ناو جنگی «دنا» و آزمونی برای حقوق بین‌الملل

حادثه غرق شدن ناو جنگی ایرانی «دنا» در اقیانوس هند، تنها یک رخداد نظامی نبود؛ این حادثه به یکی از مهم‌ترین آزمون‌های حقوق بین‌الملل دریایی و مسئولیت کشورهای منطقه تبدیل شد. ناو «دنا» که برای شرکت در رزمایش بین‌المللی «میلان ۲۰۲۶» به میزبانی هند به منطقه اعزام شده بود، پس از پایان مأموریت در نزدیکی سواحل سریلانکا هدف حمله قرار گرفت و غرق شد.  

طبق گزارش‌ها، این ناو در آب‌های بین‌المللی و خارج از محدوده درگیری مستقیم قرار داشت و حمله به آن با شلیک اژدر از سوی یک زیردریایی آمریکایی انجام شد؛ حمله‌ای که ده‌ها کشته و زخمی در میان ملوانان ایرانی برجای گذاشت. 

اما در کنار مسئله حمله نظامی، رفتار برخی کشورها به‌ویژه هند نیز پرسش‌های جدی در حوزه مسئولیت‌های بین‌المللی ایجاد کرده است.

هند و مسئولیت‌هایی که نادیده گرفته شد

هند به عنوان میزبان رزمایش و یکی از بازیگران مهم در منطقه اقیانوس هند، از منظر حقوق بین‌الملل دریایی و قواعد بی‌طرفی تعهداتی داشت. با این حال بسیاری از این مسئولیت‌ها یا اجرا نشد یا با ابهام همراه بود.

مهم‌ترین مسئولیت‌هایی که هند باید رعایت می‌کرد عبارت‌اند از:

 1. تضمین امنیت کشتی‌های شرکت‌کننده در رزمایش

وقتی کشوری میزبان یک رزمایش بین‌المللی دریایی است، باید امنیت کشتی‌های شرکت‌کننده را در مسیر ورود و خروج تضمین کند.

 2. حفظ بی‌طرفی در منازعات نظامی منطقه‌ای

طبق اصول حقوق بین‌الملل و کنوانسیون‌های مربوط به بی‌طرفی، کشور میزبان نباید در عمل یا اطلاعات به نفع یکی از طرف‌های درگیر اقدام کند.

 3. حفاظت از کشتی‌های نظامی مهمان

کشتی‌های نظامی که به دعوت رسمی وارد منطقه می‌شوند، تحت نوعی حمایت دیپلماتیک و امنیتی قرار می‌گیرند.

 4. ارائه کمک فوری در عملیات امداد و نجات

طبق قواعد حقوق دریاها، کشورهای نزدیک به محل حادثه موظف‌اند در عملیات جست‌وجو و نجات مشارکت فوری داشته باشند.

 5. شفافیت در اطلاع‌رسانی درباره حادثه

دولت میزبان باید اطلاعات دقیق و رسمی درباره حادثه و وضعیت خدمه ارائه دهد.

 6. جلوگیری از تبدیل منطقه رزمایش به میدان درگیری

رزمایش‌های چندملیتی باید فضای همکاری امنیتی باشند، نه بستری برای تشدید تنش‌های نظامی.

 7. حفظ کرامت و حقوق خدمه نجات‌یافته

طبق کنوانسیون‌های بین‌المللی، دریانوردان نجات‌یافته باید تحت حمایت انسانی و حقوقی قرار بگیرند.

سکوت دهلی و سایه سیاست

یکی از انتقادهای مطرح‌شده این است که دهلی‌نو در قبال این حادثه موضعی بسیار محتاطانه و حتی مبهم اتخاذ کرد. این رفتار در حالی رخ داد که هند طی سال‌های اخیر روابط سیاسی، اقتصادی و امنیتی خود با اسرائیل را به‌طور چشمگیری گسترش داده است.

ناظران معتقدند که نزدیکی دولت نارندرا مودی به تل‌آویو و همگرایی راهبردی هند با محور آمریکا و اسرائیل، در نحوه واکنش این کشور به حادثه بی‌تأثیر نبوده است. این نزدیکی در سیاست خارجی دهلی‌نو به‌قدری پررنگ شده که برخی تحلیلگران از «چرخش آشکار هند در معادلات ژئوپلیتیک غرب آسیا» سخن می‌گویند.

آزمونی برای اعتبار حقوق بین‌الملل

حادثه ناو «دنا» یک بار دیگر این پرسش قدیمی را زنده کرد:

آیا قواعد حقوق بین‌الملل در دریاها واقعاً برای همه کشورها یکسان اجرا می‌شود؟

اگر حمله به یک کشتی نظامی در آب‌های بین‌المللی بدون پاسخ حقوقی روشن باقی بماند و کشورهایی که مسئولیت میزبانی یا مدیریت منطقه را دارند از ایفای نقش فعال خودداری کنند، اعتماد به نظم حقوقی بین‌المللی بیش از پیش تضعیف خواهد شد.