از هامون تا انزلی؛ تالاب‌های ایران در آستانه فروپاشی، تخریب ۳ برابر سریع‌تر از جنگل‌ها

به گزارش ایسنا، تالاب‌ها، پهنه‌های به‌ظاهر خاموش اما حیاتی، امروز به یکی از بحرانی‌ترین اکوسیستم‌های زمین تبدیل شده‌اند؛ اکوسیستم‌هایی که تنها حدود ۶ درصد از سطح خشکی‌های جهان را پوشش می‌دهند، اما زیستگاه بیش از ۴۰ درصد گونه‌های گیاهی و جانوری محسوب می‌شوند. با این حال، گزارش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که از سال ۱۹۷۰ تاکنون، دست کم یک‌پنجم تالاب‌های جهان به‌طور کامل از بین رفته‌اند و به گفته محققان این حوزه؛ روندی که سرعت آن از نابودی جنگل‌ها نیز پیشی گرفته است.

تخریب تالاب‌ها نه‌تنها تنوع زیستی را تهدید می‌کند، بلکه مستقیماً امنیت غذایی، معیشت بیش از یک میلیارد نفر و توان طبیعی زمین برای مهار سیلاب‌ها، تصفیه آب و ذخیره کربن را تضعیف کرده است.

در ایران، کشوری که نامش با کنوانسیون جهانی حفاظت از تالاب‌ها گره خورده، وضعیت نگران‌ کننده‌تر به نظر می‌رسد؛ چرا که ایران با دارا بودن صدها تالاب طبیعی و مصنوعی و ثبت ۲۵ تالاب در فهرست تالاب‌های با اهمیت بین‌المللی (رامسر)، یکی از کشورهای مهم تالابی منطقه محسوب می‌شود، اما بخش قابل توجهی از این تالاب‌ها امروز یا خشک شده‌اند یا در آستانه فروپاشی اکولوژیک قرار دارند.

کاهش شدید حق‌آبه‌ها، سدسازی، برداشت بی‌رویه آب، خشکسالی‌های پی‌درپی و تغییرات اقلیمی، تالاب‌هایی چون هامون، گاوخونی، انزلی، شادگان و هورالعظیم را به کانون‌های گردوغبار، بحران‌های معیشتی و تهدیدهای زیست ‌محیطی بدل کرده است.

الگویی که در دنیا بارها تکرار شده است

تالاب وقتی خشک می‌شود، فقط «آب» از دست نمی‌رود؛ رسوبات ریزدانه، نمک و فلزات سنگینِ کف تالاب در معرض باد قرار می‌گیرند و تالاب عملاً به کارخانه تولید ریزگرد تبدیل می‌شود. این الگو در دنیا بارها تکرار شده است.

نمونه شاخص جهانی تالاب‌های خشک‌شده و تبدیل شده آن به کانون ریزگرد را شاید بتوان از دریاچه آرال (Aral Sea) در آسیای مرکزی نام برد؛ تالابی که به یکی از فاجعه‌بارترین نمونه‌های زیست‌محیطی قرن ۲۰ تبدیل شد.

از دهه ۱۹۶۰ این دریاچه با انحراف رودخانه‌ها برای کشاورزی، بیش از ۹۰ درصد سطح خود را از دست داد. بستر خشک‌شده آن امروز به «بیابان آرال‌قوم» تبدیل شده است و سالانه ده‌ها میلیون تن گردوغبار نمکی و سمی از کف دریاچه سابق بلند می‌شود. این ریزگردها تا هزاران کیلومتر جابه‌جا می‌شوند و باعث افزایش بیماری‌های تنفسی، سرطان و مرگ‌ومیر زودرس شده‌اند.

محققان آینده آرال را همان آینده‌ای می‌دانند که بسیاری از تالاب‌های خاورمیانه در مسیر آن قرار دارند.

تالاب‌های بین‌النهرین عراق

بین‌النهرین زمانی بزرگ‌ترین تالاب‌های غرب آسیا بودند، ولی در دهه ۱۹۹۰ با سدسازی و پروژه‌های انحراف آب، بیش از ۸۰ درصد آنها خشک و بخش‌های خشک‌شده به گونه‌ای به کانون‌های اصلی گردوغبار عراق و جنوب غرب ایران تبدیل شدند که حتی پس از احیاهای محدود بعد از سال ۲۰۰۳، بخش زیادی از کارکرد طبیعی خود را از دست دادند.

این تالاب‌ها نمونه زنده‌ای هستند از اینکه امنیت محیط‌زیست و امنیت انسانی از هم جدا نیستند.

تالاب‌های خشک شده ترکیه

در ترکیه، تالاب‌ها و دریاچه‌های نمکی متعددی به دلیل برداشت آب کشاورزی خشک شده‌اند، از جمله آنها دریاچه نمک Lake Tuz است که در سال‌های اخیر به منبع گردوغبار نمکی تبدیل شده است و طوفان‌های نمکی به شهرهای اطراف خسارت کشاورزی و تنفسی وارد کرده‌اند.

تالاب اوئنز آمریکا

این تالاب در ایالت کالیفرنیا، پس از انحراف آب به لس‌آنجلس، به تالاب کاملاً خشک و به بزرگترین منبع آلودگی گردوغبار PM۱۰ در آمریکا تبدیل شد و دولت آمریکا مجبور شد میلیاردها دلار را برای کنترل گردوغبار (مرطوب‌سازی مصنوعی و پوشش‌دهی) هزینه کند.

این پدیده نشان می‌دهد حتی کشورهای ثروتمند هم اگر تالاب را نابود کنند، بهای سنگینی خواهند پرداخت.

از این رو «روز جهانی تالاب‌ها» در چنین شرایطی، بیش از آنکه یک مناسبت نمادین باشد، یادآور یک هشدار جدی درباره آینده منابع آب، محیط‌زیست و زیست انسانی در ایران و جهان است.

تالاب‌ها ۱۰ برابر جنگل‌ها و حدود ۲۰۰ برابر زمین‌های زراعی ارزش اکولوژیکی دارند

دکتر جواد میردار هریجانی، عضو هیات علمی دانشکده منابع طبیعی دانشگاه زابل، عضو هیات مدیره انجمن دیپلماسی آب ایران و رئیس سابق پژوهشکده تالاب بین‌المللی هامون در گفت‌وگو با ایسنا، تالاب‌ها را یکی از مهمترین زیستگاه‌های جهان دانست و گفت: این محیط های آبی از ویژگی‌های اقلیمی مهمی برخوردار هستند، ضمن آنکه بقای بسیاری از حیات وحش دنیا به تالاب‌ها وابسته است. این حوضه‌های آبریز تامین کننده بخشی از آب شرب محسوب می‌شوند و ماموریت تعادل بخشی به محیط زیست را نیز بر عهده دارند.

وی تالاب‌ها را بستر مناسبی برای رویش گیاهان آبزی و کنترل کننده سیلاب‌ها دانست و اظهار کرد: تغذیه بخشی از سفره‌های زیر زمینی از طریق تالاب‌ها صورت می‌گیرد. همچنین تالابها به عنوان بانک ژنی بسیار مناسبی به شمار می‌روندتغذیه بخشی از سفره‌های زیر زمینی از طریق تالاب‌ها صورت می‌گیرد. همچنین تالابها به عنوان بانک ژنی بسیار مناسبی به شمار می‌روند و از طرف دیگر تالاب‌ها در حفاظت زیست‌کره در برابر طوفان‌ها و فرسایش بادی نقش مؤثری دارند؛ چرا که این محیط‌های آبی همانند بادشکن عمل می‌کنند.

میردار، با بیان اینکه تالاب‌ها پناهگاه مناسبی برای انواع گیاهان و جانوران در کره زمین هستند، تاکید کرد: تالاب‌ها ۱۰ برابر جنگل‌ها و حدود ۲۰۰ برابر زمین‌های زراعی ارزش اکولوژیکی دارند. علاوه بر آن تالاب‌ها نقش مهمی در تامین مواد غذایی مورد نیاز انسان‌ها دارند که نمونه آن گیاه برنج است و به عنوان ماده غذایی اصلی مردم کره زمین، یک گیاه تالابی محسوب می‌شود.

عضو هیات علمی دانشکده منابع طبیعی دانشگاه زابل خاطر نشان کرد: از این رو تالاب‌ها از یک سو یکی از مولدترین محیط‌های آبی و از سوی دیگر یکی از حساس‌ترین و آسیب‌پذیرترین اکوسیستم‌های موجود در کره زمین به شمار می‌روند؛ چرا که سرعت تخریب تالاب‌ها ۳ برابر سرعت تخریب جنگل‌ها استسرعت تخریب تالاب‌ها ۳ برابر سرعت تخریب جنگل‌ها است و این میزان نشان از حساسیت و آسیب پذیری بالای تالاب‌ها دارد.

وی با اشاره به مهمترین ریسک‌های تخریب تالاب‌ها، خاطرنشان کرد: مهمترین فاکتورهایی که بر روی تالاب‌ها اثر دارند به دو گروه پیشران‌های انسانی تخریب تالاب‌ها و پیشران‌های طبیعی تقسیم می‌شود. از جمله پیشران‌های انسانی می‌توان به آلودگی آب، صید و شکار بی رویه، معرفی گروه‌های مهاجم به تالاب‌ها، بهره برداری از آب تالاب‌ها برای کشاورزی و چرای دام و ساخت و ساز و عدم تامین حق آبه زیست محیطی تالاب‌ها اشاره کرد.

میردار، مدیریت نادرست منابع آبی را ناشی از مدیریت داخلی و نیز مدیریت حوضه‌های آبریز مشترک با کشورهای همسایه دانست و گفت: تالاب‌های بین‌المللی که آب ورودی آنها از کشورهای همسایه تامین می‌شود، متاسفانه در سال‌های اخیر به دلایل متعددی حق‌آبه آنها تامین نشده و موجب شده که خیلی از این تالاب‌ها مانند تالاب هامون خشک شوند.

وی با اشاره به پیشران‌های طبیعی مؤثر در به خطر افتادن حیات تالاب‌ها، خاطر نشان کرد: تغییر اقلیم و گرم شدن کره زمین تا حدود زیادی در خشک شدن تالاب‌ها و از بین رفتن آنها چه در ایران و چه در بسیاری از کشورهای دنیا، تاثیر گذار است؛ به گونه‌ای که بیش از ۷۰ درصد از تالاب‌های موجود در کره زمین در خطر نابودی هستند و خیلی از آنها تبدیل به کانون‌های ریزگرد شدند.بیش از ۷۰ درصد از تالاب‌های موجود در کره زمین در خطر نابودی هستند و خیلی از آنها تبدیل به کانون‌های ریزگرد شدند.

عضو هیات علمی دانشگاه زابل، اضافه کرد: بسیاری از تالاب‌هایی که در رامسر سایت به عنوان تالاب‌های بین‌المللی ثبت شده‌اند، هم اکنون در لیست تالاب‌های تخریب شده قرار گرفتند و این امر نشان می‌دهد که پدیده تخریب نه یک پدیده داخلی، بلکه یک پدیده جهانی است و با توجه به حساسیت بالای این محیط‌های آبی لازم است بیش از پیش به این محیط‌ها به عنوان یکی از اکوسیستم‌های تاثیرگذار بر ادامه حیات بشر توجه شود.

وضعیت تالاب‌های کشور

عضو هیات مدیره انجمن دیپلماسی آب ایران با اشاره به وضعیت تالاب‌های داخلی، شرایط  را بسیار نامناسب توصیف کرد و یادآور شد: گاها گفته می‌شود که تا ۸۰ درصد تالاب‌های کشور در خطر خشک شدن قرار دارند و این امر نشان می‌دهد که تالاب ها در وضعیت نامناسبی قرار دارند که این امر دلایل مختلفی دارد که بخش از آن منشأ داخلی داشته و یکی از مهمترین این عوامل به مدیریت منابع آبی تامین‌کننده تالاب‌ها برمی‌گردد. در سال‌های اخیر در بسیاری از نقاط کشور با ایجاد سازه‌های آبی و سدها، عملا حق آبه زیست محیطی تالاب‌ها تامین نشد و حق آبه این اکوسیستم‌های حساس صرف سایر نیازهای آبی از جمله بخش کشاورزی شد.

وی با تاکید بر اینکه متاسفانه توسعه بی‌رویه و غیر هدفمند کشاورزی موجب خشک شدن تالاب‌ها شدتوسعه بی‌رویه و غیر هدفمند کشاورزی موجب خشک شدن تالاب‌ها شد، ادامه داد: تعدادی از سدهای ساخته شده از سوی وزارت نیرو برای تامین آب شرب و برق و تعدادی از آنها از سوی وزارت جهاد کشاورزی برای تامین آب برای بخش کشاورزی بوده است و مجموع این سدها موجب شده علی رغم وجود قوانین تخصیص آب تالاب‌ها و تاکید بر اینکه بعد از تامین آب شرب، باید حق آبه زیست محیطی تالاب ها تامین شود، متاسفانه در کشور بعد از تامین آب شرب، اولویت بعدی، حوزه کشاورزی است.

عضو هیات علمی دانشگاه زابل ادامه داد: با این رویکرد عملا دیده می‌شود بسیاری از بوم‌سازگان‌های آبی کشور از جمله دریاچه ارومیه به دلیل تامین آب کشاورزی، خشک شده است. همین وضعیت در بسیاری از تالاب‌های کشور حاکم است که از آن جمله می‌توان به تالاب «شادگان»، تالاب سه‌گانه استان گلستان شامل «آلاگل»، «آجی گل» و «آلماگل»، تالاب «بختگان»، «مهارلو»، «پریشان»، «گاوخونی»، «تالاب طشک»، تالاب «کافتر» و تالاب «کمجان» اشاره کرد که بسیاری از آنها یا خشک شده‌اند و یا به صورت فصلی دارای آب هستند؛ به این معنا که همزمان با بارش‌های فصلی، دارای آب شدند و با شروع فصل گرما، آب خود را از دست داده‌اند.

میردار با بیان اینکه برخی از تالاب‌های کشور مانند تالاب «انزلی»، «گمیشان»، «میانکاله» و «خلیج گرگان» در کنار دریای خزر قرار داشته و وابسته به آن هستند، اظهار کرد: این تالاب‌هایی که به واسطه عقب نشینی دریای خزر، در معرض خطر قرار گرفتندتالاب‌ها به واسطه عقب نشینی دریای خزر، در معرض خطر قرار گرفتند و برخی از آنها مانند تالاب گمیشان خشک شدند و برخی دیگر مانند تالاب «انزلی» سال‌هاست که تبدیل به مرداب شده و در معرض خشک شدن قرار دارند.

وی دلیل خشک شدن این دسته از تالاب‌ها را ناشی از پسروی آب دریای خزر دانست و افزود: برخی دیگر از تالاب‌های کشور مانند تالاب‌های سه گانه هامون به دلیل عدم تخصیص حق آبه توسط کشور افغانستان و بد عهدی آنها در سال‌های اخیر و احداث سدهایی مانند سد کمال خان و سد در دست احداث بخش‌آباد، متاسفانه خشک شدند.

میردار تاکید کرد: بر این اساس مجموع عوامل داخلی و خارجی و همچنین پدیده تغییر اقلیم و کاهش بارندگی‌ها، موجب شده است که منابع تامین کننده آب تالاب‌ها نیز کاسته شده و در نتیجه موجب خشک شدن فراگیر تالاب‌ها شده است.

به خطر افتادن گونه‌های زیستی تالاب‌ها

عضو هیات علمی دانشکده منابع طبیعی دانشگاه زابل با بیان اینکه با خشک شدن تالاب‌ها، گونه‌های زیستی این حوضه‌های آبریز را نیز از دست خواهیم داد خاطر نشان کرد: گیاهان و جانوران زیادی در تالاب‌ها زندگی می‌کردند که با خشک شدن تالاب‌ها، تعداد زیادی از این گونه‌ها از بین خواهند رفت. گونه‌های مهاجر مانند برخی از پرندگان که گونه‌های اصلی تالاب‌ها نیز به شمار می‌روند، با خشک شدن تالاب‌ها می‌توانند به اکوسیستم‌های آبی مجاور مهاجرت کنند، ولی سایر گونه‌ها مانند ماهیان، گیاهان و برخی از خزندگان و پستانداران وابسته به تالاب‌ها از بین می‌روند.

وی اضافه کرد: برخی از گونه‌های گیاهی مانند نی در تالاب هامون، دارای پیاز هستند که در داخل خاک می‌ماند و با ورود مجدد آب به تالاب می‌توانند رشد کنند؛ ولی در مجموع، با خشک شدن تالاب‌ها خسارات جبران ناپذیری به گونه‌های گیاهی، جانوری و بانک ژنی تالاب‌ها وارد خواهد شد.با خشک شدن تالاب‌ها  خسارات جبران ناپذیری به گونه‌های گیاهی، جانوری و بانک ژنی تالاب‌ها وارد خواهد شد.

راه نجات تالاب‌ها

میردار تنها راه نجات تالاب‌ها را تامین حق آبه این محیط های آبی ذکر کرد و گفت: متاسفانه در شرایط فعلی ۸۰ تا ۸۵ درصد از آب تجدیدپذیر کشور در حالی در بخش کشاورزی به صورت نامناسب و با بازدهی پایین مصرف می‌شود که بهره‌وری لازم را ندارد و لازم است میزان مصرف آب در بخش کشاورزی را با روش‌های فناورانه و نوین کشاورزی، آموزش و ترویج کشاورزان و یا ارائه الگوی کشت مناسب، کاهش دهیم و یا بهینه مصرف کنیم.

رئیس سابق پژوهشکده تالاب بین‌المللی هامون، اضافه کرد: ارائه الگوی کشت مناسب با هر اقلیم، مثلا می‌تواند موجب شود که از کشت برنج یا برخی محصولات کشاورزی آب‌بر در بعضی از مناطق خشک جلوگیری کرد و با کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی، قادر خواهیم بود مقدار زیادی از حق آبه‌های تالاب‌ها را به آنها بازگردانیم.

وی تنها راه کلیدی مدیریتی برای ترمیم و بازسازی تالاب‌ها را صرفه‌جویی و بهینه مصرف کردن آب در بخش کشاورزی و تخصیص حق آبه تالاب‌ها تنها راه کلیدی مدیریتی برای ترمیم و بازسازی تالاب‌ها صرفه‌جویی و بهینه مصرف کردن آب در بخش کشاورزی و تخصیص حق آبه تالاب‌هاست. عنوان کرد و گفت: شایسته است که حق آبه لازم را در اختیار تالاب‌ها قرار دهیم تا زمینه زیست مناسب و با کیفیت در شهرها و روستاها فراهم شود.