باخت تیم ملی و شخصیت جمعی ایرانیان
| بايد از ضعف جدي بازيكنان ايراني در مديريت حالت تحريكشدگي نيز ياد كرد.
۵۵آنلاین : پرويز پيران*
نگارنده بههيچروي با فوتبال و مسائل فني و تخصصی آن آشنا نيست. متأسفانه بايد اعتراف كند كه به دليل نداشتن فرصت به جز مسابقههاي تيم ملي ايران امكان مشاهده ديگر مسابقهها را ندارد؛ پس درباره مسائل فني و تخصصي و مرتبط با بازي بين ايران و ژاپن كاملا فاقد صلاحيت است؛ اما گفته آگاهان بسياري را ميپذيرد كه تيم كنوني فوتبال ايران در تاريخ فوتبال اين سرزمين كمنظير است و نبايد چون عادت تكرارشونده مورد بيمهري قرار گيرد. مربيگري آقاي كيروش را نيز باز هم براساس قضاوت متخصصان باانصاف تحسينبرانگيز به شمار ميآورد. بركنار از اين سرآغاز بايد تأكيد كرد كه نگارنده مدتي است كه به مطالعه و بررسي شخصيت جمعي ايرانيان مشغول است. فورا اضافه ميكند كه بسياري از وجوه منفي خواندهشده شخصيت جمعي ايرانيان را محصول تاريخ پررنج ايرانيان و محيط اجتماعي به حساب ميآورد كه ديگر براي تداوم آنها توجيه و تأكيد منطقي نميبيند. چنانچه بحثهايي كه پيش از مسابقه آنهم از سوي برخي از افراد درگير مسائل ورزشي كشور و گلایههایی که به مطبوعات كشانده شده، درباره مربي تيم از سويي و برخي رفتارهاي تكرارشونده در جريان مسابقههاي متعدد پيشين از ديگر سو و بالاخره واكنش برخي بازيكنان كه منجر به دريافت گل اول به نفع ژاپن شد، با دقت بررسي شود، برخي مسائل شخصيت جمعي ايرانيان قابل طرح ميشود. فورا اضافه ميكند كه از ديدگاه «علمي»، ويژگيهاي شخصيت جمعي قابل تعميم به يكايك افراد جامعه نيست. سخن از گرايشهاي مسلط و تكرارشونده است. با دريافت گل اول مانند موارد ديگري در گذشته تيم از هم پاشيده و دريافت دو گل بعدی ثمر آن به حساب ميآيد. اجازه دهيد نخست به نكاتي گذرا در باب شخصيت جمعي اشاره شود كه حتما به دليل گذرابودن با كاستيهايي همراه است؛ آنگاه باخت تيم ملي فوتبال ايران و کنش چند بازيكن در دريافت گل اول را بهعنوان لحظهاي سخت گذرا در آشكارشدن ضعف و مشكلات شخصيت جمعي و شاخص كوچكي از ميان شاخصهاي بسيار ديگري تلقي كرده، به شخصيت جمعي پرداخته شود و در پايان با معرفي عرفان و تقسيمبندي نگارنده از آن بهعنوان شيوهاي براي برخورد با ويژگيهاي منفي پيشگفته، بر ضرورت پذيرش ويژگيهاي منفي و تلاش جمعي براي پاياندادن به آنها ياد شود. شخصيت فردي موضوعي است آشنا. گرچه اين آشنايي ميتواند تخصصي به حساب نيايد؛ ولي به گفتوگوي روزمره راه يافته است. تاآنجاكه در تبليغات شهري گرچه عوامانه و غيرتخصصي به انواع رفتارهايي اشاره ميشود كه آنها را شاخص شخصيت فردي نام دادهاند؛ اما شخصيت جمعي مفهوم آشنايي نيست. اگر تعريفي به زبان ساده از شخصيت جمعي ارائه شود، ميتوان گفت شخصيت جمعي عبارت است از الگوهاي حاكم بر خصايص و ويژگيهاي مشترك جمعي يا همگاني كه افكار، احساسها و رفتارهايي را كه از جامعه سر ميزند، نشان داده و براساس آنها هر جامعهاي منحصربهفرد ميکند. پس هر جامعهاي براساس شخصيت جمعي خود از ساير جوامع متمايز و جدا ميشود. حال ممكن است اين پرسش مطرح شود كه چگونه ميتوان شخصيت جمعي را شناخت؟ پاسخ آن است كه در طول زمان رفتارهاي خاصي آنهم به تكرار از اكثريت جامعه مشاهده ميشود. تكرار رفتارها نشانه جمعيبودن آنهاست. رفتارها نيز براساس ويژگيهاي جامعه در هر زمان مفروض تاريخ آن جامعه و سبك زندگي جمعي به «درست» يا «نادرست»، به قابل پذيرش و غيرقابل پذيرش تقسيم ميشوند. البته عوامل مختلف ازجمله صورتبندي قدرت نيز در تقسيمبندي يادشده اثر ميگذارد؛ زيرا ازجمله عواملی به شمار ميآيند كه ديدگاه يا عقايد جمعي را ميسازند. عادت شده است كه رفتارهاي تكرارشونده «نادرست» و «غيرقابل پذيرش» را نابهنجار بناميم. همانگونه كه شخصيت فردي تا حدود زيادي مشخص ميكند كه هر فرد چگونه آدمي است، شخصيت جمعي نيز گوياي ويژگي كلي جامعه است. البته در درون هر جامعه علاوه بر رفتارهاي مشترك جمعي، هر گروه نيز ميتواند رفتارهاي تكرارشونده خاص خود را نيز بروز دهد. در نتيجه در درون شخصيت جمعي كلي جامعه ميتوان از شخصيت گروهي نيز ياد كرد. براساس مشاهده مسابقههاي پيشين تيمهاي ايراني و واكنش چند نفر از بازيكنان در جريان بازي ايران و ژاپن ميتوان ادعا كرد كه بازيكنان ايراني سخت تحريكپذيرند.
در نتيجه ترديدي نيست كه مربيان و متخصصان تيمهاي رقيب با آناليز رفتارهاي تكرارشونده بازيكنان از آن بهره ميگيرند.شايد خوانندگان عزيز و فرهيخته بهدرستي تأكيد كنند كه همه آدميان تحريكپذيرند. در پاسخ به اين نكته درست بايد از ضعف جدي بازيكنان ايراني در مديريت حالت تحريكشدگي نيز ياد كرد. چنين ضعفي را در برخورد گروههاي سياسي، برخي از مديران و عامه مردم ميتوان رديابي كرد. بررسي تاريخ معاصر بهتنهايي نشان ميدهد كه سرزمين عزيز و گرانقدرمان از تحريكپذيري شديد و ناتواني در مديريت آن صدمات جدي را تجربه كرده است. علاوهبر موارد بالا به تكرار مشاهده ميشود كه پيش از هر بازي درباره توان تيمهاي ايراني بهشدت و به شكل خودبرتربيني اغراق ميشود تاآنجاكه توهم اين آشناي كهن بر واقعيت غلبه پيدا ميكند و رؤيا براي آينده جاي ارزيابي دقيق را گرفته، آرزوي گاه محال به جامعه سرايت ميكند.
از سوي ديگر گلههای مدتي قبل از بازي يكي ديگر از ويژگيهاي منفي است كه به طور طبيعي بر مربي و بازيكنان اثري منفي ميگذارد. مشكل زماني جدي ميشود كه گلايهها از سوي دستاندركاران مربوطه به امور ورزشي بيان ميشود و نوعي بلاتكليفي ايجاد ميكند و از اقتدار مربي در بين برخي از بازيكنان ميكاهد. در صورت پيروزي احساسات بسيار غليظي میداندار ميشود؛ ولي پس از مدت كوتاهي تيمها به امان خدا رها ميشوند. در صورت باخت به جاي ارزيابي نقاط ضعف، دشمني داور، توطئه ديگران، رشوهگيري مسئولان خارجي و حتي بخت و اقبال و ستارگان به ميان ميآيند.تحريكپذيري شديد به هنگامي كه با ضعف يا فقدان مديريت همراه شود، خود جانشين هدف اصلي يعني برندهشدن ميشود كه واكنش تني چند از بازيكنان عزيز و زحمتكش تيم ايران تأثيري است بر آن. نكته بعدي كه با اغراق و بزرگنماييهاي توهمآلود پيش از مسابقه رابطهاي نزديك دارد، تيمها در اكثر مواقع از هم ميپاشند و آماده سنگينترکردن شكست ميشوند. اساسا يأس پايدار پس از هر شكست در زمينههاي گوناگون زندگي ايرانی قابل مشاهده است. نكته بعدي نیاموختن درس و تصحيحنکردن رفتارهاي نادرست و برخوردهاي غيرمنطقي است كه در زمينههاي بسياري ازجمله سوانح طبيعي مانند زلزله بارها مشاهده شده است؛ گويي پس از هر حادثه منفي همه بيهوش ميشوند و با حادثه بعدي به هوش آمده، مسئله منفي را تازه كشف ميكنند. سخن در اين باب فراوان است؛ اما بايد پذيرفت كه با تلاش جمعی ميتوان بر ويژگيهاي منفي شخصيت جمعي پيروز شد و بر آنها نقطه پايان گذاشت. در اين ترديدي روا نيست. البته تمايل به پذيرش مشكلات شخصيت جمعي و علاقهمندي پايدار به مبارزهاي پيگير با آنها مقولهاي فرهنگي است. ازاينرو نگارنده به توان عرفان ايراني اشاره دارد. نبايد فراموش كرد كه عرفان به باور فرهيختگان داخلي و خارجي حوزه يا حيطهاي است كه فرهنگ و انسان ايراني بيشترين تأثير را از آن گرفته است. متفكران مطرح بسياري بارها تكرار كردهاند كه گرچه همه جوامع جهان از ابتداييترين تا پيشرفتهترين آنها داراي بعدي عرفاني هستند، هيچ جامعهاي مانند ايران را نميتوان يافت كه عرفان تا به اين پايه با اين شدت در جان اكثريت مردم جاي گرفته است. متأسفانه با برخورد ايرانيان و پذيرش مدرنيتهاي بييال و دم و اشكم، نفهميده، هضم نشده، همراه با باورهاي متضاد نادرست، رابطه ايرانيان با بسياري از دستاوردهاي گوناگون تاريخ خود به پايان آمده و با آنها وداع كردهاند.به باور نگارنده نخست بايد به دو گونه عرفان كه نگارنده اولي را عرفان پويا و دومي را عرفان ايستا ناميده، اشاره و آنها را از هم متمايز كرد. عرفان پويا عرفان زندگي جمعي است. در نتيجه با جمع سروكار دارد و داراي كاركردهاي اجتماعي ارزندهاي آن هم براي قرنها بوده است كه يكي از چنين كاركردهايي تمايل به دگرگونسازي جمعي است. عرفان پويا همچنين بر نقد آگاه و مستند تأكيد دارد؛ آن هم نقدي براي فرارفتن و طرحي نو درافكندن؛ بههميندليل منابع جديد متعددي از عرفان بهعنوان نوعي جنبش اجتماعي ياد كردهاند. برعكس عرفان ايستا بر فرد و منزويسازي پاي ميفشرد و آن را راه هدايت ميداند. در نتيجه گذشتهنگر است و تا خودآزاري پيش ميرود. عرفان پويا را رهايي نيز نام دادهاند. از آغاز قرن بيستم روانشناسان، روانكاوان، روانپزشكان و آگاهان رشتههاي مربوطه به عرفان شرق روي آورده و با آن آشنا شدهاند. جالب آنكه عرفان شرق را نوعي رواندرماني جمعي معرفي كردهاند. تنها كافي است تا به نكتهاي كه آلن واتس (allan watts) متفكري بسيار مطرح و معروف و صاحبنام، اشاره كرد كه معتقد است: اگر ما به تفكر شرقي بنگريم، بهراستي نشاني نه از بحث فلسفي مييابيم و نه از بحث مذهبي؛ بلكه آنچه آنها در چارچوب فلسفه و مذهب بيان ميدارند، بسيار شبيه آن چيزي است كه ما رواندرماني نام دادهايم (نقل به مضمون). روانشناسان و روانكاوان بسياري تا آنجا پيش رفتهاند كه نگرش شرقي را دواي درد كاستيهاي بسيار نگرش نشانهمحور (سيمپتوم) پزشكي غربي دانستهاند.براساس آنچه آمد، نگارنده عميقا ايمان دارد چنانچه عرفان پوياي ايراني (منظور بههيچوجه فرقهها و گروهبنديهاي موجود نيست. ضمنا عرفان پويا بايد به گونهاي صورتبندي شود كه به كار همه ايرانيان بيايد؛ آن هم بركنار از ويژگيهاي فردي آنان) به شكلي قرن بيستويكمي و مناسب نسل كنوني و آيندگان و به زبان آنان بازنويسي شود و درعينحال پذيرفته شود كه حل مشكلات شخصيت جمعي يكي از وجوه بسيار مهم توسعه راستين، پايدار و دوستدار انسان و محيط زيست ايراني به شمار ميرود و بدون پيروزي بر مشكلات شخصيت جمعي كه اكتسابي بودهاند، تحقق توسعه راستين و اصيل و مناسب جامعه و تاريخ ايران غيرممكن و تعليق به محال است. بدونترديد ميتوانيم به مدد عرفان پوياي امروزينشده و سادهشده بر همه مشكلات شخصيت جمعي و فردي غلبه كنيم. چنين بادا.
*عضو هيئت علمي آكادمي سوئيس براي توسعه
منبع : شرق
دیدگاه تان را بنویسید