شهرهای کویری و جزیره های گرمایی

55آنلاین: ژوئن امسال رکورد دمایی دیگری در تاریخ ثبت شد. بر اساس گزارشات سازمان ملی اقیانوسی و جوی ایالت متحده آمریکا در سال 2016 دمای ماه ژوئن، 0.9 درجه سلسیوس بیشتر از میانگین دمای قرن بیستم شد.

تحقیقات ناسا هم به طور کلی اطلاعاتی مشابه البته با اندکی تفاوت در رقم فوق ارائه میدهد. (WashingtonPost 2016) از نظر مردم هم تابستان امسال گویا طولانی تر و گرمتر از سالهای گذشته است. اتفاقا تابستان سال پیش هم مردم همین عقیده را داشتند و این یعنی سال به سال تابستانهای سخت تر و گرمتری را پشت سر میگذاریم.

صرفنظر از سوزانیدن سوختهای فسیلی و انتشار کربن، توسعه بی ضابطه شهرها نیز موجب شده تا ضمن اشغال فضای وسیعتر، اراضی که کم و بیش دارای پوشش گیاهی بوده اند توسط حجم عظیمی از سطوح غیر قابل نفوذ اعم از قیر، آسفالت، بتن و مواد نفتی و پی وی سی اشغال شوند. وجود ساختمانهای بلند، و نیز گازهای حاصل از احتراق، منابع انرژی مورد مصرف منابع خانگی، تجاری، اداری و صنعتی و نیز منابع متحرک از جمله خودروها و انتشار مقدار زیادی از ذرات و آئروسلها در فضای جوی موجب دگرگونی چشمگیر عناصر اصلی محیطی از جمله پرتوافکنی خورشید، دما، رطوبت، میزان بارندگی، و باد در شهرها میشود.

از قرنها پیش برای بهبود راحتی و آسایش شهروندان، معماری شهری با شرایط آب و هوایی تطابق یافته بود. اما شهرنشینی صنعتی موجب شد تا آب و هواشناسان بویژه از سال 1950 آب و هوای شهری را نیز مورد بررسی قرار دهند. از حدود یکصد سال قبل دانشمندان توانستند به پدیده ای موسوم به میکروکلیما(میکرو اقلیم) پی ببرند که در اثر ساخت و ساز، ایجاد یا تخریب پوشش گیاهی و انتشار آلاینده های شهری بصورت مصنوعی ایجاد شده است. دانشمندان توانستند این تطابق ناشی از مشاهدات و تجارب نیاکان ما را به طور علمی توصیف کنند.

"جالبترین تغییرات آب و هوایی ناشی از شهرنشینی، پیدایش دماهای بسیار زیاد در قسمتهای مرکزی مناطق انبوه شهری است که شکلهای مختلف جزیره گرمایی را تشکیل میدهد و از مرکز تا بیرون شهر گسترش میابد. تا حدی که برخی از روزها اختلاف بین این دماها بیشتر از اختلاف موجود بین زمستان و تابستان در همان محل است". (اسکورو 1377, 59). این پدیده ناشی از 4 عامل عمده است: نخست تخریب پوشش گیاهی و پوشیده شدن سطح خاک با مواد غیر قابل نفوذ که ضمن افزایش آلبدو ، به میزان قابل ملاحظه ای پدیده های تبخیری را نیز متوقف میسازد. دوم بلندی ساختمانها که عامل برجستگی را افزایش داده و صعود هوا را موجب میشود و شکل و سیمای آنها تراز مصرف سوخت را نیز تغییر داده و افزایش میدهد. سوم ایجاد انرژیهای گرمایی انسانی است و چهارم انتشار مقدار بسیار زیاد منابع آلاینده، گرد و غبارها و ذرات ریز در هواست که اثر گلخانه ای را تشدید می نمایند.

بنابراین یکی از مهمترین کارکردهای فضاهای سبز شهری اثر بر میکرو اقلیمهای شهری است. مطالعات انجام شده بر روی دمای شهر مکزیکوسیتی نشان داد که اقدمات انجام شده ایجاد یک پارک شهری 500 هکتاری در این شهر موجب کاهش دمای حدود 2 تا 3 درجه سانتیگراد به نسبت در قسمتهای نزدیک آن شده است. در 700 متری این پارک، کاهش دمای یک درجه سانتیگراد در فصل مرطوب و تا کاهش 4 درجه سانتیگرادی دمای هوا در فصول خشک سال مشاهده میشود. این اختلاف در هنگام صبح به دلیل تبخیر شبنم حتی به 6 درجه سانتیگراد نیز میرسد و در حدود ساعت 14 اختلافها از بین میرود. بطور کلی اثر وجود پارکهای شهری در کاهش دمای محیط اطراف تا شعاع دو کیلومتری احساس میشود. فضاهای سبز شهری توانایی دارند در هنگام بارانهای کم (تا کمتر از 5 میلیمتر) تا 99 درصد آب باران را ذخیره کنند که برای عمل تبخیر و تعرق یک منبع عمده تلقی میشود. (اسکورو 1377, 78)

یافته های فوق در بررسی فضاهای شهری شهر سمنان بخوبی قابل مشاهده اند. بعنوان مثال چنانچه در ساعات عصر لغایت طلوع آفتاب دمای هوای اطراف پارکهای بزرگ شهری و باغات محلات را با دمای نقاط دورتر از آنها مقایسه نماییم این اختلاف بخوبی حس میشود.

در سالهای اخیر پارامتر اصلی آلاینده هوای شهر سمنان ذرات معلق با قطر کمتر از 10 میکرون و 2 و نیم میکرون بوده که دو منشاء طبیعی و انسان ساخت دارند. منشاء طبیعی آن ریزگردها هستند که معمولا در فصل بهار میهمان ناخوانده ی شهر میشوند و منشاء انسانی آن نیز ذرات خروجی از کارخانجات صنعتی علی الخصوص کارخانجات گچ و معادن اطراف شهر هستند. گیاهان شهری علاوه بر تعدیل مقدار دی اکسید کربن موجود در هوای شهر نقش بسزایی نیز در ترسیب ذرات معلق با هر دو منشاء یاده شده دارند که طراوت و پاکیزگی هوای پارکهای شهری حتی در اوقات هجوم ریزگردها ناشی از همین کارکرد فضاهای سبز است.

از اینرو در سالهای اخیر و پیش رو که بر اساس توافقنامه پاریس در اجلاس جهانی تغییر اقلیم، همه کشورها متعهد به اقداماتی برای جلوگیری از افزایش دمای کره زمین در این قرن هستند. و در شرایطی که گرمایش جهانی با سرعت زیادی همه نواحی کره زمین بخصوص نواحی بیابانی را در معرض استرس شدید کم آبی و گرمای شدید قرار داده و خواهد داد در شهرهایی با شرایط اقلیمی خشک و نیمه خشک، تغییر کاربری گسترده باغات و فضاهای سبز برای استفاده های مسکونی و غیر آن به مثابه سوزانیدن کتب و آثار ارزشمند تاریخی دانشمندان برای پختن غذاست.

- آلبدو درصد بازتاب نور از سطح یک جسم یا سیاره است. آلبدوی سیاره زمین 37درصد است یعنی 63درصد از انرژی خورشید توسط سیاره زمین جذب و 37درصد آن مجددا به جو انعکاس پیدا میکند. (موریسون 1389, 107)

- هدف موافقتنامه بیست و یکمین اجلاس متعاهدین کنوانسیون جلوگیری از تغییرات اقلیمی موسوم به موافقتنامه پاریس2015 جلوگیری از افزایش دمای زمین در قرن حاضر به کمتر از دو درجه سانتی گراد و همچنین ایجاد تلاش برای محدود کردن افزایش دما به کمتر از یک و نیم درجه سانتی گراد نسبت به سطح آن قبل از صنعتی شدن است. (UNFCCC 2015)

منابع و مآخذ:

UNFCCC. "ADOPTION OF THE PARIS AGREEMENT." UN Climate Change Newsroom. Desember 2015. https://unfccc.int/resource/docs/2015/cop21/eng/l09r01.pdf (accessed july 31, 2016).

WashingtonPost. The Sydney Morning Herald. july 20, 2016. http://www.smh.com.au/environment/climate-change/june-sets-another-global-temperature-record-extending-a-blazingly-hot-year-20160719-gq9eo4.html (accessed july 31, 2016).

اسکورو, ژیزل. آب و هوا و شهر، محیط زیست شهری. با ترجمه شهریار خالدی. تهران: طبیعت, 1377.

موریسون, ایان. درآمدی بر نجوم و کیهان شناسی. با ترجمه غلامرضا شاهعلی. شیراز: ارم شیراز, 1389.