فروپاشی اکوسیتمی جنگل

۵۵آنلاین :

هیچ چیز در طبیعت مطلق نیست. ما در طبیعت معادله بینهایت مجهولی داریم که میتواند مسائل مطلقا علمی را گاهی نامعتبر کند. اما اکنون در جنگلهای ما آن چیزی که روند و نشانه محسوب میشود، نشان میدهد که وضعیت جنگل به سمت و سوی نابودی است. بر همین اساس و مطابق روندها و نشانه هایی که در جنگلهای شمال شاهد آن هستیم امکان اینکه جنگلها تا 30 سال دیگر مطلقا تخریب شوند، وجود دارد. اگر نگاهی به وضعیت جنگلهای زاگرس داشته باشیم متوجه پاشیدگی اکوسیستم این منطقه جنگلی از کشور خواهیم شد. زاگرس با سرعت بسیار بالایی به سمت بیابانی شدن پیش میرود. مرگ و میر دسته جمعی در زاگرس اتفاق افتاده است و این یعنی در زاگرس 1 میلیون و 300 هزار هکتار جنگل در حال بیماری و خشک شدن است.

این اتفاق در 6 سال اخیر رخ داده است. البته اتفاق مورد بحث، به معنای این نیست که همه ی این علتهای در همین سالها اتفاق افتاده باشد، این اتفاق در یک پروسه ی زمانی و در بلند مدت ایجاد شده است. از گذشته های دور فشاری بر پیکره جنگل در زاگرس وارد شد و این فشار بیشتر و بیشتر شد و یکباره اکوسیستم تحملش را از دست داده داد و دچار فروپاشی شد وقتی از اکوسیستم و مرگ اکوسیستمی جنگل حرف میزنیم، صرفا نباید بر درختهای جنگل متمرکز شویم. تعریف اکولوژیک میگوید: اکوسیستم ترکیبی هماهنگ از اجزا در کنار همدیگر است. اگر جزئی از اجزا دچار مشکل شود اکوسیستم گاهی توانایی این را ندارد که خود را ترمیم کند. ما گونه هایی در طبیعت داریم که بر اساس طبقه بندی گونه های کلیدی محسوب میشوند. این گونه ها وظیفه شان حفاظت از جنگل است. این رفتار جنگل شبیه به نقش گون ها در حیات وحش هم هست.

یکسری گونه ها اکوسیستمی را میسازند. اگر خللی وارد شود، سیستم فرو میپاشد. یکی از دلایل نبود زادآوری در درختان اورس، نبود پرنده هاست. تنوع ژنتیکی در جنگل از بین رفته است. این اتفاق به خاطر نبود تحرک حیوانات در جنگل است. دلایل متعددی برای این پاشیدگی اکوسیستمی وجود دارد. باید اجزای اکوسیستم را با هم در نظر گرفت . این اولین شرط برای مدیریت اکوسیستمی است که بتوانیم درک کنیم چه اتفاقی افتاده است. ما عملا به لحاظ علمی اجزای اکوسیستم در جنگل را از دست داده ایم یعنی اکنون هیچ کدام از این تنوع زیستی و پایداری حیات وحش در جنگل را به راحتی نمیتوانید مشاهده کنید. ما اکنون با تعدادی درخت مواجهیم که تنها یکی از اجزای اکوسیستم است. در زاگرس اکنون ما مجموعه ای از عوامل را شاهد هستیم که اکوسیستم جنگل را به سمت نابودی برده است.

ما این مجموعه عوامل را نمیتوانیم بدون همدیگر متصور باشیم. ما نمیتوانیم مثلا بگوییم گرد و غبار باعث چنین مسئله ای شده است. با بیماری ذغالی، آفات ، کشاورزی و ... به تنهایی باعث نابودی جنگل زاگرسی شده اند. باید تمام این عوامل را به عنوان مجموعه عوامل از بین رفتن اکوسیستم جنگلی در زاگرس عنوان کرد. اگر اکوسیستم را به عنوان یک فنر در نظر بگیریم، و وزنه ای به عنوان چالشها به آن وصل کنیم، این فنر وقتی کشیده میشود، اگر وزنه را از روی آن برداریم فنر به حالت اولیه برمیگردد. آن موقع گفته میشود که اکوسیستم سالم است. اما اگر این وزنه بیش از حد سنگین شود، فنر آنقدر کشیده میشود که اگر چالشها را حذف کنیم، دیگر فنر به حالت اولیه برنمیگردد. یعنی برگشتپذیری اکوسیستم به عنوان یکی از کلیدی ترین رمزهای سلامت اکوسیستم از دست میرود. ما در زاگرس برای درک بهتر وضعیت، عوامل را طبقه بندی میکنیم، یعنی فاکتورهای مختلف داریم که منجر به فروپاشی اکوسیستمی زاگرس شده است که این فاکتورها حتی با چشم عادی هم دیده میشوند. این فاکتورها شامل عواملی میشوند که میتوانند یک اکوسیستم را برای بروز مشکلات بعدی آماده کنند. عواملی که اکوسیستم برای نابودی مستعد میکنند؛ شامل بهره برداری بیش از حد، تنک کردن، شخم زدن، آتش سوزی و ... هستند. در کنار این عوامل باید به عوامل دیگری مثل اقلیم، خشکی، گرد و غبار، حشرات برگخوار و ... نیز پرداخت. این عوامل در طبقه بندی قرار میگیرندکه تسهیل کننده زوال اکوسیستم هستند. ما تا اینجا امکان را داریم که بتوانیم مدیریت کنیم و اکوسیستم را برای بازگشت کمک کنیم. اما وقتی وارد فاز فاکتورهای مشارکت کننده در مرگ اکوسیستم میشویم ، دیگر راهی برای بازگشت نیست، از جمله این فاکتورها حشرات چوب خوار هستند که در زاگرس به وفور دیده میشود. بیماری ذغالی نیز یکی از این عوامل است که زاگرس را فرا گرفته و اکنون بلوطهای شمال کشور را نیز دارد در بر میگیرد، وقتی به این فاز رسیدیم یعنی کار اکوسیستم تمام شده است و وزن چالشها ، تعادل فنر اکوسیستم را به همزده است. ما تا 30 سال گذشته در زاگرس در مرحله دوم بودیم، یعنی حشراتی که برگ درختان را میخوردند در جنگل رشد میکردند، با تغییر اقلیم این رشد تشدید شد و ما بی توجه به اهمیت جنگلهای زاگرس آنها را رها کردیم. اینقدر فشار بر جنگل زیاد شد و این جنگل تنک شد و در معرض دستکاری قرار گرفت که اثرات شرایط سخت زیست محیطی و اقلیمی نیز بر آن بیشتر شده است. به همین خاطر است که درختان باغات و درختان شهری همیشه آفت دارند و بیمار هستند. چون در محیط های تنگ کاشته شده اند. در شمال کشور همین الان وقتی بررسی میکنید همه جای جنگل نشانه هایی را پیدا میکنید که در 30 سال گذشته در زاگرس شاهد آن بودیم. ما در این 20 سال گذشته تغیان آفات برگخوار را تجربه کردیم. من پیش بینی کردم که به زودی زاگرس بیابانی خواهد شد و هیرکانی زاگرسی میشود. متاسفانه الان شاهد به وقوع پیوستن این اتفاق هستیم، آن زمان کسی توجهی نکرد اکنون در طول 5 سال گذشته 1 میلیون هکتار از جنگلهای زاگرس خشک شده است.

در همین زمان 40 میلیون اصله شمشاد خشک شده است. ما تمام نشانه های اکوسیستم رو به زوال را در شمال ایران شاهد هستیم، متاسفانه بهره برداری چند برابر استاندارد از جنگل در کنار انواع تجاوزها به جنگل از جمله جاده سازی و بزرگراهها، زباله ها، ویلاسازی و ... در شمال صورت گرفته است. یکی از بزرگترین عوامل فروپاشی اکوسیستمی در تمام دنیا قطعه قطعه کردن اکوسیستم است. شمال ایران یک باریکه به اندازه یک پارک ملی است. ما این منطقه را به شکلهای مختلف تکه تکه کردیم. یعنی هم قلمرو حیوانات را به هم زدیم و هم تنوع گیاهان را و هم میکرو اکوسیستمهایی ایجاد کردیم که اکثر طغیان آفات و بیماری جنگلی از حاشیه همین روستا-شهرها و جاده های جنگلی و ویلاسازی و مراکز دپوی زباله ها به قلب جنگل سرایت کرده است. دلیل اینکه جنگلهای شمال به بلای مرگ و میر و افت مبتلا شده اند این است که دولتها نگاه چوبی به این جنگلها داشته اند، چرا شمشاد نابود شده است؟ مگر شمشاد یک گونه ذخیره گاهی نیست؟ گونه نادر چرا نباید حفاظت مطلق شود؟ چرا حفاظت نشده است؟ چون چوب تولید نمیکرد. شمشاد که از بین رفت حصار حفاظتی جنگل هم شکست و این جنگل دیگر توانایی حفاظت از خود را نخواهد داشت. اگر پارامترهای سلامتی اکوسیستمی فقط میزان چوب نبود، قطعا حال جنگلهای ما خیلی خوب بود، ما سلامتی جنگل را بر اساس میزان برداشت چوب دیدیم . آنچه اجزای نگه دارنده اکوسیستم بود را فراموش کردیم و تعمدا از بین بردیم. حالا باید در انتظار مرگ جنگلهای شمال باشیم و این گزاره علمی است و هیچ شک و تردید در آن وجود ندارد.

طرح تنفس جنگل یک خط مشی و یک رویکرد است که این پیام را به ما میدهد که نگاه اقتصادی و بهره برداری صرف به منابع جنگلی و همه منابع طبیعی را باید با نگاه اکولوژیک و اکوسیستمی عوض کنیم و رویکردها در برخورد با منابع محیط زیست را تغییر دهیم.