داستانِ نت هایی که ملی شدند
| اواخر سال گذشته انتشار فتوکلیپی ۳ دقیقه و ۵۰ ثانیه‌‌‌‌‌‌‌‌ای، سریعتر از آنچه سازندگانش گمان می‌‌‌‌‌‌‌‌کردند، به دست به دست شدن اقتباس موسیقایی عجیبشان انجامید.
۵۵آنلاین :
پریسا قاسمی؛ «ای ایران» زنده یاد خالقی حالا شده بود بستری برای سرودخوانی چند نوجوان، اینکه در سرود عجیبی که در دورترین فاصله‌‌‌‌‌‌‌‌ها از درون‌مایه شعر زنده‌یاد گل گلاب سراینده ترانه «ای ایران» قرار داشت، اغلاط نقدی و نحوی فراوان بود به کنار، انگار جماعتی دور هم جمع شده باشند برای ابراز ارادت به امام رضا(ع) اما از ابزاری که در دست داشتند، بدترین استفاده را کرده بودند. کلیپ بسیار سریعتر از پیش‌‌‌‌‌‌‌‌بینی دست اندرکارانش دست به دست شد. در این میانه خبری از تعریف و تمجید نبود. همه اعتراض بود و ناراحتی. ناراحتی مردمی که با «ای ایران» با همان فرم و شعر و ملودی و تنظیم خو گرفته بودند. به همین بهانه مروری داشته‌‌‌‌‌‌‌‌ایم بر سرودهای ملی و میهنی که در موسیقی ایران خلق شده‌‌‌‌‌‌‌‌اند.
نت‌‌‌‌‌‌‌‌های ملی، نغمه‌‌‌‌‌‌‌‌های سیاسی سرود و ترانه ملی قدمت چندانی ندارد در این ملک. آن طور که نوشته‌‌‌‌‌‌‌‌اند ۱۴۵ سال قبل داستان سرود ملی برای ایرانیان آغاز شد؛ از همان روزی که ناصرالدین شاه بعد از گشت‌و‌گذار به ایران بازگشته بود و می‌‌‌‌‌‌‌‌خواست «سرود ملی» و «پرچم» بشوند نماد اتحاد یک ملت !قضیه به سفر شاه به وین مربوط می‌‌‌‌‌‌‌‌شد. همان جا بود که برای استقبال از شاه قجر، گروهی از خودی‌‌‌‌‌‌‌‌ها «مارش» نواخته بودند. گفته‌‌‌‌‌‌‌‌اند «یوهان اشتراوس» این مارش را سالها قبل از آنکه «آلفرد لومر» برای ایرانی‌‌‌‌‌‌‌‌ها به شخصیتی شناخته‌شده مبدل شود، ساخته بود. در نوشته‌‌‌‌‌‌‌‌های به‌جا‌مانده از آن روزگار تاریخ ساخت «مارش» را ۱۸۶۴ میلادی قید کرده‌‌‌‌‌‌‌‌اند. دو سال بعدش «موسیو لومر» به ایران آمد و رفت به دارالفنون برای آنکه ایرانیان را مشق موسیقی غربی دهد. سفر لومر مقدمه آغاز یک مسیر طولانی شد...
ملودی‌های رسمی قجری! ۵ سال بعد از حضور لومر در ایران، ناصرالدین‌‌‌‌‌‌‌‌شاه به موسیقدان غربی امر می‌‌‌‌‌‌‌‌کند مارش دیگری بسازد که در تشریفات رسمی دم و دستگاه ناصری قابل استفاده باشد. حالا سال ۱۲۵۲ هجری شمسی است. بعد از بازگشت شاه از سفرهای اروپایی، او تصمیم گرفته بود هر کم و کاستی را که در سرود ملی وجود دارد، جبران کند. حاصل این تصمیم و دستورش به لومر فرانسوی شد «سلام شاه»! این قطعه آهنگسازی شده هم کوتاه‌تر از یک سرود ملی بود و هم اصلا کلامی رویش قرار نگرفته بود که بشود نامش را گذاشت سرود ملی.
با این وجود چون در دیدارهای رسمی همین قطعه سروده می‌‌‌‌‌‌‌‌شده در برخی منابع اروپایی «سلام شاه» را اولین سرود ملی ایران نامیده‌‌‌‌‌‌‌‌اند. (خوب است بدانیم سالها بعد بیژن ترقی بر روی ملودی موسیو لومر که البته گسترش یافته بود، شعری گذاشت و اول بار آن اثر با تنظیم پیمان سلطانی و با صدای شهرام ناظری به صورت رسمی منتشر شد. سالار عقیلی هم البته این اثر را خواند و حالا سال‌هاست مردم ایران این ملودی را با صدای عقیلی به یاد می‌‌‌‌‌‌‌‌آورند!) بعدتر نوبت رسید به تکیه شاه نوجوان بر تخت حکومت! به افتخار تاجگذاری احمدشاه مارشی تحت عنوان «سلامتی دولت عِلیّه ایران» توسط «غلامرضاخان امیرپنجه سالار معزز» ساخته شد. سالار معززی که در آن دوره منصبی داشت با نام «رئیس کل موزیک». مارش مذکور قبول تبع احمدشاه قرار گرفت و بعدتر نامش شد : «مارش ملی ایران»! دوره قاجار اما هیچگاه با جا افتادن یک سرود به عنوان سرود ملی همراه نشد.
عارف قزوینی؛ گام نهادن در مسیر یگانگی! هرچقدر حکومت در ایجاد حس اتحاد و همدلی میان مردمان این ملک ناکام بود، یک نفر اما بود که تصنیف‌های ملی-میهنی‌‌‌‌‌‌‌‌اش جور همه آن ناکامی را یک تنه تحمل کردند: عارف قزوینی! عارف آنقدر تصنیف ماندگار ساخته که انتخاب یکی از آنها به عنوان نمونه‌‌‌‌‌‌‌‌ای از آثار ملی-میهنی مطرح کار چندان آسانی به نظر نمی‌رسد. با این وجود «از خون جوانان وطن لاله دمیده» را بسیاری مطرح‌ترین اثر عارف در تمام عمرش می‌‌‌‌‌‌‌‌دانند. تصنیف‌ساز شهیر اولین بار این اثر را با صدای خودش و تنها با یک سهتار اجرا کرد. نقطه افسوس آنجاست که هیچ اثر صوتی از اجرای تصنیف با صدای خود عارف وجود ندارد؛ با این وجود اما این اثر انقلابی آنقدر مقبول اهل نظر افتاد که بارها و بارها بازخوانی شد. افتخار و زری امجد، عبدالله دوامی و عسگر عبدالله یف اولین اجرا‌کنندگان تصنیف مشهور پس از خود تصنیف‌ساز بودند.
با وجود تمام این بازخوانی‌ها، شهیرترین بازخوانی صورت‌گرفته از تصنیف عارف با صدای محمدرضا شجریان در همکاری با گروه شیدا (به سرپرستی محمدرضا لطفی) ارائه شده است. اجرایی که در سال ۱۳۵۱ انجام شد. بعدتر در سال ۱۳۵۸ شجریان بار دیگر این اثر را بازخوانی کرد. این بار اما فرامرز پایور تنظیم دگرگونی از ساخته عارف انجام داده بود و شجریان هم روی همان تنظیم آواز خواند.
اجراهای دیگری هم از این تصنیف صورت گرفته که مطرح‌ترین آنها با صدای سالار عقیلی، علیرضا قربانی، پریسا، سیما بینا و سیما مافیها ارائه شد.
سهگانه رضاخانی در سال‌‌‌‌‌‌‌‌های حکمرانی پهلوی بر ایران قصه سرود ملی فراز و فرودهای دیگری داشت. بعد از تاجگذاری پهلوی اول، رضاشاه که نظامی‌‌‌‌‌‌‌‌گری خاص خودش را داشت، دست گذاشت روی نمادها.
سال ۱۳۱۲ شد. بنا بود شاه ایران به دعوت رئیس‌‌‌‌‌‌‌‌جمهوری ترکیه رهسپار آن ملک شود. پیش از سفر فرمان داد تا «انجمن ادبی ایران» «سرود ملی» تدارک ببیند. اعضای انجمن با دستپاچگی بسیار عوض همان تک سرود، یک سهگانه پیشکش کردند. سه‌‌‌‌‌‌‌‌گانه‌‌‌‌‌‌‌‌ای با عناوین «سرود شاهنشاهی»، «سرود پرچم» و «سرود ملی ایران» که پیش از سفر شاه برای دیدار با آتاتورک آماده شد. آن طور که در منابع ذکر شده، شاعر «سرود شاهنشاهی» و «سرود ملی» محمدهاشم افسر (شیخ‌‌‌‌‌‌‌‌الرئیس افسر) و شاعر «سرود پرچم» پارسا تویسرکانی است و آهنگساز این سهگانه، «داوود نجمی مقدم».
کار اشعار این سه گانه را هیاتی متشکل از شیخ الرئیس افسر، ملک الشعرای بهار، شیخ‌الملک اورنگ، مرتضی میرزا قهرمان، بدیع‌الزمان فروزانفر، عبدالرحمن پارسا تویسرکانی، سعید نفیسی و عباس فرات که در‌واقع، هیات‌رئیسه انجمن ادبی ایران بودند، بر عهده داشتند.
در مطلبی که «تاریخ ایرانی» به این موضوع اختصاص داده، آمده است: رضاشاه پس از شنیدن اشعار این سهگانه، دست به کار شده و شخصا یک مصرع از سرود شاهنشاهی و یک مصرع از سرود پرچم را تغییر داد. در شعر سرود شاهنشاهی ابتدا، «شهنشه زنده بادا» به کاررفته بود که فرمان اعلی‌‌‌‌‌‌‌‌حضرت بر این تعلق گرفت که بشود «شاهنشه ما زنده بادا» یا آنجا که در سرود پرچم «از اجنبی جان می‌‌‌‌‌‌‌‌ستانیم» استفاده شده بود، فرمان رضاخانی، شعر را به «از دشمنان جان می‌‌‌‌‌‌‌‌ستانیم»، تبدیل کرد.
فراگیرترین سرود غیر رسمی ایران! در دور پهلوی یک سرود ملی غیر‌رسمی هم داشته‌‌‌‌‌‌‌‌ایم. سرودی که هر چند هیچگاه سرود ملی ایران نبوده اما، یادگار روزهای تلخ این سرزمین است. یادگار روزهای اشغال ایران در شهریور۲۰. ایرانیان با آن روحیه ضد ظلم و اشغال؛ پس از اشغال توسط دول متحد، به نوعی «افسردگی ملی» دچار شده بودند. در چنین زمانی، روحالله خالقی، سرود ای ایران را ساخت؛ سرودی که هیچگاه سرود ملی ایران نبود اما همیشه در جامعه از سوی مردم به عنوان سرود ملی خوانده می‌‌‌‌‌‌‌‌شد. سرودی که «غرور» ایرانیان را در دوره افسردگی ملی باز‌گرداند. اساسا ماندگاری این سرود و پذیرش آن توسط مردم به این دلیل بود که سفارش هیچ صاحب قدرتی در ساخت آن دخیل نبود، هرچند وزیر فرهنگ وقت به دلیل تاثیرگذاری اثر، «هیات نوازندگان را به مرکز پخش صدا دعوت کرد تا صفحه‌‌‌‌‌‌‌‌ای از آن ضبط و همه روزه از رادیو تهران پخش شود».
«ای ایران» با آهنگسازی روح الله خالقی و کلام زنده‌یاد حسین گلگلاب قبل از آنکه مستقلا با صدای زنده یاد بنان سراسر ایران را در بنوردد، سه بار دیگر اجرا شده بود.
سرود ای ایران، نخستین‌بار با همت ارکستر گل‌‌‌‌‌‌‌‌ها به رهبری روحالله خالقی و به دستور کلنل علینقی وزیری در ۲۷مهرماه سال ۱۳۲۳ خورشیدی در مدرسه نظامی توسط یحیی معتمد‌الدوله وزیری که بعد‌‌‌‌‌‌‌‌ها نام هنری نوذر را برای خود برگزید، اجرا شد. دومین اجرای این سرود، با همخوانی عبدالعلی وزیری و غلامحسین بنان در بهمن ماه آن سال اجرا شد.
سومین اجرای این سرود، بنابر مستندات موجود، روز دهم اسفند همان سال، با همسرایی دوشیزگان هنرستان عالی موسیقی کلنل وزیری در حضور رئیس هیات دولت وقت و نمایندگان مجلس ملی و پهلوی اول اجرا شد و دست آخر استاد زنده‌یاد غلامحسین بنان وظیفه خوانندگی این تصنیف را عهده‌دار شد تا از آن پس ایرانیان این سرود را با صدای این استاد آواز ایرانی به خاطر بسپارند.
«ای ایران» که در میان ایرانیان محبوبیت فراونی به دست آورده بود، بارها با تنظیم‌‌‌‌‌‌‌‌ها و صداهای دیگری اجرا شد. سال ۱۳۵۰ اُپرای رادیویی این سرود با همکاری ارکستر بزرگ رادیو تلویزیون ملی ایران با رهبری فرهاد فخرالدینی و خوانندگی اسفندیار قره‌‌‌‌‌‌‌‌باغی انجام گرفت. دو اجرای دیگر از این اثر هم یکی با صدای حسین سرشار و دیگری با صدای رشید وطن‌‌‌‌‌‌‌‌دوست ارائه شده‌‌‌‌‌‌‌‌اند.
از «پاینده باد ایران» تا «سر زد از افق» بعد از انقلاب ۵۷ هم نوبت تغییر بود. از تغییر نمادها گرفته تا شیوه حکومتداری. در فقره اول سرود ملی یکی از نمادهایی بود که تغییر کرد. در آغاز سرود ملی ایران که با «شُد جمهوری اسلامی به پا» شروع می‌‌‌‌‌‌‌‌شد، سرودی طولانی بود که به همین دلیل هم تغییر کرد. عدهای هم البته دلیل اصلی تغییر این سرود را شباهتش به سرود رسمی کشور در دوران پهلوی دوم نسبت دادند. این شعر را «ابوالقاسم حالت» گفته و موسیقی‌‌‌‌‌‌‌‌اش را «محمد بیگلری‌‌‌‌‌‌‌‌پور» ساخته است. در سال ۱۳۷۱ سرود جدید جمهوری اسلامی ایران که «مهر خاوران» نام دارد، جایگزین سرود قدیمی شد. حسن ریاحی آهنگساز این اثر است و ساعد باقری شاعرش. «سر زد از افق» هم در قواره یک سرود ملی کوتاه و بین‌المللی جلوه می‌‌‌‌‌‌‌‌کند و هم درعین‌‌‌‌‌‌‌‌حال درون‌مایه‌‌‌‌‌‌‌‌های ملی لازم برای ماندگاری را دارد.
فریدون و فرهاد و جم! ۲ ماه بیشتر از انقلاب ۵۷ نگذشته بود که سروده منصور تهرانی اولین‌بار با صدای فریدون فروغی نشست روی «از فریاد تا ترور»! وزارت ارشاد فیلم را بازخوانی کرد و به این نتیجه رسید که صدای فریدون را باید بردارند. حالا نوبت رسید به بازخوانی این اثر با صدای جمشید جم! او هم البته اجرای زیبایی داشت و اتفاقا «یار دبستانی من» با صدای جم در ایران فراگیر شد. قصه سرود برمی‌‌‌‌‌‌‌‌گشت به ۱۳ آبان ۵۷. همان روزی که سربازان رژیم پهلوی آتش را به روی دانشجویان معترض گشوده بودند. «یار دبستانی» هم از آن نغمه‌‌‌‌‌‌‌‌هایی است که بسیار مورد بازخوانی گرفته. از اجرای زنده یاد فرهاد مهراد بگیرید تا خشایار اعتمادی، مهدی جاور و حتی منصور تهرانی که ترانه اثر را خودش نوشته بود!
سپیده شجریان! روزهای نخست انقلاب ۵۷ ایران بود. محمدرضا لطفی روایت جالبی دارد از پخش سپیده در رادیو. انگار خود آهنگساز اثر را درست در شب پیروزی انقلاب برده به رادیو و آن را پخش کرده است. تصنیفی در ماهور که بسیاری آن را با نام «ایران، ای سرای امید» می‌‌‌‌‌‌‌‌شناسند. بعدتر یکی از قطعات چاووش ۶ شد و با نام سپیده در دسترس عموم قرار گرفت. زنده‌یاد لطفی درباره این اثر گفته «تصنیف سپیده دیرتر از مقدمه آن ساخته شده است. چند ماه پیش از نخستین کنسرت این اثر، وقتی به منزل سایه رفتم و با سهتار، آهنگ تصنیف را برای او نواختم علاقه‌‌‌‌‌‌‌‌مند شد که شعر آن را بسراید. خواهش کردم هرچه زودتر اقدام کند چون کنسرت در راه بود و بدون این تصنیف، کارمان ناقص می‌‌‌‌‌‌‌‌ماند. کار سرودن شعر طولانی شد و من نگران بودم تا اینکه یک هفته مانده به اجرای کنسرت شعر آماده شد و من آن را نزد شجریان بردم.» سالها بعد محمد معتمدی یک بار دیگر این اثر را خواند. ماجرا مربوط می‌‌‌‌‌‌‌‌شد به یکی از کنسرت‌‌‌‌‌‌‌‌های گروه شیدا. لطفی از آمریکا بازگشته بود به وطن و در فکر بازسازی شیدا بود. یکی از کنسرت‌هایش به عنوان آهنگساز اثر، سپیده را با همان تنظیم ارائه داد تا معتمدی رویش بخواند و بعدا محتوای تصویری آن اجرا روانه بازار شد. بعدتر دست‌کم وحید تاج و اشکان کمانگری هم این سرود را در کنسرت‌های‌شان بازخوانی کردند.
بازسازی‌‌‌‌‌‌‌‌ای ایران بسیاری از معترضان تغییرات صورت‌گرفته در «ای ایران» را توهین‌آمیز و ناپسند معرفی کرده‌‌‌‌‌‌‌‌اند، این سرود آنقدر محبوب گروههای مختلف اجتماعی هست که بلافاصله پس از انقلاب ۵۷ سرود ملی ایران شد و مدت کوتاهی با همین عنوان مورد استفاده قرار گرفت. رادیو و تلویزیون هم البته در آن بازه زمانی به «ای ایران» روی خوش نشان دادند اما آنطور که گمانه‌‌‌‌‌‌‌‌زنی‌‌‌‌‌‌‌‌ها نشان می‌‌‌‌‌‌‌‌دهد، ساختارمندی کاملا ایرانی اثر و دوری‌‌‌‌‌‌‌‌اش از قواعد بین‌المللی سرودهای ملی باعث شد پس از مدتی به‌عنوان سرود ملی کنار گذاشته شود و جای خودش را بدهد به آثاری که از منظر ارکسترال رنگ‌و‌بوی بین‌المللی داشتند.
اعتراض نمایندگان صنف به احتمال شدیدترین اعتراض به سرود مذکور را خانه موسیقی انجام داد. در متن این خبر آمده بود: «هیئت مدیره خانه موسیقی در جلسه اخیر خود نسبت به دخل و تصرف غیرقانونی و تحریف کلام سرود ملی «ای ایران» واکنش نشان داد. اعضای این هیئت مدیره به نمایندگی از جامعه موسیقی کشور به شدت به این عمل غیرقانونی و به دور از اخلاق سازندگان این سرود جعلی اعتراض کردند و از مسئولان و ضابطان قضایی خواستند تا با خاطیان برخورد قانونی کنند.» در بخشی از بیانیه خانه موسیقی آمده بود سرود زیبا و ملی «ای ایران» که به ثبت ملی رسیده جزو میراث معنوی ایران شناخته شده و همچون دیگر آثار ملی ارزشمند و غیر قابل تغییر است و به هیچ عنوان نمی‌‌‌‌‌‌‌‌توان در آن دخل و تصرفی ایجاد کرد و سازمان میراث فرهنگی کشور به عنوان متولی اصلی آثار ملی در کشور باید نسبت به این حرکت زشت واکنش مقتضی نشان دهد.
اعتراض وارث آهنگساز! در این میان «گلنوش خالقی» دختر زنده‌یاد استاد روح الله خالقی به سرعت به تغییر این میراث ملی واکنش نشان داد و گفت:«چند روز پیش برحسب تصادف، ویدیوئی را در فضای مجازی مشاهده کردم که همانا سرود «ای ایران»، ساخته پدرم استاد روحالله خالقی با شعری از استاد حسین گلگلاب است. این سرود ملی - میهنی یک اثر ثبت شده ملی است و در زمره آثار تاریخی کشور ایران. سرودی عاری از هرگونه گفتمان تاریخی، مذهبی و فردی که پس از چندین دهه که از خلق آن می‌‌‌‌‌‌‌‌گذرد همچنان در قلب هر ایرانی می‌‌‌‌‌‌‌‌تپد. امیدوارم شاهد واکنش و حضور پرشکوه ملت ایران در اعتراض به این اعمال ناپسند باشم. بر این باورم که چنین اثر ملی هیچگاه با چنین ترفندهایی دچار خدشه نخواهد شد.»
هما گلگلاب فرزند زنده یاد حسین گلگلاب هم به این مساله واکنش نشان داد و گفت: «سرود ایران با شماره ۱۳۹۵ ثبت آثار ملی است و جفاکاران به محتوای سرود، در واقع به میراث ناملموس تعدی کرده‌‌‌‌‌‌‌‌اند و سازمان میراث فرهنگی، باید علیه متجاوزان اعلام جرم کند.»
بیانیه بیش از ۱۶۰ هنرمند و فعال هنری در ادامه این اعتراضات نوبت رسید به بیانیه بیش از یکصد و شصت نفر از هنرمندان و فعالان عرصه موسیقی. این افراد ضمن امضای این بیانیه مشترک، اعتراض خود را نسبت به تحریف سرود «ای ایران» توسط آستان قدس رضوی ابراز کردند و از سازمان میراث فرهنگی خواستند تا به عنوان متولی میراث ملی ایران، در این رابطه پی‌گیری‌‌‌‌‌‌‌‌های حقوقی را انجام دهد.
دیدگاه تان را بنویسید