کشف روح بزرگ ایران در تنوع اقوام
| گفت وگو با آیدین آغداشلو شاید ناخواسته - از چیستی و ماهیت مفهوم وطن و مصداق آن برای ما «ایران» آغاز شد. شاید بنا به این صلاحدید که قبل از بررسی شکل این مفهوم در زندگی یک هنرمند، اول باید دید که خود مفهوم از کجا آمده و چگونه در فرهنگ معاصر ایرانی موضوعیت پیدا کرده است. آغداشلو از انقلاب مشروطه به عنوان مبدأ شکل گیری مفهوم معاصر «وطن» یاد می کند و از تفاوت های مفهوم جغرافیایی «وطن» پیش از مشروطه و تلقی هستی شناختی از آن پس از مشروطه می گوید. پس از شرح این توضیحات بود که از او درباره آغازگاه آشنایی و دریافتش از مفهوم «وطن» پرسیدم.
۵۵آنلاین :
گفت وگو با آیدین آغداشلو شاید ناخواسته - از چیستی و ماهیت مفهوم وطن و مصداق آن برای ما «ایران» آغاز شد. شاید بنا به این صلاحدید که قبل از بررسی شکل این مفهوم در زندگی یک هنرمند، اول باید دید که خود مفهوم از کجا آمده و چگونه در فرهنگ معاصر ایرانی موضوعیت پیدا کرده است. آغداشلو از انقلاب مشروطه به عنوان مبدأ شکل گیری مفهوم معاصر «وطن» یاد می کند و از تفاوت های مفهوم جغرافیایی «وطن» پیش از مشروطه و تلقی هستی شناختی از آن پس از مشروطه می گوید. پس از شرح این توضیحات بود که از او درباره آغازگاه آشنایی و دریافتش از مفهوم «وطن» پرسیدم.
- اولین باری که به طور جدی به مفهوم «ایران» فکر کردید، کی بود؟
شکل گیری مفهوم «ایران» برای من صورت خاصی داشته. من از یک خانواده مهاجر می آیم که در این سرزمین پذیرفته شدند. من در ایران به دنیا آمدم و محل این تولد در شناخت من از هویتم خیلی تأثیر داشت. در زندگی هر کسی لحظه ای فرا می رسد که آدم دنبال هویت خودش می گردد و من وقتی آن لحظه را با ایران پیدا کردم، دیگر هرگز آن را وانگذاشتم. سعی کردم زبان وطنم را بیاموزم که از مظاهر ایرانی بودن است و این خیلی به من کمک کرد. ضمن این که خواندن تاریخ این سرزمین بخش مهمی از شناخت فرهنگ و تمدن آن است.
- مطالعه تاریخ چقدر شما را به دیدن جغرافیای ایران ترغیب کرد؟ به هرحال جغرافیای عرصه تاریخ است و مطالعه این دو در کنار هم طبعا هم جذاب تر است و هم راهگشاتر.
بله، همین طور است. به همین دلیل کمتر جایی در ایران هست که من ندیده باشم. خصلتهای قومی به ظاهر متفاوت در اقوام ایرانی را در حقیقت یکپارچه یافتم و این یکپارچگی خیلی خیلی برای من مهم شد. اصلا عمده ترین چیزی که کشف کردم، همین یکپارچگی بود. دلبستگی من به این یکپارچگی بود و این مفهوم خاصی که دائما شکلش برای من مشخص تر شد. در شمال تجربه سرزمین های بارانی را دیدم و در کویر تجربه ای دیگری را.
- شما همان طور که گفتید، مهاجر بودید و بعد در رشت ساکن شدید و بعد به تهران آمدید و جاهای مختلف ایران را هم دیده اید و در آنجا تجربه هایی داشته اید. خاستگاه جغرافیایی و فرهنگی خود را در کجا می دانید؟
من تجربه زندگی در شمال و رشت را دارم ولی زبان مادری من ترکی است و خاستگاه من همه بخش های ایران. به همین دلیل است که من همه ایران را گشتم. نه این که هویت گم شده ای داشته باشم که بخواهم آن را بیابم. همه جای ایران خاستگاه من است. ظاهرهای متراکم و پراکنده در اقوام و مناطق ایران مرا معطل نکرد و گول نزد.
- این تنوع و در عین حال یکپارچگی فرهنگی نزد اقوام ایرانی که شناخت شما از ایران را رقم زده، چطور در آثار هنری شما بروز پیدا کرده؟
آن بخشی از کارهای من که به یاد آوری سرزمین اختصاص دارد، به همان فرهنگ یکپارچه نظر دارد. فرهنگ یکپارچه ای که من همیشه چه وقتی درس دادم و وقتی چه نوشتم، اشاره کرده ام به این که این روح بزرگ ایران است. این روح بزرگ را من در اسراری که این سرزمین در خود دارد، کشف کردم. این کشف در نگاه اول شاید آسان نباشد اما اگر مماشات کنید حتما به آن می رسید. این روح بزرگ یکپارچه قبل و بعد از اسلام همیشه وجود داشته و در طول زمان تداوم پیدا کرده است.
- شما با حوزه نظری هنر هم سروکار داشته اید. از تجربه حفظ این روح ایرانی در مواجهه و قرائت نظریه های غربی بگویید.
آنچه به عنوان «ایرانیت» مطرح می شود، درواقع شکل کلی اش برمی گردد به این که ما روح بزرگ ایران را کشف کنیم و ببینیم که این روح بزرگ در چه چیزهایی متجلی می شود. اگر این را بدان یک خط کلی نیست و می شود اجزایش را پیدا کرد و بخش های مختلف آن را دید. یعنی بدانیم این دین و آیین آن است، این زبان آن است، این هنرش است و همین طور سایر اجزای فرهنگی آن را بشناسیم. وقتی که ما این اجزا را بشناسیم آن وقت است که می توانیم حفظش کنیم. یعنی حفظ کردن دست نمی دهد مگر موقعی که بتوانیم آن را کشف کنیم. وقتی بدانیم چه چیزی جزء عناصر اصلی بزرگ ایران است، آن وقت وظیفه عمده ای بر عهده ما قرار خواهد گرفت. این وظیفه عمده در حقیقت از زبان شروع می شود که سازنده اجزای مختلف فرهنگ است. ایرانی بودن فقط به اهل آب و خاک آن بودن نیست. به این است که چطور می توانیمان زبان آن حراست کنیم.
- از میزان انجام این وظیفه توسط خودتان رضایت دارید؟
من همیشه فکر کرده ام که به عنوان یک ایرانی مساله این حفظ و حراست را داشته ام. من سعی کردم روی زبان فارسی کار کنم. وقتی از رشت به تهران آمدم و بقیه عمرم را در اینجا مقیم شدم، سعی کردم فارسی را درست بشناسم و درست به فارسی حرف بزنم، کار کنم و بنویسم. در مورد آثار هنری همین طور برای من خیلی خیلی مهم بود که آثار هنری را در این فرهنگ بشناسم و این تأثیر فوق العاده مستقیم می گذاشت روی آثار. شما این آثار و عناصر را نمی توانید از کارهای من تفکیک کنید و من اصلا با آنها شناخته می شوم.
- فکر می کنید کمرنگ شدن دغدغه شناخت و حفظ روح ایرانی، چقدر به هنر و به طور کلی فرهنگ و زیست ایرانی لطمه زده و می زند؟
وقتی ما مسأله حفظ روح ایرانی را نداشته باشیم، در مقابل این جهان فعال و متلاطم دچار نوعی خودباختگی عمیق می شویم و چون هیچ شناختی از خودمان نداریم و نمی دانیم از کجا آمده ایم، جذب هر چیزی ممکن است بشویم. این خودباختگی معمولا نتیجه خوبی ندارد، چون چیزهایی که اخذ می کنیم معلوم نیست با چه شناختی اخذ شده اند. ما فقط ظاهر را اخذ می کنیم و خیلی مدت است که این اتفاق افتاده. ما این ظاهر را اخذ می کنیم بدون این که باطن داشته باشیم. بنابراین موجودی می شویم که روی هیچ چیزش نمی شود حساب کرد. در واقع نه روی آن چیزی که اخذ کرده و نه روی آن چیزی که خودش داشته و نمی داند چیست. پس به نظر من کلید حفظ فرهنگ و روح ایران وقوف به آن و شناخت آن است. شناختی که با خودش تعهد می آورد
منبع : صدا
دیدگاه تان را بنویسید