عید نوروز چگونه تصمیمهای ما را دچار سوگیری میکند؟
| روزهای پایان سال در واقع فرقی با روزهای دیگر سال نمیکند. البته این گزاره در صورتی صحیح است که از دیدگاه عقلایی به این موضوع نگاه کنیم، واگر نه تمام افراد اذعان میکنند که در روزهای پایان سال هیجان بیشتری را در زندگیشان تجربه میکنند.
۵۵آنلاین :
روزهای پایان سال در واقع فرقی با روزهای دیگر سال نمیکند. البته این گزاره در صورتی صحیح است که از دیدگاه عقلایی به این موضوع نگاه کنیم، واگر نه تمام افراد اذعان میکنند که در روزهای پایان سال هیجان بیشتری را در زندگیشان تجربه میکنند. حتی در این شرایط سخت اقتصادی، باز هم بهانه نوروز، بارقه های امید را در دل افراد روشن میکند. آهنگهای نوستالژیک مربوط به نوروز، کمکم پخش خواهد شد. از اواسط اسفند ماه، دوباره خواهیم شنید: بوی عیدی، بوی توپ، بوی کاغذ رنگی ...، بوی اسکناس تا نخورده لای کتاب، به نظر شما آیا واقعا روزهای پایانی سال با روزهای دیگر سال تفاوت دارند؟ آیا تصمیمهای افراد به نوروز و آخر سال سوگیری پیدا میکند؟
چند مثال زیر را در نظر بگیرید:
- فردی را در نظر بگیرید که در اواسط زمستان، یکی از دندانهایش مشکل پیدا کرده است، این فرد اخیرا پولهایش را برای پیش فروش ماشین خرج کرده است. او چند روزی را با دندان درد سپری میکند و با خودش عهد میکند با اولین پولی که بتواند خرج دندانش کند، درمان دندانش را انجام میدهد، عید نوروز فرا میرسد و او در مجموع عیدی خوبی را از دوستان و آشنایانش دریافت میکند او تصمیم میگرد با عیدیهایش دوربین بخرد.
- در تابستان برای خرید یک کیف به بازار مراجعه کنید. متوجه میشوید این کیف قیمت بسیار بالایی دارد و از نظر شما ارزش خریداری ندارد. در نتیجه، تصمیم عاقلانه ای میگیرید و این کیف را خریداری نمیکنید. عید نوروز فرا میرسد، شما در کنار لباسهایی که خریداری کرده اید، این کیف را هم خریده اید و بسیار خوشحال هستید که سال جدید از این کیف استفاده میکنید.
- تاجری را در نظر بگیرید که سال سخت و پرهزینه ای را پشت سر گذاشته است. او به یکباره متوجه میشود که در سال 97 فقط ضرر کرده است. برای اینکه با حسابهای زیانده وارد سال 98 نشود، ترجیح میدهد وام بگیرد و اجناس جدیدی را روانه بازار کند. سال 98 فرا میرسد و او بخش زیادی از این کالاها را نفروخته است. او متوجه میشود که برای فروش کالاها باید پول زیادی را هزینه تبلیغات کند و در همین حال متوجه میشود که کالاها را بر سرعت و در هیجان پایان سال خریده است و بازار احتیاج زیادی به این کالا ندارد.
به نظر شما چه اتفاقی در تمام مثالهای بالا رقم خورده است؟ چرا این افراد تصمیمهای غیرعاقلانه ای گرفته اند؟ پایان سال چه موج احساسی با خودش به همراه دارد که این چنین تصمیمهایی را رقم میزند، افراد در پایان سال دچار سوگیریهای متفاوتی میشوند، اما در این مقاله دو نوع از سوگیریهای اصلی موثر در پایان سال را بر تصمیمهای مردم بررسی میکنیم و به طور کامل هر کدام از آنها و راه حلهایش را توضیح خواهیم داد.
1 - حسابداری ذهنی (Mental Accounting)
بگذارید با یک مثال خیلی ساده و شفاف، حسابداری ذهنی را برایتان توضیح دهم. تصور کنید پاداش پایان سال را گرفته اید، امسال قصد دارید مثل سالهای گذشته به شمال کشور سفر کنید، ترجیح میدهید پول سفرتان را از پاداش پایان سال خرج کنید یا از پول حقوقتان پرداخت کنید؟
تفاوتی را که ذهن شما بین پولی که به عنوان حقوق دریافت کرده اید و پولی که به عنوان پاداش دریافت کرده اید میگذارد حسابداری ذهنی میگویند. برای آنکه به حسابداری ذهنی در ارتباط با برچسب گذاری پولهایمان از زاویه دیگری نگاه کنیم، مثالی را که دن گیلبرت (dan gilbert) روانشناس آمریکایی در سخنرانی تد خود بیان میکند، برایتان شرح میدهم، از مردم پرسیده شده است که فرض کنند یک بلیت 20 دلاری سینما و یک اسکناس 20 دلاری در جیب خود دارند و به سمت سینما حرکت میکنند. زمانی که به سینما میرسند، متوجه میشوند که بلیت را گم کرده اند. در این شرایط با اسکناس 20 دلاریتان یک بلیت سینما میخرید؟ در این شرایط اکثر افراد میگویند: نه خریداری نمیکنیم. این دسته از افراد معتقدند که یکبار برای بلیت سینما پول خرج کرده اند و منطقی نیست که پول بیشتری را برای خرید بلیت سینما هزینه کنند. دن گیلبرت دوباره از افراد سوال میکند که تصور کنند در حالی به سمت سینما در حرکت هستند که دو اسکناس 20 دلاری در جیب خود دارند.
زمانی که به سینما میرسند، متوجه میشوند که یکی از اسکناسهای خودشان را گم کرده اند. در این شرایط به نظر شما، افراد حاضر هستند با اسکناس 20 دلاری باقی مانده یک بلیت سینما تهیه کنند؟ در این حالت، اکثر افراد میگویند: بله بلیت سینما خریداری خواهیم کرد. دن گیلبرت میگوید با آنکه هزینه 20 دلاری در دو شرایط یکی است، اما مغزم مردم برای بلیت 20 دلاری گم شده، تفاوتی در نظر میگیرد، به این برچسب گذاری که مغز روی پول یا مسائل این چنینی قرار میدهد، حسابداری ذهنی میگویند.
اگر بخواهیم به صورت تئوری حسابداری ذهنی را تعریف کنیم، باید ذکر کنیم که مغز برای منابع مختلفی که پول از آنها می آید و در مسائل مختلفی که قصد دارد آنها را خرج کند تفاوت قائل میشود. به این تفاوت و برچسب گذاری که مغز روی پولها قرار میدهد حسابداری ذهنی میگویند.
2 - اثر قالب (framing)
دومین خطای ذهنی که در شرایط پایانی سالی بسیار اتفاق می افتد اثر قالب نام دارد. بگذارید برای این موضوع هم با چند مثال ساده شروع کنیم. اندکی احساس مریضی میکنید، در نتیجه به پزشک مراجعه میکنید، پزشک به شما در حالی که عواقب مصرف داروی بی رویه را میگوید، دارویی تجویز میکند. سپس یکی از این دو جمله را به شما میگوید: 1 - 80 درصد این افراد بعد از مصرف این دارو بهبود یافته اند. 2 - 20 درصد افراد بعد از مصرف این دارو تغییری را احساس نکرده اند و سپس به شما میگوید آیا ترجیح میدهید دارو را مصرف کنید؟ احتمالا بعضی از افراد بعد از شنیدن گزینه دوم ، یعنی اینکه 20 درصد افراد بعد از خوردن این دارو، تغییری را احساس نکرده اند؛ از مصرف این دارو صرف نظر کنند. در حالی که افراد در شرایط گزینه ی اول، بیشتر ترجیح خواهند داد که دارو را مصرف کنند، به نحوه ی تفاوت بیان این دو جمله اثر قالب میگویند. اثر قالب در شرایطی به وجود می آید که الگویی در یک زمینه ای (context) وجود داشته باشد. در مثال گفته شده، اینکه زمینه موجود، الگوی رفتاری انسانهایی که مصرف دارو را انتخاب نکرده اند بوده است، باعث میشود افراد به صورت میانبر ذهنی، ترجیح دهند بیشتر این الگو را انتخاب کنند. اثر قالب بسیار فراگیر است و در بیشتر شرایط باعث سوگیری تصمیم هایمان میشود. از همین رو چند مثال متفاوت دیگر را برای فهم بهتر اثر قالب بیان میکنم تا بتوانیم راحت تر اثر قالب را برای الگوی رفتاری آخر سالی افراد بررسی کنیم.
- فرض کنید قصد دارید یک دلستر بنوشید، در سه شرایط این دلستر را در نظر بگیرید. در رستوران گردان برج میلاد بنوشید یا در کافی شاپ فرودگاه یا از یک سوپر مارکتی داخل شهر آن را تهیه کنید. احتمالا میفهمید که قیمت این دلستری که برندش در هر سه حالت یکی است، بسته به شرایط مکانی خواهد بود.
- چندین خانواده ثروتمند شهر اسامی دخترانشان را در چند ماه اخیر آمتیس گذاشته اند. بعد از گذشت مدت زمانی اسم آمتیس را خانواده هایی که شرایط مالی متوسطی نیز دارند انتخاب میکنند. الگوی خانواده های ثروتمند باعث تغییر الگوی بقیه خانواده ها شده است.
- فردی قصد دارد ازدواج کند. خانواده دختر بیان میکنند که مهریه دو دختر دیگرشان 300 و 270 سکه بوده است. در این شرایط ذهن شما برای مهریه به دنبال عددی بین 250 تا 300 خواهد بود. به اعداد اولیه مهریه بیان شده لنگر میگویند که باعث افزایش اثر قالب شده است.
- در روزهای پایانی سال، در خیابانی متوجه فروشگاهی میشوید، این فروشگاه حراج 70 درصد پایان سال گذاشته است به خودتان می آیید و متوجه میشوید تعدادی کالای غیر ضروری خریده اید. حراج 70 درصد در این شرایط باعث میانبر ذهنی و احساس از دست دادن این شرایط برای افراد شده است. در نتیجه شما هم با توجه به الگوی موجود بسیار راحت تصمیم گرفته اید از این فروشگاه خرید کنید. برای آنکه راحت متوجه شویم چطور دو سو گیری گفته شده یعنی حسابداری ذهنی و اثر قالب در روزهای پایانی سال احتمالا برخی تصمیم هایمان را دچار خطا میکنند، چارتی را طراحی کرده ام، به این چارت به دقت نگاه کنید سپس ادامه توضیحات را بخوانید.
همان طور که گفتم عید نوروز و روزهای پایانی سال، باعث میشوند تعدادی سوگیری بر تصمیم هایمان تاثیر بگذارند که دو مورد از آنها اساسی تر هستند. تغییر شرایط آخر سال و شور و شوقی که باعث میشود افراد خرید انجام دهند به خاطر اثر قالب بندی است.
در ابتدا اثر قالب به خاطر شرایط روانی آخر سالی رقم میخورد و رفته رفته الگوی خرید اکثر مردم باعث میشود که موج خریدهای آخر سالی اتفاق بی افتد. همان طور که در چارت میبینید مواردی را در این تغییر الگوی رفتاری جمعی مردم ذکر کرده ام. یکی از آنها درد از دست دادن (lost aversion) است و دیگری سوگیری به زمان حال (present bias) است.
تخفیفها، مسابقات، پروموشنهای مخصوص مشتریان قدیمی و ... باعث میشود افراد احساس کنند اگر اکنون از این فرصت استفاده نکنند، دیگر چنین تخفیفهایی را به دست نخواهند آورد. همچنین از دست دادن باعث میشود که افراد ریسک پذیرتر شوند، به مثال زیر دقت کنید.
در هر مساله کدام گزینه را انتخاب میکنید؟
مساله 1 : کدام یک را انتخاب میکنید ؟ دریافت 900 دلار قطعی یا احتمال دریافت 1000 دلار.
مساله 2 : کدام یک را انتخاب میکنید؟ باخت قطعی 900 دلار یا 90 درصد احتمال باخت 1000 دلار.
همانطور که احتمالا حدس میزنید، در مساله شماره یک افراد گزینه ی قطعی دریافت 900 دلار را ذکر میکنند، اما در مساله شماره 2 افراد تصمیمی متفاوت میگیرند. آنها به دنبال باخت قطعی کمتری نمیروند. زمانی که بحث از دست دادن به میان می آید، افراد ترجیح میدهند ریسک کنند و احتمال باخت 1000 دلار را انتخاب کنند.
تخفیفهای پایانی سالی و موارد گفته سده همانطور که گفتیم باعث احساس از دست دادن میشود. همانطور که بررسی کردیم افراد در این شرایط ریسکپذیرتر میشوند، به همین دلیل افرادی را میبینیم که چندین کالا در حراجها خریداری میکنند و معتقدند اگر برخی کالاها را بعدا هم استفاده نمیکنند، باز هم اشکالی ندارد، چون با قیمت خیلی پایینی خریداری کرده اند.
سوگیری بعدی که تغییر الگوی رفتاری جمعی را رقم میزند، سوگیری به زمان حال است. سوگیری به زمان حال در شرایط آخر سالی شدت بیشتری به خودش میگیرد. در ابتدا بگذارید معنای سوگیری به زمان حال را با یک مثال نشان دهم. زمانی که از افراد سوال میکنند ترجیح میدهید امروز 90 دلار دریافت کنید یا در پایان ماه 100 دلار دریافت کنید افراد معمولا جواب میدهند که ترجیح میدهند همین امروز 90 دلار دریافت کنند. در پایان سال این سوگیری نیز شدت پیدا میکند، به نظر شما فردی که بخواهد در مهر ماه کاری را انجام بدهد یا آبان ماه با کسی که میخواهد همان کار را در اسفند ماه انجام دهد یا فروردین ماه تفاوتی وجود دارد؟ به نظر میرسد فروردین و اسفند در ذهن افراد همچون دو ماه متوالی مانند مهر و آبان نیستند. فروردین و اسفند دو ماه از دو سال متفاوت هستند، این تفاوت ذهنی باعث میشود، سوگیری به زمان حال در اسفند ماه به اوج خودش برسد و مردم تصمیم هایی را اتخاذ کنند که هیچ گاه در شرایط عادی نمیگیرند.
دومین سوگیری اساسی که در چارت نشان داده ام، بحث حسابداری ذهنی است. همانطور که میبینید نوروز با خودش اثر هاله ای به دنبال دارد، یعنی آنکه افراد برای نوروز اجر و قرب متفاوتی نسبت به بقیه زمانهای سال در نظر میگیرند. این اثر هاله ای نسبت به نوروز و روزهای آخر سال در ذهن افراد باعث یک میانبر شناختی (heuristic) میشود، افراد تصمیم هایشان را با اطلاعات شناختی ساده ای که به نوروز مرتبط است آنالیز میکنند و تصمیم میگیرند در همین راستا ذهن افراد برای نوروز و شرایط متفاوتش برچسب گذاری متفاوتی نیز در نظر میگیرد. این برچسب گذاری باعث میشود که افراد خرجهای غیرمنطقی را به عنوان خرجهای آخر سالی انجام دهند.
برخی از نتیجه های این دو خطای ذهنی را در پایان چارت آورده ام. افراد به دلیل اثر قالب و حسابداری ذهنی که برای خرجهای نوروزی در نظر میگیرند، تعدادی کالای غیرضروری را خریداری میکنند، یا اینکه افراد برای خودشان پاداش و هدیه آخر سال میدهند که زمانهای دیگر سال حاضر به خرید آن نبوده اند. همچنان که در مثالهای ابتدایی مقاله خوانده اید، افراد دوست دارند با اسکناسهای تا نخورده عیدی شان کالاهایی جذاب خریداری کنند، تا آنکه خرج درمان دندانشان کنند.
چشم و هم چشمی نیز اثر قالب دیگری است که ما برایش یک حسابداری ذهنی در نظر میگیریم. برخی خانواده ها در مهمانی هایشان هزینه هایی را به دلیل اثر قالب نوروز و اثر قالب ایجاد شده توسط دیگر فامیلها انجام میدهند. این خانواده ها توجیه این خرجها را نیز با حسابداری ذهنی هزینه های عید نوروز انجام میدهند. تخفیفهای پایان سال نیز، همانطور که گفته شد باعث خرید کالاهای غیرضروری میشود که تحت تاثیر این دو خطای ذهنی، به نظر میرسد این خریدها افزایش یابد.
راه حل حسابداری ذهنی و اثر قالب چیست؟
قبل از آنکه راه حل را برایتان شرح دهم، بهتر است در نظر داشته باشیم که علم اقتصاد رفتاری در نظر ندارد با منطقی کردن تصمیمهایمان باعث از بین رفتن احساس خوبمان به شرایطی مانند عید نوروز شود، به همین دلیل در نظر میگیریم، ضمن آنکه برخی خطاهای ذهنی را هنگام تصمیم گیری پایان سال کاهش دهیم ، سعی خواهیم کرد که آگاهانه به دنبال احساسهای خوب و شادیهای پایان سالی برویم. به همین دلیل برای آنکه حسابداری ذهنی پایان سالی را داشته باشیم، بهتر است خودمان آگاهانه این حسابداری ذهنی را ایجاد کنیم.
به این صورت که مبلغی را برای خرجهای ضروری در نظر بگیریم و همچنین مبلغی را برای اضافه خرج کردن و اثر هاله ای نوروز کنار بگذاریم. نحوه ی خرج کردن از این حسابهای ذهنی نیز متفاوت است. بهتر است پولهای خرجهای ضروری را نقدا از بانک بگیرید و سعی کنید به صورت نقدی خرید کنید تا درد از دست دادن پول را بیشتر احساس کنید و احتمال خرید کالای غیرضروری را کاهش دهید. اما برای خریدهای دیگری که به حساب نوروز و عید میگذاریم، بهتر است پول را به بانک ببرید و برای خودتان یک کارت هدیه بگیرید، همچنین اگر باز هم میخواهید از این خرج کردم احساس درد کمتری داشته باشید، سعی کنید با یکی از عزیزانتان به خرید بروید و کارت را به او بدهید و هر زمان خرجهای نوروزی بدون دلیل را انجام دادید از او بخواهید از آن کارت هدیه هزینه اش را بپردازد.
برای آنکه اثر قالب بندی را کمرنگتر کنیم، بهتر است خودمان یک لنگر ذهنی اولیه ایجاد کنیم، یعنی برای تمام هزینه هایتان در پایان سال یک عدد در نظر بگیرید. همین که یک عدد را در ذهن داشته باشید، بسیار بر تصمیم هایتان تاثیر خواهد گذاشت. سپس این عدد را با راه حل قبلی گفته شده به دو حالت تقسیم کنید و از روزهای پایانی سالتان در حالی که تصمیم های مالی بهتری می گیرید، لذت ببرید.
منبع : دنیای اقتصاد
دیدگاه تان را بنویسید