چگونه آداب و رسوم آغاز سال فرهنگ ایرانشهری و ایران بزرگ فرهنگی را شکل داد؟
| از روزگاری که «کردیر» موبد اعظم زرتشتی در کتیبه خود مفهوم حدود ایرانشهر» را کشورهای ایران، عراق، افغانستان، پاکستان و بخش هایی از قفقاز دانست، تازمانی که نوروز پیش از ورود آریایی ها به فلات ایران در میان بومیان نجد ایران رواج پیدا کرد و پس از زرتشت و گسترش «به دینی» این جشن رنگ دینی به خود گرفت و تا ورود اسلام به ایران، رسوم باستانی نوروز، رنگ مذهبی خود را با شعائر اسلامی و روح ایرانی، در قالب فرهنگ ایرانشهری تداوم بخشید.
۵۵آنلاین :
از روزگاری که «کردیر» موبد اعظم زرتشتی در کتیبه خود مفهوم حدود ایرانشهر» را کشورهای ایران، عراق، افغانستان، پاکستان و بخش هایی از قفقاز دانست، تازمانی که نوروز پیش از ورود آریایی ها به فلات ایران در میان بومیان نجد ایران رواج پیدا کرد و پس از زرتشت و گسترش «به دینی» این جشن رنگ دینی به خود گرفت و تا ورود اسلام به ایران، رسوم باستانی نوروز، رنگ مذهبی خود را با شعائر اسلامی و روح ایرانی، در قالب فرهنگ ایرانشهری تداوم بخشید. به نظر می رسد روح ایرانی» در پیوند عمیق با فرهنگ ایرانشهری، جدای از فرآیند سیاسی، ایران بزرگ فرهنگی را مدنظر قرار داده و در طول تاریخ، اسلام و ایران به عنوان دو مولفه تاثیر گذار و نقش آفرین با نگاه فرهنگی در «روح ایرانی» تجلی یافته اند. «روح ایرانی» در آمیختگی با مذهب و ملیت ایرانی، تداوم فرهنگی را با فرهنگ ایرانشهری در تاریخ ایران بعد از اسلام امتداد می بخشد و این نکته حائز اهمیت است، نوروز به عنوان یکی از مظاهر فرهنگ ایرانشهری چگونه توانسته از زمانی که کوروش در سال ۵۳۸ قبل از میلاد آن را جشن ملی اعلام کرد و به رغم شرایط خاص تاریخی ایران در بعد از اسلام که سلسله های اموی و عباسی با نوروز به مقابله برخاستند و برای برگزاری جشن نوروز و مهرگان، مالیات تعیین کردند، در مقابل اندیشه و فرهنگ نوروز تاب مقاومت نیاوردند و تحت تاثیر فرهنگی نوروز، جذب دورنمای فرهنگ ایرانشهری شدند، نشان می دهد اندیشه ایرانشهری پیوند وثیقی با ارزش های مذهبی و ملی ایران دارد و خود را فرآیندی فرهنگی میداند تا آنجا که زبان و ادبیات فارسی در پیوند با فرهنگ ایرانشهری، در جغرافیای ایرانشهر مورد اشاره «کردیر» توانست آیین های ملی ایران مانند نوروز را با فرهنگ مزدیسنا و اسلام، هماهنگ سازد و گستره نفوذ خود . را در ساخت تمدنی «ایران بزرگ فرهنگی» تسری دهد و انسان ایرانی نه به عنوان برتری نژادی و خونی بلکه از لحاظ فرهنگی اصول و هنجارهای خود را در یک باور عاقلانه بر پایه ارزش های ایرانی در روح مذهبی و ملی در آموزش های خاص زمان ساسانیان شکل هدفمند به خود گرفت و بر محور «سنت ((خدای نامه)) ( خوادای نامگ)، یادگیری روحیات خاصی از جمله متعال بودن (پیمان در فارسی میانه) و افراطی نبودن، توانایی نوشتن به چندین شکل متفاوت و آموختن دانش در محل یادگیری (فرهنگستان در فارسی میانه) بود. آموزش ها شامل تسلط کامل بر ورزش هایی همچون شکار، نیزه بازی سواره و ورزش تمام عیار ایرانی چوگان نیز بود. تخته نرد و شطرنج هم جهت افزایش ذکاوت توصیه میشد. این احتمال می رود که برتری زبان فارسی به عنوان فرهنگ و آموزش، ریشه در برنامه های آموزشی ساسانیان دارد که باعث شیوع بیشتر آن در اوایل دوره اسلامی و گسترش آن در اقصی نقاط ایران و حتی خاور دور ایران یا خراسان بزرگ (مرو و فراتر از آن) گردید.» (ایرانشهر و دنیای ساسانی؛ ۲۶-۱۳۹۷:۲۷) با توجه به اینکه ایرانشهر بعد از سقوط ساسانیان در دوره های مختلف تاریخی در باور و شیوه حکومتی حکمرانان ادامه یافت و با سلسله هایی نظیر طاهریان نیشابور، صفاریان سیستان، سامانیان بخارا و بلخ، زیاریان، باوندهای تبرستان، غزنویان ترک نژاد و خوارزمشاهیان تحت تاثیر قدرت تاریخ و نفوذ ساسانیان ایرانشهر بودند و هر یک خود را به سلسله ساسانیان و پادشاهان کهن ایرانی نسبت میدادند، گویای تاثیر گذاری فرهنگ ایرانشهری در تمامی حوزه های سیاسی و فرهنگی بود که در طول تاریخ استمرار پیدا کرد اما مساله ساخت فرهنگ ایرانشهری در آیین های ملی مانند نوروز از یک برجستگی خاصی حکایت دارد که نوروز به عنوان عیدی ملی و مذهبی صرفا بر اساس آمدن بهار و تغییر فصل زمستان به بهار شکل نگرفته است بلکه نوروز بیش از آنکه باوری ملی باشد در رنگی دینی، تبدیل به فرهنگ شده و این آیین سدهها پیش از ظهور زرتشت و رواج مهر پرستی در ایران از جایگاهی ممتاز در بین ایرانیان رواج داشته است اما پس از زرتشت و رواج «به دینی» نوروز رنگی دینی یافت و با نسبت سال نو به کیومرث به عنوان نخستین آفریدهی اهورامزدا در اولین روز از سال نو، اندیشه ی ایرانیان به دین» نخستین انسان با اندیشه مسلمانان و سایر ادیان آسمانی حضرت آدم به عنوان نخستین آفریدهی خداوند مهربان همسانی و هم معنایی پیدا کرد. از همین رو، نوروز در پیوند فکری و فرهنگی ایرانیان با آموزه های اسلام و ایران ارتباط عمیق می یابد و جمشید جم با برگزاری جشن نوروز بر نخستین روز فروردین نوروز نام نهاد و از آن روز در روزگار ایران باستان تا به امروز در همه ادوار تاریخی و گذرهای زمان و تحولات عمیق سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نوروز به عید جمشید یا عید جم معروف است و بر این مبنا فردوسی می سراید:
سر سال نو، هرمز فروردین
بر آسوده از رنج روی زمین
بزرگان به شادی بیاراستند
می و جام و رامش گران خواستند
چنین جشن فرخ از آن روزگار
بجا مانده از خسروان یادگار
نوروز نه تنها در آیین ایرانی جایگاه ویژه داشت بلکه در اسلام تجلی باشکوهی پیدا کرد چنانکه ملامحسن فیض کاشانی از قول امام صادق درباره نوروز می نویسد: «نوروز روزی است که جبرائیل علیه السلام بر حضرت رسالت صلی الله علیه و آله نازل شد به وحی، روزی است که آن حضرت بتهای کفار را شکست و همچنین حضرت ابراهیم در این روز بتهای کفار را شکست و روزی است که حضرت رسالت صلی الله علیه و آله امر فرمود یاران خود را با حضرت امیرالمومنین عليه السلام بیعت امارت نمایند و روزی است که بار دوم اهل اسلام با امیر المومنین علیه السلام بیعت کردند و روزی ست که قائم آل محمد حضرت صاحب الامر(ع) ظاهر می شود و روزی است که آن حضرت بر دجال ظفر می یابد و آن ملعون را در کناسه که محله ای است در کوفه از گلو می کشد»
(معین، محمد، مجموعه مقالات جلد ۲، ص ۲۶۵ ). این تعابیر نشان می دهد با ورود اسلام به ایران، جشن ها و آیین های ایرانی مانند نوروز نه تنها به دست فراموشی سپرده نشد بلکه به رغم تسلط اعراب بر ایران، این باورهای ملی در انطباق با آیین های اسلام، بر بطن آنان حیات تازه ای دمیده شد و با پیوند عمیق با آموزه های مذهب تشیع، نوروز رنگی اسلامی یافت و با در آمیختن با احادیث و اخبار اسلامی، با روز خلقت آدم، نشستن کشتی حضرت نوح (ع)، شکستن بتها به دست حضرت ابراهیم(ع)، بعثت رسول اکرم (ص)، ولادت حضرت قائم (عج) و جلوس حضرت امیر(ع) به خلافت، نوروز به عیدی اسلامی در آمد تا آنجا که محمد باقر مجلسی در زادالمعاد برای فضیلت نوروز اعمال مربوطی را توصیه می کند و نوروز در قامتی ملی با باوری ایرانی و اسلامی، همواره در همه روزگاران روح ایرانی را شادابی معنوی بخشیده و اندیشه ایرانشهری در پیوندی با این مبانی در ایران بزرگ فرهنگی» تجلی می یابد.
ایران بزرگ فرهنگی در رابطه با تجلی آیین نوروز در باورهای اسلامی و تداوم تاریخی این جشن ایرانی از طریق فرهنگ گسترش می یابد که نشان دهنده تجلی روح ایرانی در دوره های مختلف شرایط سهمگین تاریخی ایران است، در شرایطی که زبان فارسی در مقابل زبان عربی در کشورهای زیر نظر خلافت اسلامی رسمیت پیدا نکرده، این آیین ایرانی مانند نوروز است که در پیوند با اسلام، روح ایرانی را در بعد فرهنگی به ش کوفایی و تحت نفوذ رسانده و مولد بودن و پویایی فرهنگ ایرانی در همه ابعاد معنوی و ملی خود زایش تاریخی خود را دنبال کرده است تا آنجا که روح ایرانی در پیوند با اسلام در ایران، اسلام و ایران را ملزوم و مکمل یکدیگر قرار داده است.
بدین ترتیب، باید گفت که نوروز یکی از تجلی گاههای روح ملی ایرانی بوده که در همه ادوار تاریخی با تمامی تحولات همراه بوده و تا به امروز به ایرانیان دوران جدید به ارث رسیده و رمز ماندگاری نوروز در اندیشه ایرانشهری نهفته است که در گذشته های تاریخی در طرح «ایران بزرگ فرهنگی» خود را بارور و قابل زایش فرهنگی کرده و با ورود اسلام به ایران در امتداد اسلام، روح ملی ایرانیان را تداوم بخشیده است.
منبع : صدا
دیدگاه تان را بنویسید