اقتصاد ایران چقدر از مواضع افراد و تصمیمات آنها متأثر میشود؟
| یک روز پس از استعفای یک مقام سیاسی، شاخص بورس دو هزار واحد ریخت. فعالان بازار از تیم خود سخن گفتند و از اطمینانیای که ناشی از استعفای وزیر امور خارجه نسبت به آینده داشتند.
۵۵آنلاین :
یک روز پس از استعفای یک مقام سیاسی، شاخص بورس دو هزار واحد ریخت. فعالان بازار از تیم خود سخن گفتند و از اطمینانیای که ناشی از استعفای وزیر امور خارجه نسبت به آینده داشتند. حال اگر یک مقام اقتصادی رفتار نمیکند اوضاع چطور میشود؟ اگر آن مقام اقتصادی مسندی مثل ریاست کل بانک مرکزی را داشته باشد چطور؟ اگر جابه جایی در چنین مسندی پس از پنج سال اتفاق بیفتد، چطور؟ امکان دارد شدت اثرگذاری حتی بیشتر از استعفای یک مقام سیاسی باشد؟ آن روز که عبدالناصر همتی به ریاست بانک مرکزی منصوب شد قیمت دلار بیش از ۹۵۵۰ تومان بود و پیش از آنکه او حتی دیدگاههای ارزی خود را برای مردم شرح دهد روند تغییرات در بازار آرامترش د. قبل از اولین سخنرانی همتی که در یک گفت و گوی زنده تلویزیونی بود نرخ دلار در همان کانال ۹۵۰۰ تومان بود اما فردای سخنرانی او قیمت دلار اولین واکنش را نشان داد. ناگهان آرامش سوم تا چهاردهم مردادماه امسال به هم خورد و قیمت دلار در فردای گفت و گوی تلویزیونی همتی در بازار به ۹۷۳۰ تومان رسیده این است که میتوان گفت یک سخن از سوی یک فرد حتی میتواند ارزش داراییهای مردم را متأثر کند.
اما این اتفاق در اثرگذاری چهرهها در اقتصاد ایران تنها در همین یک مورد نیست. مثلاً متقاضیان مسکن مهر پس از خروج عباس آخوندی از کابینه دولت چه سیگنالی دریافت کردند؟ یا پس از خروج مسعود نیلی از بدنه دولت فعالان بازار چه آیندهای را برای ادامه فعالیت کسب و کار خود پیش رو دیدند؟ به نظر میرسد این چرخه تأثیرپذیری از چهرهها همچنان ادامه دارد؛ حال شاید یکی کمتر و یکی دیگر بیشتر.
- اثرگذاری چهرهها
جدای از بخش اقتصادی، در دیگر بخشها نیز معمولاً افراد جریان ساز هستند. بخشی از این اتفاق به رسانهها برمی گردد. در کتاب نظریههای رسانه نوشته محمد مهدی زاده به نظریه برجسته سازی اشاره میشود، به این معنا که رسانهها با برجسته کردن بعضی از موضوعها و رویدادها، بر آگاهی و اطلاعات مردم تأثیر میگذارند. طبق این نظریه گرچه رسانهها نمیتوانند تعیین کنند که مردم «چگونه» بیندیشند، اما میتوانند تعیین کنند که درباره چه بیندیشند. منظور از برجسته سازی رسانهها این است که رسانهها، به ویژه در اخبار و گزارشهای خبری و برنامههای مستند، این قدرت را دارند که توجه عموم را به مجموعهای از مسائل و موضوعات معین و محدود معطوف سازند و از مسائل و موضوعات دیگر چشم پوشی کنند. فرآیند برجسته سازی از سه اولویت رسانه، اولویت عموم و اولویت سیاسی و رابطه بین این سه شکل میگیرد. بنابراین بخشی از بااهمیت جلوه دادن هر کدام از افراد به رسانهها برمی گردد. بخشی دیگر از آن هم احتمالاً به جایگاه حقوقی هرکدام از آنها ارتباط داشته باشد. رئیس کل بانک مرکزی مهمترین فرد در نهاد متولی بخش بانکی کشور میتواند باشد. یا وزیر راه و شهرسازی مهمترین مرجع تصمیم گیر در این دو حوزه خواهد بود یا وزیر اقتصاد که فارغ از اینکه چه فردی این سمت را بپذیرد، برای تک تک بخشهای اقتصاد ایران میتواند اهمیت داشته باشد. به هر ترتیب سال ۱۳۹۷ سال جابه جایی برخی از مدیران دولتی بود که حضور با خروج آنها در دولت خودش پیامهای مختلفی داشت. برخی مثل عباس آخوندی و مسعود نیلی به واسطه نوع تفکر و اندیشه خود میتوانند از افراد مؤثر سال ۹۷ باشند. برخی هم مثل فرهاد دژپسند و عبدالناصر همتی هرچند تاکنون کمتر چهره شناخته شدهای در اقتصاد ایران بودهاند اما به دلیل بر عهده گرفتن صدارت وزارت اقتصاد و بانک مرکزی میتوانند چهرههای مؤثر اقتصاد ایران در سال ۹۷ لقب بگیرند.
- شخصیتهای مهم
مسعود نیلی و عباس آخوندی یکی با عنوان مشاور رئیس جمهور و یکی هم با عنوان وزیر راه و شهرسازی از ابتدای دولت حسن روحانی در کنار او حضور داشتند. این دو پیش از حضور در دولت از نظر اقتصادی به عنوان نمادهایی از یک تفکر اقتصادی شناخته میشدند و حضور آنها در دولت میتوانست خیلیها را امیدوار به انجام یکسری اصلاحات اقتصادی کند. با این حال از زمان شروع به کار نیلی او کار اجرایی در دولت انجام نداد و ترجیح داد به عنوان مشاور رئیس جمهور توصیههایی را نسبت به رفتارهای اقتصادی دولت مطرح کند. اما با اجرای برخی سیاستهای اقتصادی مانند افزایش دخالتها در بازار به نظر میرسید به تدریج توجه به توصیههای نیلی کمرنگ میشود. کاهش توجه به توصیههای نیلی به جایی رسید که او تصمیم به خروج از دولت گرفت و با خروج او از دولت اندک امیدهای باقیمانده برای برخی اصلاحات و کاهش دخالت دولت در اقتصاد هم از بین رفت. عباس آخوندی نیز دولت را ترک کرد. او در نامه استعفای خود به سه اصل پایبندی به قانون، احترام به قانون مالکیت و اقتصاد بازار رقابتی اشاره کرد. مواردی که احتمالاً در خروج نیلی از دولت هم بی تأثیر نبود. بدین ترتیب با خروج دو حامی اقتصاد بازار از دولت قابل پیش بینی بود که دولت در روزهای پیش رو حجم دخالتهایش را به شدت گسترش دهد، اتفاقی که در نیمه دوم سال رخ داد و از بازار گوشت و سیب و پرتقال گرفته تا مرغ و قند و شکر تصمیمات متعدد دولتی یکی یکی بازارهای مختلف را متأثر کرد.
- جایگاههای مهم
اما افرادی مانند فرهاد دژ پسند، عبدالناصر همتی و محمدباقر نوبخت کسانی هستند که تا پیش از در اختیار داشتن یک نهاد تصمیم گیر در میان اهالی اقتصاد کمتر شناخته شده بودند و آنها را نمیشد مدافع یک جریان اقتصادی مشخص دانست. با این حال حضور آنها در وزارت اقتصاد، بانک مرکزی و سازمان برنامه و بودجه باعث میشود که خیلیها جریان سازی آنها در اقتصاد ایران را کمتر از چهرههای شناخته شده ندانند. تنها تفاوت آنها در این است که دژپسند و همتی امسال با ورود به بدنه دولت جزو چهرههای اثرگذار اقتصادی محسوب میشوند و نوبخت پیش از امسال به دلیل تصمیمات سازمان برنامه و سخنان واکنش برانگیزش معمولاً توجهات و انتقادات را متوجه خودش میکرد. علاوه بر این، معرفی دو معاون سابق نوبخت برای تصدی گری وزارت اقتصاد و وزارت بهداشت انتقاداتی را به همراه داشت که کابینه دولت بیشتر تحت نفوذ کسی مثل نوبخت است. پیش از آنکه معاون نوبخت، وزیر بهداشت شود، نوبخت در پاسخ به اظهارات حسن قاضی زاده هاشمی وزیر سابق بهداشت پس از استعفایش گفته بود: «این طور نباشد که برخی مشکلات را به گردن دیگران بیندازند. تا وقتی آقای دکتر ربیعی زحمتکش بود مشکلات را به گردن ایشان میانداختند و سازمان بیمه سلامت را که کندند بردند زیر نظر وزارت بهداشت حالا میخواهید ما هم مستعفی بشویم و سازمان برنامه و بودجه را هم بکنید؟» تشویق نوبخت به دور زدن تحریمها توسط بخش خصوصی، افزایش نیافتن بودجه عمرانی و رونمایی از بستههای حمایتی مختلف توسط او هم بارها باعث شد که توجهات، البته بیشتر توجهات منتقدان، به سمت نوبخت جلب شود.
فرهاد دژپسند و عبدالناصر همتی با وجود آنکه دو عضو هیات علمی دانشگاههای بهشتی و تهران بودند اما تا پیش از این در کابینه دولتی حضور نداشتند و به همین دلیل کمتر بین مردم شناخته شده بودند. توجه به این موضوع که در دولت هشت ساله احمدی نژاد تنها سه نفر رئیس کل بانک مرکزی شدند و حضور ولی الله سیف در بانک مرکزی هم پنج سال تداوم داشت نشان میدهد که احتمالاً هرچند سال یکبار چنین اتفاقی رخ میدهد و رئیس کل بانک مرکزی تغییر میکند. بنابراین صرفاً این جابه جایی مهم است. حال ته همتی بلکه هر فرد دیگری در این جایگاه مشغول به کار میشد میتوانست برای اقتصاد ایران در سال ۹۷ اهمیت داشته باشد.
درباره دژپسند نیز وضعیت همین طور است. توجه به این موضوع به در دولت هشت ساله احمدی نژاد تنها سه نفر وزیر اقتصاد شدند حضور وزیر اقتصاد دولت نخست روحانی چهار سال تداوم داشت نشان میدهد که اگر وزیر اقتصاد مانند مسعود کرباسیان توسط مجلس استضیاح نشود احتمالاً در یک دوره چندساله در این جایگاه حضور خواهد داشت. بنابراین تغییر وزیر اقتصاد احتمالاً هرچندسال یکبار رخ خواهد داد و همین مساله بر اهمیت آن اضافه میکند. بنابراین صرفاً این جابه جایی مهم است حال نه دژپسند بلکه هر فرد دیگری صدارت وزارت اقتصاد را بر عهده میگرفت، میتوانست برای اقتصاد ایران سال ۹۷ مهم باشد. با این حال دژپسند به نسبت همتی کمتر اظهاراتی داشت که واکنشهایی را به همراه داشته باشد. اما رئیس کل بانک مرکزی با چند پست اینستاگرامی و همچنین درگیر شدن با حواشی اتفاقی مثل پاسخگویی بانک مرکزی به اسدالله عسگراولادی چند مرتبهای کانون توجهات را به خود جلب کرد.
- اتفاقات چهره ساز
«دلار ۴۲۰۰ تومانی» این سه کلمه تا پیش از شروع سال ۹۷ در میان سرچ های اقتصادی وجود نداشت اما تا پایان این سال حداقل 20 میلیون نفر در گوگل درباره آن سرچ کردند تا با اتفاقات ناشی از آن آشنا شوند. «نرخ دلار از فردا برای تمام فعالان اقتصادی و برای رفع همه نیازهای قانونی و اداری آنان، نیازهای خدماتی مسافران، دانشجویان، محققان و دانشمندانی که برای کارهای تحقیقاتی خودشان به ارز نیاز دارند، ۴۲۰۰ تومان خواهد بود. با این رقم، ارز مورد نیاز همه بخشها از طریق بانک مرکزی و صرافیها و بانکهای تحت کنترل بانک مرکزی تأمین میشود. فعالان اقتصادی و مردم هیچ دغدغهای برای تأمین ارزشان با این نرخ نباید داشته باشند.» این سخنان ۲۰ فروردین ماه اسحاق جهانگیری شروع یک فصل جدید ارزی در اقتصاد ایران بود. دورهای که در آن بیشترین اتهامات رانتی نسبت به افراد و گروههای مختلف مطرح شد که آنها توانستهاند از دلار دولتی ۴۲۰۰ تومان بهره ببرند و بعد به تعهد خود عمل نکردند.
انتقادها از دلار جهانگیری آنقدر شدت گرفت که رئیس دولت دوازدهم هم به سوءاستفاده از این تصمیم گیری دولت خودش انتقاد کرد. ۲۵ دی ماه سال ۹۷ حسن روحانی در جلسه شورای اداری استان گلستان اذعان کرد: «گفتند میخواهیم جنس وارد کنیم، ثبت سفارش کردند از بانک مرکزی دلار گرفتند اما با دلال خارجی طرف حساب خود هماهنگ کرده و با وجود دریافت ۱۰۰ میلیون دلار ارز دولتی، به واسطه داشتن فاکتور دروغ ۵۰ میلیون دلار کالا وارد کردند و مابقی آن را در بازار آزاد فروختند. مگر میتوانیم برای هر نفر یک قاضی یا مأمور مسلح بگذاریم و مراقب آنها باشیم؟ مگر این کار شدنی است؟ هفتهای نیست که در دولت فریاد نزده و از وزیری در مورد نحوه مصرف ارز دولتی توضیح نخواهم اما وزیر و معاون وزیر هم حریف این کارها نمیشوند.»
علی ربیعی، محمد شریعتمداری و مسعود کرباسیان هم از آن دسته افرادی هستند که به واسطه بروز یک سری از اتفاقات از چهرههای مؤثر اقتصادی در سال ۹۷ محسوب میشوند. ۱۷ مردادماه امسال ربیعی برای دومین مرتبه در مجلس شورای اسلامی حاضر شد تا از عملکرد خود دفاع کند اما در نهایت استیضاح او رأی آورد و ربیعی برکنار شد. جلسه استیضاح او همراه با طرح اتهاماتی هم از سوی او نسبت به نمایندهها و هم از سوی نمایندهها نسبت به او بود. نمایندهای آمده گفته «سالی ۵۰۰ میلیون به حسابی بریز.» این بخشی از سخنان ربیعی در آن جلسه بود که ایسنا نقل کرده و در مقابل این واکنش لاریجانی را به همراه داشت که به ربیعی گفت: «اسم آن نماینده را بدهید تا به هیات نظارت بدهیم.» ایسنا همچنین این سخنان را به نقل از چند نماینده مجلس خطاب به ربیعی نقل کرده است: «ربیعی به جای لابی گری وظایف وزارتخانهای خود را انجام میداد»، «امروز صبح عدهای از نمایندگان در حال معامله با وزیر بودند»، «آقای ربیعی شما آخر لابی گری و بازی کردن با احساسات مردم هستید»، «جریانهای وابسته به وزیر کار در سالن غذاخوری با تک تک نمایندهها صحبت کردند که از استیضاح انصراف دهند»، «ای کاش ربیعی را با این قدرت لابی گری وزیر خارجه میکردند».
اما پس از استیضاح ربیعی، حسن روحانی تصمیم گرفت صدارت وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی را به وزیر صنعت، معدن و تجارت خود بسپارد. محمد شریعتمداری در جلسه اخذ رأی اعتماد گفت: انتقال از وزارت صنعت، معدن و تجارت به وزارت کار رأی رئیس جمهوری بوده و نظر من ادامه فعالیت در آن وزارتخانه بوده است اما به هر حال رئیس جمهوری تشخیص دادند که من به اینجا منتقلش وم. او پس از رأی اعتماد گرفتن لیست اعضای هیات مدیره شرکتهای تابعه این وزارتخانه را منتشر کرد و سوم بهمن ماه سال ۹۷ علی سرزعیم، معاون وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی اعلام کرد: «در حال حاضر دیگر هیات مدیره موظف که دوشغله باشد، وجود ندارد.»
مسعود کرباسیان هم مانند جهانگیری، ربیعی و شریعتمداری بیشتر به واسطه اتفاقی که در سال ۹۷ رخ داد در کانون توجهات قرار گرفت. اتفاق مهم مرتبط با او استیضاح در مجلس بود. چهارم شهریورماه سال ۹۷ وقتی او از مجلس برمی گشت دیگر وزیر اقتصاد نبود. او در جلسه استیضاح خود خطاب به نمایندگان گفت: «من به عنوان وزیر دولت به نمایندگان حق میدهم نگران وضعیت اقتصادی کشور باشند. میدانم سفرههای مردم با برخی آمارهای اقتصادی تناسبی ندارد بنابراین باصداقت مطالبات مردم را محترم میشمارم» حسینعلی حاجی دلیگانی، نماینده مردم شاهین شهر، حاصل دوران وزارت کرباسیان را از دست دادن ۵۵ تن طلا و سکه عنوان کرد و سیدهادی بهادری، دیگر نماینده مجلس، در موافقت با استیضاح کرباسیان گفت: «شأن وزارت اقتصاد در کابینه به هماهنگ کننده چند اداره تقلیل پیدا کرد، انتظار داشتیم یک اقتصاددان در رأس وزارت اقتصاد باشد اما متاسفانه به بحث تخصص در اقتصاد توجه نشده، این در حالی است که هرجا از افراد متخصص استفاده نشده آسیب دیدیم.» اما کرباسیان هم عنوان کرد: «متاسفانه در شرایط فعلی به جای اینکه توان خود را در بهبود وضعیت معیشتی مردم بگذاریم باید با حملههای اقتصادی دست و پنجه نرم کنیم.»
به جز جهانگیری، ربیعی و کرباسیان، ولی الله سیف هم دیگر مقام مسوولی است که در سال ۹۷ به دلیل اتفاقاتی که برای او رخ داد میتوان او را چهره مهمی قلمداد کرد. همان اتفاقات دلار ۴۲۰۰ تومانی و از سوی دیگر تبعات ساماندهی مؤسسات مالی دامن سیف را گرفت. وی در مصاحبهای با تجارت فردا گفت: «هر انتخابی به ویژه تصمیم سازی های اقتصادی هزینههایی را در بر دارد، لیکن باید توجه داشت که بر اساس اولویتها و ضرورتهای موجود باید این هزینهها تا حد ممکن مدیریت شوند. عميقاً اعتقاد دارم که با وجود هزینههای بانک مرکزی برای ساماندهی مؤسسات اعتباری غیرمجاز، این اقدام بانک مرکزی یکی از خدمات بزرگ و ارزنده در جهت سلامت اقتصاد کشور بوده است. ریشه کن کردن این مؤسسات به هیچ عنوان کار آسانی نبود و آیندگان در خصوص این اقدام بانک مرکزی قضاوت خواهند کرد.» تهدیدهای سیف به روایت خودش هم قابل توجه بود: «ما سختیهای زیادی کشیدیم. بارها تهدیدم کردند و خط و نشان کشیدند. گفتند مراقب باش و فکر نکن به این راحتی میتوانی جان سالم در ببری. خودم و خانوادهام تهدید شدیم. برای معاونان و مدیران بانک مرکزی خط و نشان کشیدند، تهدیدشان کردند و خلاصه به روشهای مختلف سعی کردند ما را از راهی که میرویم مرعوب و مأیوس کنند. از جایی برایم پیام آوردند که فکر نکن به همین راحتی ماجرا تمام میشود، حتماً ضربهاش را میخوری. رسماً گفتند بترس، ممکن است خیلیها مقابلت بایستند و قد علم کنند و نگذارند کارت را بکنی. جز اینها در ماههای گذشته حواشی برایمان به وجود آوردند. تجمع کردند، پلاکارد نوشتند، فحش دادند و س نگ زدند اما در نهایت با اعتمادی که نظام به بانک مرکزی داشت، این مساله حل شد. به نظرم مردم حالا خوب میفهمند که س یف چه کرد و بانک مرکزی چه کار بزرگی را به سرانجام رساند.» به هر ترتیب سیف نیز به دلیل حضور در بانک مرکزی در دورهای که درگیر بحران مؤسسات مالی و بحران ارزی کشور بود از چهرههای مؤثر اقتصادی در سال ۹۷ محسوب میشود.
در کنار چهرههای متعدد حاضر در عرصه قدرت، در سال ۹۷ بخشی از توجهات اقتصادی به یکسری افراد خاص هم معطوف شد. سلطانهایی که اعدام شدند شاید مطرحترین قربانیان جریانات اقتصادیای بودند که سیاستگذاران در ساخت آن بی تأثیر نبودند. چهارشنبه ۲۳ آبان ماه سال ۱۳۹۷ حکم وحید مظلومین (معروف به سلطان سکه) که به جرم افساد فی الارض از طریق تشکیل شبکه فساد اخلال در نظام اقتصادی و ارزی و پولی کشور با انجام معاملات غیرقانونی و غیر مجاز و قاچاق عمده و کلان ارز و سکه به اعدام محکوم شده بودند، به اجرا گذاشته شد. بامداد اول دی ماه سال ۱۳۹۷ هم حکم حمیدرضا باقری در منی فرزند محمدباقر که به جرم افساد في الارض از طریق تشکیل شبکه کلاهبرداری، رشاء و ارتشاء به اعدام محکوم شده بود، به اجرا گذاشته و اعدام شد. اقتصاد ایران در سال ۱۳۹۷ درگیر چهرههایی بود که برخی با حضور در مسند قدرت و تصمیم گیریها و برخی هم با خروج از مسند قدرت پیامهای قابل تاملی دادند و علاوه بر اینها چهرههایی در این سال ظهور کردند که در کمتر از چند ماه بعد در اوج اتفاقات اقتصادی محکوم به اعدام شدند.
منبع : تجارت فردا
دیدگاه تان را بنویسید