نفت | ترامپ
۵۱ سال؛ از کجا باید تاریخ مناقشه را خواند؟
| ترامپ در تازهترین سخنانش باردیگر و اینبار با تاکید اصرار دارد که خصومت آمریکا با ایران نه ۴۷ سال، بلکه ۵۱ سال قدمت دارد پس دیگر نمیتوان این عدد را نمونهای دیگر از لغزش زبانی یک آدم پرحرف گذاشت. این تاکید بر عددی متفاوت این پرسش را طرح میکند که چرا رئیسجمهور آمریکا مبدا به قول خودش «فریبکاری» و مناقشه را چهار سال پیش از انقلاب ۱۳۵۷ میداند؟
ترامپ در تازهترین سخنانش باردیگر و اینبار با تاکید اصرار دارد که خصومت آمریکا با ایران نه ۴۷ سال، بلکه ۵۱ سال قدمت دارد پس دیگر نمیتوان این عدد را نمونهای دیگر از لغزش زبانی یک آدم پرحرف گذاشت. این تاکید بر عددی متفاوت این پرسش را طرح میکند که چرا رئیسجمهور آمریکا مبدا به قول خودش «فریبکاری» و مناقشه را چهار سال پیش از انقلاب ۱۳۵۷ میداند؟
۵۱ سال پیش، یعنی در سال ۱۹۷۵، هنوز محمدرضاشاه بر ایران حکومت میکرد. ایران متحد آمریکا بود، اما این اتحاد به معنای عدم وجود اختلاف بر سر منافع نبود. یکی از مهمترین مناقشات، مسئله نفت و مناسبات ایران با شرکتهای بزرگ غربی بود؛ مناسباتی که ریشه آن به قرارداد کنسرسیوم نفتی پس از کودتای ۲۸ مرداد ۳۲ بازمیگشت.
در قرارداد ۱۹۵۴، شرکت نفت انگلیس ۴۰ درصد، شرکتهای آمریکایی مجموعاً ۴۰ درصد و شرکتهای دیگر اروپایی باقی سهام کنسرسیوم را در اختیار داشتند. ایران نیز ۵۰ درصد سود خالص را دریافت میکرد اما مسئله اصلی مالکیت، مدیریت و اختیار تصمیمگیری درباره منابع نفتی ایران بود.
شاه در ژانویه ۱۹۷۳ اعلام کرد که قرارداد کنسرسیوم را پس از پایان اعتبار آن در سال ۱۹۷۹ تمدید نخواهد کرد، مگر آنکه ساختار رابطه تغییر کند. در توافق جدید، که در ژوئیه همان سال امضا شد، مالکیت و مدیریت عملیات نفتی به شرکت ملی نفت ایران بازگشت و شرکتهای خارجی به خریداران نفت ایران تبدیل شدند. این تحول را باید تلاشی جدی برای بازپسگیری اختیار عملیاتی صنعت نفت دانست.
این اختلاف تنها به نفت محدود نبود. برنامه هستهای ایران نیز در سالهای پایانی حکومت شاه به موضوعی مناقشهبرانگیز در روابط تهران و واشنگتن تبدیل شد. شاه به دنبال دستیابی به فناوری و نیروگاههای هستهای بود، اما دولت آمریکا درباره شرایط فروش فناوری، بازرسیها و تضمینهای جلوگیری از انحراف مواد هستهای به سمت تسلیحات، محدودیتهایی مطالبه میکرد. در اسناد وزارت خارجه آمریکا در آوریل ۱۹۷۵، سفیر آمریکا در تهران گزارش میدهد که شاه از شروط واشنگتن برای خرید نیروگاههای هستهای ناراضی است و آنها را با حقوق ایران بهعنوان عضو پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای ناسازگار میداند.
اختلاف بر سر سیاست نفتی اوپک نیز وجه دیگری از این مناسبات بود. در سپتامبر ۱۹۷۵، شاه با فورد درباره تثبیت قیمت نفت و کاهش قدرت خرید کشورهای صادرکننده نفت مکاتبه داشت. او معتقد بود ادامه سیاست تثبیت قیمتها، در شرایط تورم جهانی، به زیان کشورهای تولیدکننده است. دولت آمریکا نیز برای جلوگیری از افزایش قیمت نفت تلاش میکرد. این اسناد نشان میدهند که حتی در دوران اتحاد سیاسی تهران و واشنگتن، بر سر منافع اقتصادی و سیاست انرژی اختلاف وجود داشت.
این تحولات را میتوان یکی از نقاط مهم تلاش ایران برای بازتعریف مناسبات اقتصادی سیاسی خود با غرب دانست که حالا از نظر ترامپ در عدد۵۱ سال متبلور شده است.
این بحث یک تناقض تاریخی را پیش روی هواداران پهلوی قرار میدهد که از ترامپ حمایت میکنند و تصور میکنند مسئله آمریکا صرفا با حاکمیت کنونی و ساختار سیاسی پس از انقلاب است و با بازگشت سلطنت یا تغییر حکومت، اختلافات به پایان خواهد رسید. این تصور با تجربه تاریخی ایران سازگار نیست.
شاهی که متحد نزدیک واشنگتن بود، برای بازپسگیری کنترل صنعت نفت با شرکتهای بزرگ غربی چانهزنی میکرد، در اوپک در برابر خواست کشورهای مصرفکننده نفت میایستاد و برای دستیابی به فناوری هستهای، حتی در برابر شروط دولت آمریکا مقاومت میکرد. به بیان دیگر، اختلاف بر سر میزان استقلال ایران در تعیین منافع اقتصادی، انرژی و جایگاه منطقهای، لزوما با تغییر حکومت از میان نمیرود و منافع ملی و حق تصمیمگیری مستقل، موضوعاتی فراتر از نوع حکومتاند. حال باید این سوال جدی را مطرح کرد که اگر شاه نیز در مواردی حاضر نبود خواست واشنگتن را بر منافع مورد تعریف خود از ایران مقدم بدارد، چرا باید سادهلوحانه فرض کرد که ترامپ با بازگشت یک حکومت همسو با سلطنت، از مطالبات اقتصادی، انرژی و راهبردی آمریکا درباره ایران صرفنظر و توسعه و آزادی در ایران را دنبال خواهد کرد و به چیزی جز سرسپردگی محض رضا خواهد داد؟
دیدگاه تان را بنویسید