميشنيديم كه آب هست اما كم است،خوشبختانه بارش ها مقدارى از كم آبى را جبران كرد كه نكته مثبت آنها به حساب مى آيند.

به دليل جفرافياى ايران كه كشورى كوهستانى و نسبتا خشك است،آب و مسائل آن اهميت فراوان دارند كه باعث شده يك فصل از سند ششم توسعه به طور مجزا به آن اختصاص داده شود.

آب یکی از مواد مایع و فراوان‌ترین مادهٔ مرکب بر روی سطح کره زمین و بستر اولیه حیات به شکل شناخت امروزی آن است. بیش از ۷۱٫۱٪ وزن یک انسان از آب تشکیل شده‌است و نیز بیش از ۶۸٪ سطح کره زمین را آب پوشانده‌است (نزدیک به ۳۶۰ میلیون از ۵۱۰ میلیون کیلومتر مربع) با این همه تنها ۳ درصد از آب‌های کره زمین شیرین و قابل شرب است و باقی آن به علت محلول بودن انواع نمک‌ها خصوصاً نمک خوراکی برای نوشیدن مناسب نیست. از همین سه درصد نیز ۲٪ آن منجمد در دوقطب شمال و جنوب و بیش از ۹۴٪ به صورت شور است

بیشترین چگالی آب خالص در دمای ۳٫۹۸ درجه سلسیوس (۳۹٫۱۶ درجه فارنهایت) حاصل می‌شود که برابر ۱ گرم بر سانتی‌متر مكعب یا ۱۰۰۰ کیلوگرم بر متر مکعب است.

آب در زبان‌های مختلف به نام‌های مختلفی یاد می‌شود برای مثال در زبان کردی (آو Awe) می‌گویند که شباهت بسیاری با واژه آب در فارسی و آکوا در لاتین دارد.[نیازمند منبع] همچنین واژه آب در علوم مختلف کاربردهای متفاوتی دارد که بر اساس آن به گروه‌های زیر تقسیم‌بندی می‌شود:

در فیزیک بر اساس حالت ماده آب معمولاً به این نام‌ها خوانده می‌شود:

• جامد؛ یخ

• مایع؛ آب

• گاز؛ بخار آب

در علم هواشناسی حالت‌های مختلف آب براساس نوع بارش یا معلق بودن آن در جو طبقه‌بندی می‌شود:

• باران

• تگرگ

• برف

• رگبار

• مه

• ابر

• شبنم

• بخار

در علم محیط زیست:

• آب آشامیدنی

• فاضلاب یا پساب

• رواناب

• آب جاری

• مردآب

• گندآب

• تالاب

• دالاناب

بر اساس منبعی که آب در آن قرار دارد یا از آن به دست می‌آید:

• منابع آب

• آب زیرزمینی

• آب معدنی

• آب سطحی

• آب دریا

• آب چشمه

• آب قنات

• آب چاه

بر اساس نوع مصرف:

• آب آشامیدنی (یا آب شیر یا آب شرب)

• آب معدنی

• آب خالص

• آب یونیزه قلیایی

بر اساس کیفیت فیزیکی:

• آب شور

• آب شیرین

بر اساس مشخصات شیمیایی:

• آب سبک

• آب سنگین

• آب سخت

• آب مقطر

بر اساس مسائل مذهبی:

• آب جاری - اسلام

• آب کر - اسلام

• آب قلیل - اسلام

• آب مضاف - اسلام

• آب مطلق - اسلام

• آب مقدس - مسیحیت

اگر کسی از فضا به زمین نگاه کند، آن را یک سیاره آبی رنگ و پر از آب خواهد دید. حجم کل آب‌های موجود در کره زمین، رقمی در حدود ۱٬۳۶۰ میلیون کیلومتر مکعب تخمین زده شده‌است. این حجم با توجه به چرخهٔ آب به‌طور دائم در بین منابع مختلف در حال جابه‌جایی‌است.

مهمترین منابع آب در کره زمین عبارتند از:

• آب‌های زیرزمینی (چاه، چشمه و قنات)

• آب‌های جوی (باران و برف)

• آب‌های سطحی (رودخانه، دریاچه، دریا و اقیانوس)

همچنین بخشی از آب موجود در کره زمین به‌صورت بخار در اتمسفر و بخش دیگری نیز به‌صورت جامد در یخچال‌های طبیعی وجود دارد.

حجم تقریبی میزان آب ذخیره شده در این منابع به این شرح است:[۵]

• اقیانوس‌ها: حدود ۱٬۳۲۰ میلیون کیلومتر مکعب (۹۷٫۲٪)

• یخچال‌های طبیعی: حدود ۲۵ میلیون کیلومتر مکعب (۱٫۷٪)

• سفره‌های زیرزمینی: ۱۳ میلیون کیلومتر مکعب (۰٫۹٪)

• آب‌های شیرین موجود در در دریاها، دریاچه‌ها و رودها: ۲۵۰ هزار کیلومتر مکعب (۰٫۰۲٪)

• بخار آب در هواکره حدود ۱۳ هزار کیلومتر مکعب (۰٫۰۰۱٪)

میانگین جهانی توزیع میزان استفادهٔ آب در بخش‌های مختلف در سال ۲۰۰۳ به صورت زیر بود:[۷]

▪ کشاورزی: حدود ۶۹٪

▪ صنعت: حدود ۲۳٪

▪ مصارف خانگی: حدود ۸٪

بخش کشاورزی به دلیل آبیاری محصولات میزان زیادی آب مورد استفاده قرار می‌دهد. از سال ۱۹۶۰ میانگین جهانی میزان برداشت آب از منابع به منظور آبیاری زمین‌ها ۶۰٪ افزایش یافته‌است و این در حالی‌است که بین ۲۰٪ تا ۳۰٪ آن تبخیر یا جاری می‌شود و به هدر می‌رود . میزان برداشت آب در کشورهای در حال توسعه به علت نداشتن ابزار مناسب دوبرابر کشورهای توسعه‌یافته برای هر هکتار است، درحالی که میزان محصولات کشاورزی آن‌ها یک‌سوم می‌باشد. به‌علاوه، در اکثر نقاط خشک و نیمه‌خشک، به علت کمبود بارش‌های جوی، ۹۰٪ آب مورد نیاز برای آبیاری زمین‌ها از آب شیرین تأمین می‌گردد، درحالی که کشورهای توسعه‌یافته این رقم را به ۴۰٪ رسانده‌اند.

توزیع میزان استفادهٔ آب به‌منظور مصارف خانگی نیز در نواحی گوناگون مختلف می‌باشد. به‌طور مثال و طبق آمار منتشر شده توسط برنامه عمران سازمان ملل متحد در سال ۲۰۰۶، میانگین میزان آب مصرفی در ایالات متحده حدود ۵۷۵ لیتر و در اروپا بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ لیتر در روز برای هر شخص می‌باشد، درحالی که در کشور موزامبیک این رقم حدود ۱۰ لیتر می‌باشد.

کمبود آب:

وضعیت کنونی بحران آب در جهان

اگرچه حجم کلی آب‌های موجود بر روی زمین نسبتاً زیاد می‌نماید اما متجاوز از ۹۷٪ این آب‌ها در دریاها و اقیانوسها متمرکز هستند و حدود ۲٪ نیز به صورت یخ و یخچال‌ها در مناطق قطبی تجمع یافته‌است. از یک درصد آب باقی‌مانده نیز بخش زیادی در اعماق زمین بوده که استخراج آن مشکل و از دسترس انسان به دور است.

به‌علاوه، منابع آب شیرین در سطح زمین به‌طور یک‌نواخت توزیع نشده‌اند. در حال حاضر، ۹ کشور ۶۰٪ کل منابع آب شیرین را به خود اختصاص می‌دهند: کانادا، چین، کلمبیا، پرو، برزیل، روسیه، ایالات متحده آمریکا، اندونزی و هند.

در مقابل حدود ۸۰ کشور با کمبود آب مواجه‌اند که برخی از آن‌ها تقریباً به هیچ منبع آب شیرین قابل توجهی دسترسی ندارند: کویت، بحرین، مالت، امارات متحده عربی، سنگاپور، اردن و لیبی.

با توجه به افزایش روزافزون جمعیت، توسعهٔ صنایع و افزایش آلودگی منابع آب شیرین، دسترسی به آب کافی و مناسب در برخی از کشورها به یک بحران جدی تبدیل شده‌است.

آلودگی آب‌های رودخانهٔ تیته در برزیل. در بسیاری از کشورها، علی‌رغم وجود منابع کافی آب شیرین، تأمین آب آشامیدنی سالم با مشکل روبه‌رو است.

طبق آمار برنامه عمران سازمان ملل متحد در سال ۲۰۰۶:

▪ ۱٫۱ میلیارد نفر به آب آشامیدنی دسترسی ندارند.

▪ ۲٫۶ میلیارد نفر به آب کافی برای بهداشت دسترسی ندارند.

▪ ۷۰۰ میلیون نفر در ۴۳ کشور با مشکل کمبود پیوستهٔ آب مواجه هستند.

▪ ۱٫۸ میلیون کودک زیر ۵ سال هر سال از ابتلا به اسهال به علت آشامیدن آب ناسالم می‌میرند.

حقایقی دربارهٔ اب آشامیدنی اب یک سرمایه ملی است. بیست سال قبل مهم‌ترین سرمایه ملی کشورها انرژی بود اما در آینده‌ای نه چندان دور آب را با نفت معاوضه خواهند کرد. برای آنکه این تصور از آینده زیاد دور از ذهن نباشد کافی است که به این نکته توجه کنیم که برای انرژی بجز نفت جایگزین‌های نه چندان ارزان‌تر در دسترس است اما جایگزینی برای اب فعلاً وجود نداردو امروزه تأکید بر صرفه جویی از منابع ابی است. ۷۲ درصد حجم بدن انسان از آب تشکیل شده‌است و این خود نشان دهنده اهمیت اب در زندگی انسان است.

آب ناسالم یک معضل جهانی بسیاری از آلاینده‌ها مانند نیترات-سرب-زنگ آهن و حشره کش‌ها در آب حل شده‌اند و جدا کردن آن‌ها از اب نیازمند فناوریهای پیچیده و گران‌قیمتی نظیر اسمز معکوس دارد که استفاده از ان در مقیاس‌های بزرگ برای تصفیه حجم بالای آب برای هیچ دولتی مقرون به صرفه نیست چرا که بررسی‌های آماری نشان می‌دهد که میانگین مصرف آشکار در کشورهای پیشرفته برای هر نفر در روز ۳۰۰ لیتر است. حال آنکه حجم اعظمی از این مقدار جهت استحمام-شستشوی ظروف و البسه-شستشوی دست و صورت-آبیاری باغچه‌های کوجک و … مصرف می‌شودو تنها ۲ لیتر از آن جهت مصرف خوراکی هر نفر استفاده می‌شود؛ لذا امروزه دولت‌ها فقط قادر به تأمین آب بهداشتی و عاری از میکروب-از طریق فرایند کلر زنی می‌باشند این در حالی است که معضل آلاینده‌های محلول در آب هنوز به قوت خود باقی است.

آب بیش از دوسوم سطح کره زمین را پوشانده‌است. ۹۷٫۶۳ درصد از آب‌های موجود در این سیاره در اقیانوس‌ها و دریاها انباشته شده‌اند، لیکن تنها حدود ۸/۲ درصد از آب‌های موجود قابل شرب می‌باشد. مقدار قابل توجهی از کل آب‌های سطح کره زمین به‌صورت مناطق قطبی، یخچال‌های طبیعی، رطوبت هوا و خاک می‌باشد که عملاً غیرقابل دسترسی‌است و تنها ۰٫۶۲ درصد از آن در رودخانه‌ها جاری بوده یا به‌صورت دریاچه‌های آب شیرین و منابع زیرزمینی قرار گرفته‌اند و انسان‌ها آب آشامیدنی خود را از این منابع تأمین مينمايند.

امروزه این منابع محدود آب شیرین قابل دسترس در معرض انواع آلودگی‌های میکروبی و شیمیائی قرار گرفته، و آلاینده‌های فراوانی از طریق فاضلاب‌های صنعتی و کودهای شیمیائی منابع حیاتی انسان‌ها را به‌طور جدی تهدید می‌نماید.

۱) متأسفانه با توسعه تمدن جدید و صنعتی شدن جوامع، فاضلاب‌های صنعتی، مواد سمی، فلزات سنگین و آلودگی‌های مضر که برای سلامتی موجودات زنده تهدید به‌شمار می‌آید، از قبیل اسیدیته آزاد، مواد قلیائی، گازهای سمی، مواد رادیواکتیو، میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا، چربی و روغن و… را وارد آب‌های شیرین قابل دسترس می‌نمایند.

۲) مواد شوینده که در عصر ما بسیار توسعه یافته و حجم وسیعی را تشکیل می‌دهد، هر روز و هر ساعت از طریق چاه‌های فاضلاب وارد آب‌های زیرزمینی گردیده و مولکول‌های کربن‌دار حلقوی (هیدروکربورها) موجود در آن‌ها به آسانی قابل استحاله و تغییر نیستند، را وارد آب‌های زیرزمینی می‌گردانند و آلودگی شیمیائی ایجاد می‌نمایند. متأسفانه با تمام تلاشی که به عمل آمده در حال حاضر فقط ۲۵ درصد از پاک‌کننده‌ها (دترجنت‌ها) در شرایط معمولی تجزیه می‌گردند (جزء انواع تجزیه شونده می‌باشند) و ۷۵ درصد آن‌ها استحاله نمی‌گردد و مولکول‌های حلقوی کربن‌دار آن‌ها شکسته نمی‌شوند.

۳) تصفیه‌خانه‌های آب شرب جهت مبارزه با آلودگی‌ها با اضافه کردن مقداری کلر که ارزان‌ترین و قابل دسترس‌ترین آنتی‌اکسیدان است، میکروب‌ها و ویروس‌ها را در شرایطی خاص (نه به‌طور کامل) از بین می‌برند. هنگامی که کلر به عنوان گندزدائی‌کننده در تصفیه آب به کار می‌رود، در اثر ترکیب کلر با مواد آلی مثل اسید هیومیک تولید تری‌هالومتان‌ها یا هالوفرم‌ها را می‌نماید، تری‌هالومتان‌های اصلی عبارتند از: کلروفرم، برمودی کلرومتان، دی‌برموکلرومتان و برموفرم.

شواهدی در دست است که این ترکیبات خاصیت سرطان‌زا دارند، که برای سلامتی انسان‌ها جداً زیان‌بخش تشخیص داده شده‌اند. در شکل تصفیه آب به‌صورت رایج این‌گونه مواد همچنان در آب باقی می‌مانند و کلر اضافی باقی‌مانده نیز اثر زیان‌آور خود را بر سلامتی انسان‌ها وارد می‌سازد. در هر حال تصفیه‌های اولیه تأثیر زیادی در رابطه با مقابله با آلودگی شیمیائی و عناصر محلول در آب نمی‌توانند انجام دهند. فلزات مضر و نمک‌های زیان‌آور همچنان از طریق آب آشامیدنی وارد بدن انسان‌ها می‌گردند و اثرات تخریبی خود را به‌جای خواهند گذاشت.

۴) آب حاوی محلول نمک‌ها و فلزات زیان‌آور، که میزان آن با: رسانایی الکتریکی و مجموع جامدات محلول،مشخص می‌گردد، متابولیسم سلولی و سوخت و ساز سلول‌های بدن انسان را تحت تأثیر قرار می‌دهد و دررسیدن غذا و اکسیژن کافی به نسوج و بافت‌های بدن اختلال ایجاد می‌نماید. این اختلال به‌صورت خستگی مفرط، ناراحتی‌های پوستی، ضعف در عضلات بدن، سردرد و… ظاهر می‌گردد. مواد زائد آب در سیستم گردش خون به‌صورت رسوباتی در جداره رگ‌ها باقی می‌مانند و موجب تصلب شرائین، فشار خون، کاهش کارایی کلیه‌ها و کاهش ترشحات مفید غدد بدن و نهایتاً سکته‌های قلبی، مغزی و سایر عوارض خطرناک می‌گردند.

۵) میزان آب موجود در بدن انسان ۶۶ درصد تا ۸۵ درصد است که مقدار آن در خون ۷۹ درصد می‌باشد. آب سالم و بهداشتی آبی‌است که قادر به انجام مأموریت‌های ضروری برای حیات پرنشاط و سالم باشد. سوخت و ساز سلولی عمدتاً توسط آب صورت می‌پذیرد و آب به‌طور دائم سلول‌ها و بافت‌ها را با حمل مواد غذائی تغذیه کرده و سپس مواد زائد آن‌ها را به خارج از بدن حمل می‌کند، که در صورت اشباع بودن مولکول‌های آب از عناصر زائد این توانائی کاهش می‌یابد و عوارض آن به‌صورت‌های گوناگون در زندگی ما ظاهر می‌گردد.

۶) توجه به امر بهداشت آب آشامیدنی و مضرات ناشی از آلودگی‌های مختلف آب در سال ۷۸ توجه همراهان گروه تصفیه آب را به خود جلب نمود. آنان جهت پرهیز دادن از امراض و ناراحتی‌های ناشی از این آلودگی‌ها، و توسعه آگاهی عمومی نسبت به آن‌ها تلاش‌های خود را آغاز کردند. استفاده گسترده از سیستم‌های تصفیه اسمز معکوس از نتایج این فعالیت‌هاست. اسمز معکوس سیستمی‌است که با بهره‌گیری از قانون اسمز در طبیعت می‌تواند آب‌های آلوده و ناسالم را با عبور دادن از فیلتری مخصوص به نام غشاء به آب سالم بهداشتی تبدیل نماید، که نزدیک به مختصات استاندارد سازمان بهداشت جهانی می‌باشد. این سیستم مولکول‌های آب را غربال کرده و مولکول‌های اشباع نشده و سالم را از مولکول‌های اشباع شده جدا می‌نماید. انواع میکروب‌ها و ویروس‌ها که در اندازه‌های فیزیکی ۰/۳ تا ۳ میکرون مشخص می‌گردد و همچنین انواع فلزات سنگین و نمک‌های زیان‌آور را به‌صورت پساب خارج می‌نماید و تنها به آب سالم و بهداشتی اجازه عبور و خروج از سامانه را می‌دهد که قابل شرب و اطمینان‌آور است.

براى مايه ى حيات چه ميتوانيم بكنيم؟

بارش هاى فروردين ماه سال جارى تاثير مثبت زيادى از لحاظ سيراب كردن سفره هاى زيرزمينى داشت و اصطلاحا وضعيت بحران از بين رفت اما از طرفى باعث بروز سيلاب و خطر هاى جانى و مالى فرارانى شد كه ضعف دستگاه هاى مربوطه را نشان داد كه تحليل عملكرد آنها در اين بحث قابل طرح نيست اما اين بارش ها هم به درستى مديريت نشدند و ما در جاهاى مختلفى هدر رفت آب را داشتيم كه براى كشورى كم آب مامند ايران اصلا قابل بخشش نيست.

در سند ششم توسعه دولت موظف شده است كه به حفظ و حراست از محيط زيست بپردازد كه رابطه مستقيم با آب و منابع آبى دارد.

اصلاح روش ها و شيوه هاى كشاورزى براى به صفر رساندن هدر رفت آب در اين بخش كه سهم مهمى در ميزان استفاده آب دارد.

حمايت از روش هاى جديد و گلخانه ها براى ترويج اين شيوه ها و صرفه جويى در مصرف آب از ديگر اهداف و وظايف دولت است.

كنترل و نظارت بر حفر چاه ها كه ضربه سنگين و جبران ناپذيرى بر سفره هاى آب زيرزمينى ميگذارد از وظايف مهم دولت است زيرا جبران آب هاى سفره هاى زيرزمينى زمان بر و در مواردى نگران كننده است.

مطالعات و برنامه ريزى ها براى شيرين كردن آب ها هم از ديگر دغدغه هاى مهم دولت است كه تا حدودى پيشرفت هايى داشته است.

مديريت پساب ها و استفاده ى مفيد و بهينه از آنها از ديگر مراد سند است.

نحوه دفع فاضلاب ها و امكان استفاده از مسائلى است كه نيازمند صرف هزينه و روش هاى نوين است.

مساله آب به قدرى مهم است كه بخش مهمى از سرمايه گذارى ها و تمركز دولت را به خود اختصاص داده است اما اينكه چقدر دولت در اين موضوع قوى عمل كرده است جاى بحث دارد و به جرات ميتوان گفت انگار دستگاه ها و دولتمردان هنوز به عمق فاجعه پى نبرده اند.