رؤياباورى در شاهنامه

۵۵آنلاین :

آرزوى آگاهى از رويدادهاى آينده، آرزوى ديروز و امروز نيست كه آرزوى فرداهاي‌مان نيز خواهد بود. به‌همين‌روى است كه نه‌تنها در ايران؛ بلكه در همه جهان روى‌آوردن به پيشگويان و به قول حكيم بزرگ توس، ستاره‌شُمران، امرى شوق‌انگيز است. طبعا هرگاه فرد يا جامعه دچار بحران است و آينده مبهم، رؤياباورى ژرفاى بيشترى مي‌گيرد. كارى به فرويد و نگاه علمى او به رؤيا ندارم كه مي‌گويد رؤيا ثمره دل‌نگرانی‌ها و آرزوها و تجربيات آدمى در طول روز است كه شباهنگام به صورت نمادين نمود مي‌يابد، نگاه شاهنامه به رؤيا به گونه‌اى ديگر است و به سبب وجود رؤياست كه انسان‌ها از آينده از پيش تعيين‌شده آگاه مي‌شوند.

دست‌کم شرح يك رؤيا در سراسر شاهنامه وجود دارد كه تحولى عظيم در فرهنگ و ادب و تاريخ اين سرزمين پديد آورد و آن رؤيايى است كه حكيم توس را به سرودن شاهنامه فرا‌خواند. و مي‌دانيم كه دقيقى، شاعر حماسه‌سراى ايران، براساس منابع موجود، در كار سرودن شاهنامه بود و هزار بيت آن را نيز سروده بود كه به دست غلام يا خدمتکار خويش به قتل رسيد. اجازه دهيد از زبان فردوسى بازگفته شود: چنان ديد گويند يك شب به خواب كه يك جام مي ‌داشتي چون گلاب دقيقى ز جايى پديد آمدى بر آن جام مى داستان‌ها زدى ... بدين نامه گر چند بشتافتى كنون هرچ جستى همه يافتى از اين باره من پيش گفتم سَخُن سخن را نيامد سراسر به بُن ز گشتاسب و ارجاسب بيتى هزار بگفتم سرآمد مرا روزگار و فردوسى بنا بر سفارشى كه دقيقى در خواب به او مي‌كند، به همان شيوه حماسى، در قالب مثنوى كه ويژه داستان‌هاى بلند شاعرانه است، شاهنامه را پى مي‌گيرد و ايرانيان و جهان ادب سپاسگزار رؤيايى است كه بر فردوسى ظاهر شده است. رؤياى ضحاك ضحاك، فرزند مرداس را ايرانيان از دشت سواران نيزه‌گذار دعوت كردند تا آنان را از ستم جمشيد برهاند كه فره ايزدى از دست داده بود و ضحاك، جمشيد را با اره به دو نيم كرد و جهان را از لوث وجود او پاك گرداند. اما ضحاك خود طريق ستم در پيش گرفت و بسيار از جوانان اين ملك را كشت تا درد بي‌درمان خويش را آرام بخشد و سرانجام شبى خواب ديد كه سه مرد جنگى به سراغش آمدند و پالهنگ بر گردنش افکندند و او را به كوه دماوند بردند و در آنجا به بند كشيدند تا جان بسپارد. در ايوان شاهى شبى ديرباز به خواب اندرون بود با ارنواز چنان ديد كز كاخ شاهنشهان سه جنگى پديد آمدى ناگهان دمان پيش ضحاك رفتى به جنگ نهادى به گردن برش پالهنگ همى تاختى تا دماوند كوه كشان و دوان از پس اندر گروه و آن‌گاه كه فريدون با فرماندهش، كاوه آهنگر به پا خاست، سرانجام ضحاك را در كوه دماوند به بند كشيد. رؤياى سام، پدر زال، نياي رستم سام، هماره آرزوى فرزند پسرى را می‌داشت و سرانجام گلرخى در شبستان او بار گرفت و فرزندى زيباروى به دنيا آورد؛ ولى همه موى سر و مژه و ابروى او چونان سالخوردگان سفيد بود؛ به‌طورى‌كه كسى جرئت نداشت به سام پهلوان خبر تولد فرزندش را بدهد و بگويد از آن جفت زيبا، چه فرزندى به دنيا آمده است. كسى سام يل را نيارست گفت كه فرزند، پير آمد از خوب جفت و زمانى كه سام از تولد كودك آگاهى يافت و او را اين‌گونه پير و زال ديد، فرمان داد تا او را به دامنه كوهى برند كه بر فراز آن، خانه سيمرغ بود و سيمرغ كودك را به چنگال گرفت تا خوراك فرزندانش كند و چون كودك را زنده يافت، تصميم گرفت در كنار بچه‌هاى خود او را نيز پرورش دهد. چندى بدين‌گونه گذشت و شبى سام خواب ديد كه مردى از هندوان به او مژده داد كه صاحب فرزندى شده است. پس موبدان و خواب‌گزاران را بخواند و از آنان تعبير اين خواب را جويا شد و آنان سام را سرزنش كردند كه همه موجودات از شير و پلنگ و ماهى و نهنگ، فرزند خويش را حمايت مي‌كنند، تو چگونه توانستى فرزند از خود برانى. هر آن كس كه بودند پير و جوان زبان برگشادند بر پهلوان كه بر سنگ و بر خاك شير و پلنگ چه ماهى به دريا درون بالهنگ

همه بچه را پروراننده‌اند ستايش به يزدان رساننده‌اند تو پيمان نيكى دهش بشكنى چنان بي‌گنه بچه را بفكنى و ديگر بار خواب ديد كه از كوه هند، درفشى بلند برافراشته شد و جوانى خوب‌روى پديد آمد و سپاهي ‌گران در پشت سر او بود و يكى از سپاهيان، سام را سرزنش كرد كه چرا كودك به كوه افكندى، وقتى دايه كودك، يك مرغ است، كدام شايستگى شايسته توست. و چون بيدار شد بخروشيد و موبدان در تعبير خواب او، اظهار داشتند زال زنده است و او را بازگردان و سام نيز چنين كرد. كابوس افراسياب افراسياب از جيحون گذشته، سپاه به مرزهاى ايران آورده و سياوش به دستور كيكاووس به مقابله با افراسياب شتافت و در آن هنگام كه دو سپاه در برابر يكديگر صف‌آرايى كردند، افراسياب كابوسى سخت هولناك بديد كه از بيم آن كابوس تصميم گرفت با ايران صلح كند و به هر آنچه گردن نهد که سياوش به نمايندگى از كاووس به‌عنوان شروط صلح تعيين مي‌كند. چو يك پاس بگذشت از تيره‌شب چنان چون كسى راز گويد به تب خروشى برآمد ز افراسياب بلرزيد بر جاى آرام و خواب چنين گفت پرمايه افراسياب كه هرگز كسى اين نبيند به خواب بيابان پر از مار ديدم به خواب جهان پر ز گرد، آسمان پُر عقاب يكى باد برخاستى پر ز گرد درفش مرا سرنگون‌سار كرد شگفتا! تمام تمهيدات و كوشش‌هايى كه افراسياب به عمل مي‌آورد سرانجام آن حادثه كه در رؤيا بر او ظاهر شده بود، در جهان واقع براى او حادث شد. رؤياى سياوش پس از توطئه‌هاى گرسيوز براى رویاروى قرار‌دادن افراسياب با سياوش و نيرنگ‌هايى كه ناجوانمردانه باخت و پلشتي‌هايي كه از سر حسادت نسبت به سياوش نشان داد، آن شاهزاده ايرانى دانست كه همه رشته‌ها گسسته شده و بايد دست از جان بشويد و دلگرمي‌ها و نويددادن‌هاى همسر مهربانش فرنگيس فايده‌اى نبخشيد و سياوش، شاهين مرگ را بر فراز سر خويش در پرواز ديد و در همان حال، در كنار همسرش به خواب رفت و رؤيايي به سراغش آمد. چهارم شب اندر بر ماهروى به خواب اندرون بود با رنگ و بوي بلرزيد و از خواب خيره بجست خروشي برآورد چون پيل مست سياوش بدو گفت كز خواب من لبت هيچ مگشاى بر انجمن چنين ديدم اى سرو سيمين به خواب كه بودي يكى بيكران رود آب يكى كوه آتش به ديگر كران گرفته لب آب نيزه‌وران ز يك دست آتش ز يك دست آب به پيش اندرون پيل و افراسياب و چون افراسياب با سپاه خود به سياوش گرد حمله آورد، آنچه بر سياوش واقع شد كه در آن كابوس بر او ظاهر شده بود. رؤياى تولد كيخسرو پيران‌ويسه، مرد نيك‌نفس و پاكيزه‌خوى تورانى، زمانى از چين به توران باز می‌گردد كه افراسياب، سياوش را چون گوسپندى سر‌ بريده و فرمان داده تا همسر سياوش و دختر خويش، فرنگيس را كه باردار است، آن‌قدر بيازارند تا كودك در بطن مادر جان بسپارد و پيران با درايت تمام دختر بي‌گناه را از چنگال دژخيمان نجات داده، به جايى امن مي‌سپارد و اكنون آسوده‌خاطر است كه فرنگيس در امان است و آن‌گاه شبى همسر مهربانش را كه چون خود او مظهر پاكى و مهرورزى است، از خواب بيدار مي‌كند كه فرزند سياوش پاى به هستى گذاشته و فرنگيس پسرى زيبا به دنيا آورده است. شبى قيرگون ماه پنهان شده به خواب اندرون مرغ و دام و دده چنان ديد سالار پيران به خواب كه شمعى برافروختى از آفتاب سياوش بر شمع تيغى به دست به آواز گفتى نشايد نشست كه روز نو آيين و جشنى نو است شب سور آزاده كيخسرو است و بدين‌گونه پيران از به‌دنيا‌آمدن كيخسرو آگاه شده و همسر خويش را نزد فرنگيس مي‌فرستد كه بار فرو‌گذارده است. رؤياى گودرز اكنون چند سالى است كه سياوش ناجوانمردانه به دست دژخيمان و با توطئه گرسيوز گوسپندوار كشته شده و كاووس در سال‌هاى پايانى عمر است و بزرگان، موبدان و سرداران ايران بيم آن دارند كه چون كاووس روى در نقاب خاك كشد، ديهيم و اورنگ شهريارى خالى بماند و ايران بي‌پشتوانه شود. تا اينكه گودرز سروشى را در خواب مي‌بيند كه به او از کودکي مي‌گويد که ايرانيان به‌هيچ‌روى از وجود اين فرزند آگاه نبودند.