تغییرات اقلیمی، رشد جمعیت و سوء مدیریت

۵۵آنلاین :

ناسا هم زمان با جستجو در کیهان برای یافتن نشانه هایی از زندگی فرازمینی یک جمله شعارگونه رسالت را نیز دارد: مراقب آب باشید. بنابر گزارش این سازمان حدود 70% از بدن انسان را آب تشکیل می دهد و حدود 70% از سطح کره زمین را آب پوشانده است. آب محیطی را خلق می کند که حافظ و پرورش دهنده گیاهان، حیوانات و انسان ها است و به طور کلی کره زمین را به مکانی کامل برای زندگی تبدیل می سازد.

اگر آب را نماینده زندگی بگیریم دیگر تعجبی ندارد که شاهد آن باشیم که نگرانی های مرتبط به بهداشت و دسترسی به منابع آب با لحن بسیار تند بیان شوند. تصویر آینه ای خشک و سوزان به همراه جنگ های خشن و خونین بر سر چند قطره آب موضوع اصلی داستان ها و فیلم های هراسناک را تشکیل می دهد. این گزارش بررسی می کند که این کابوس ها تا چه اندازه به واقعیت نزدیک هستند. نوشتار کنونی وضعیت آب شیرین در جهان؛ افزایش روزافزون تقاضا برای آن و روش های پاسخ دهی به این تقاضا را بررسی می کند.

اولین چیزی که باید در نظر داشته باشیم آن است که رقم 70% ربطی به موضوع پیدا نمی کند چرا که 5/97 درصد از آب هایی که زمین را پوشانده اند شور هستند.

75/1 درصد دیگر در قطبها به صورت یخچال و همیشه منجمد است. بنابراین جهان باید فقط به 75/0 درصد از آب موجود در کره زمین اکتفا کند. تقریباً تمام این میزان آب نیز در زیرزمین قرار دارد درحالی که 3/0 درصد آب های جاری 59% از نیاز جهان را تأمین می کنند. گزارش ما بیان می کند که استفادة غلط از منابع آب قطعاً زنجیره ای از فجایع را به همراه خواهد داشت. اما ابزارهای برخورد با این معضل شناخته شده اند و مرتب فناوری های جدیدی عرضه می شوند که می توانند در این زمینه یاری رسان باشند داد

با وجود این مشکلات بنیادین فنی نیستند یا به کمبود منابع مربوط می شوند چرا که احتمالاً آب همچنان فراوان می ماند حتی اگر جمعیت زمین افزایش یابد. مشکلات اصلی مدیریتی هستند یا به عبارت صحیح تر به چگونگی مقاومت در برابر فشارهای اقتصادی، فرهنگی و سیاسی برای اجرای مدیریت غلط آب مربوط می شوند. آسیت بیسواس (Asit Biswas) متخصص آب در دانشکده سیاست عمومی سنگاپور در گفتاری صریح می گوید: «فقدان پول، کمبود منابع آب و غیره همه بهانه است. سوءمدیریت مشکلی است که در همه جا خودنمایی می کند.» یا آن گونه که ژان کلود یونکر رئیس کمیسیون اروپا در لحنی متفاوت بیان می کند: «ما همه می دانیم چه کار باید بکنیم اما نمی دانیم که پس از انجام آن چگونه دوباره آرای مردم را به دست آوریم.»

حتی دولت هایی که با نگرانی جلب آرا مواجه نیستند نیز به زحمت می توانند سیاست های منطقی آب را نهادینه کنند. مردم دسترسی به آب را یک حق بنیادین انسانی می دانند که باید بر اساس نیاز به آن پاسخ داده شود نه براساس توانایی یا تمایل به پرداخت هزینه آن. این باور باعث می شود تعیین قیمت مناسب برای آن دشوار باشد و در نتیجه مردم در مصرف آن زیاده روی کنند. حتی افرادی که به خاطر نسل های آینده مصرف کنونی خود را کنترل می کنند نیز ممکن است از میزان مصرف خود آگاهی نداشته باشند. مصرف آب صرفاً از طریق نوشیدن یا شست وشو نیست بلکه آب در غذای مردم و لباس هایی که می پوشند نیز مصرف دارد. در هر صورت به نظر می رسد آب تا ابد منبعی تجدیدپذیر باشد. به عنوان مثال آب مصرف شده در حمام را می توان برای آبیاری گیاهان به کار برد. آب باران را می توان مهار و برای بازسازی سفره ها به زمین تزریق کرد. آبی که از دریاچه ها، استخرهای شنا و سدها یا در فرآیند فتوسنتز گیاهان از برگ های آنها تبدیل می شوند به جو رفته و در نهایت به چرخه بازمی گردد. بیش از 60% از باران و برف در چرخه تبخیر و مایع شدن قرار می گیرد اما همانند آب دریاها نمی توان از آن استفاده کرده مگر این که طبیعت آن را بازیافت کرده باشد.

جهان امروز نمونه های فراوانی از تخریب محیط زیست دارد که هشدار می دهند مصرف آب شامل محدودیت های طبیعی می شود. به عنوان مثال، قایق ها در وسط ناکجاآباد در منطقه ای خشک زمین گیر شده اند که زمانی دریاچه آرال چهارمین دریاچه بزرگ آب شور دنیا بین ازبکستان و قزاقستان در آن قرار داشت. سال گذشته شهر کیپ تاون در آفریقای جنوبی اولین شهر بزرگ دنیا بود که در آستانه بی آبی کامل قرار گرفت تا زمانی که بارش باران به یک خشک سالی سه ساله پایان داد سطح آب سد تأمین کننده مصرف شهر به کمتر از 20% رسیده بود و مقامات امکان انتقال یک کوه یخی از قطب جنوب برای تأمین آب شرب را بررسی می کردند. چهار سال قبل از آن شهر سائوپولو در برزیل در معرض خطر قرار گرفت و ذخیره سدها به پنج درصد ظرفیت آنها کاهش یافت.

حتی ارزیابی دقیق تازه ترین گزارش سالانه توسعه را به سازمان ملل از نوعی ناامیدی دم می زند. طبق این گزارش، بیش از یک چهارم انسان ها - یعنی 9/1 میلیارد نفر که 73% آنها در آسیا هستند - در مناطقی زندگی می کنند که آب کمیاب است. این رقم در یک قرن پیش 240 میلیون نفر یا 14% جمعیت کره زمین بود. اگر افرادی که در معرض خطر قرار دارند شمرده شوند تعداد آنها حداقل هر ماه سال دو برابر می شود. هم زمان، میزان مصرف جهانی آب در مقایسه با یک قرن پیش شش برابر شده است و انتظار می رود تا سال 2050 بین 20 تا 50% دیگر افزایش یابد. حجم آب مصرفی که حدود 4600 کیلومتر مکعب در سال است تقریباً به سمت حداکثری پایدار رسیده است. یک سوم از سامانه های آب های زیرزمینی جهان در معرض خشکیدن قرار دارند. بنابراین تعداد افرادی که تحت فشار قرار می گیرند تا سال 2050 به 2/3 میلیارد نفر - و با احتساب تحولات فصلی به 7/5 میلیارد نفر - خواهد رسید. این افراد صرفاً ساکنان کشورهای فقیر نخواهند بود. استرالیا، ایتالیا، اسپانیا و حتی آمریکا با کمبود شدید آب روبه رو خواهند شد.

سه عامل مهم جمعیت، رشد اقتصادی و تغییرات اقلیمی به تداوم رشد تقاضا دامن می زنند. انتظار می رود جمعیت هشت میلیاردی کنونی جهان در سال 2050 به رقمی بین 4/9 تا 2/10 میلیارد نفر افزایش یابد. بیشتر این افزایش در نقاطی از جهان در آفریقا و آسیا خواهد بود که دچار کمبود آب هستند. افراد سبک زندگی پرمصرف تری را برمی گزینند و به شهرهایی مهاجرت می کنند که اغلب با خطر کمبود شدید آب مواجه هستند.

بزرگ ترین ابهام در پیش بینی تقاضای آینده در برآورد آب لازم برای کشاورزی دیده می شود. در حال حاضر این بخش 70% از برداشت آب را مصرف می کند که اکثر آن برای آبیاری است. از آنجا که تولید غذا باید با افزایش جمعیت بالا برود برخی پیش بینی می کنند تقاضا برای آب به شدت بالا برود. دیگران، از جمله سازمان همکاری های اقتصادی و توسعه پیش بینی می کنند به خاطر کاهش اتلاف آب و افزایش بهره وری تقاضا برای آب اندکی کمتر شود.

قابلیت پیش بینی تأثیر تغییرات اقلیمی از این هم کمتر است. به گفته هنک اونیک (Henk Ovink) نماینده ویژه دولت هند در امور آب «اجماع علمی بر آن است که این فرآیند همانند یک ذره بین غول پیکر چالش ها را بسیار بزرگ نشان می دهد». مناطق پرآب پرآب تر و مناطق خشک خشک تر خواهند شد. سهم مناطق مختلف جهان از آب بسیار ناعادلانه است. فقط نه کشور 60% ذخایر آب شیرین موجود را در اختیار دارند. چین و هند حدود 36% از جمعیت جهان را در خود جای داده اند اما سهم آنها از آب شیرین فقط 11% اسناد تغییرات اقلیمی این نابرابری را تشدید می کند. بارش باران از قبیل بارش های موسمی جنوب آسیا که محور زندگی اقتصادی منطقه محسوب می شوند بیش از پیش ناموزون خواهند شد.

افزایش شمار رویدادهای شدید آب و هوایی مهم ترین تأثیر کوتاه مدت تغییرات اقلیمی بوده است. در دو دهه گذشته این رویدادها در سال به طور میانگین 300 میلیون نفر را تحت تأثیر قرار داده اند. در سپتامبر گذشته دو طوفان نسبتاً هم زمان شرق آمریکا و شرق آسیا را درنوردیدند. دانشمندان این طوفان ها را به افزایش سطح گازهای گلخانه ای، گرم شدن اقیانوس ها و تغییر اقلیم نسبت دادند. اندازه گیری های دمای آب دریا تا عمق دو هزار متری از افزایش دما از دهه 1950 به سطوح بی سابقه حکایت دارند. الگوهای اقلیمی از مدت ها قبل بیان کرده اند که گرم شدن اقیانوس ها شدت و مدت طوفان ها را افزایش می دهد. افزایش دما از طریق انبساط آب ها و ذوب شدن یخ های قطب ها و بالا رفتن سطح آب دریا به میزان سالانه سه میلی متر منجر می شود. سطح بالای آب باعث می شود امواج طوفان تا مسافت بیشتری در خشکی پیش بروند. علاوه بر این، افزایش دمای هوا بدان معناست که جو می تواند رطوبت بیشتری را در خود نگه دارد که سرانجام بر زمین خواهد بارید.

اما در درازمدت مشکل بزرگ ناشی از تغییرات اقلیمی نه فراوانی آب بلکه کمبود آن خواهد بود. طبق گزارش بانک جهانی «تأثیرات کمبود آب و خشک سالی بسیار شدید هستند و آسیب هایی درازمدت ایجاد می کنند که درک و مستندسازی آن ها به سادگی امکان پذیر نیست». البته اکثر این تأثیرات به میزان و سرعت تغییرات اقلیمی بستگی دارند.

پنل بین دولتی تغییرات اقلیمی در اکتبر گذشته گزارشی را انتشار داد که در آن عواقب محدود کردن افزایش دمای جهانی به 5/1 درجه بالاتر از سطوح دوران قبل از صنعتی سازی با عواقب آن در صورت افزایش دو درجه ای دما مقایسه شد. این گزارش با درجه اطمینان متوسط به این نتیجه رسید که اگر دما با درجه بالا برود و هشت درصد دیگر از جمیعت سال 2000 جهان تا سال 2050 در معرض کمبود شدید آب قرار خواهند گرفت. اگر افزایش دما 5/1 درجه باشد این عدد به چهار درصد نزول می کند. مناطق مختلف با یکدیگر تفاوت های زیادی خواهند داشت. به عنوان مثال، پژوهش ها نشان می دهند تأثیر افزایش 5/1 درجه ای دما در منطقه مدیترانه به میانگین سالانه جریان آب در روستاها و نهرها از نظر آماری معنادار نیست اما افزایش دو درجه ای دما جریان آب را بین 10 تا 30% کاهش می دهد.

کاهش جریان آب رودخانه ها پدیده ای جهانی است. بخشی از آن از کاهش بارش ها نشئت می گیرد اما بیشتر آن نتیجه مستقیم دخالت های بشری از قبیل سد سازی، انحراف رودها به منظور کنترل سیل، ذخیره آب و آبیاری کشاورزی است. آب رودخانه هایی که هنوز جریان دارند نیز اغلب برای آشامیدن یا حتی همان گرفتن مناسب نیست. هنگام بررسی و مطالعه کره زمین، آب های سطحی بهترین نقطه شروع هستند. در گزارش نشریه اکونومیست نمونه هایی از سراسر جهان ذکر شده اند اما دو کشور با تجربه های متضاد بیش از همه نمود دارند: اسرائیل به عنوان الگویی از مدیریت علمی آب و هند کشوری که تقریباً فاقد این نوع مدیریت است.