مصدق، دولتمردی بزرگ یا اسطوره ای بی اشتباه؟
| 14 اسفند سالگرد وفات دکتر محمد مصدق است. از آن مناسبتهایی است که خاطرات و بحثهایی را برمیانگیزد که ابراز عقیده درباره آن گاه کسانی را خوش میآید و گاه دوستانی را میرنجاند و خشمگین میکند.
۵۵آنلاین :
هنوز هستند برجای ماندگانی که هیجانات روزگار ملی شدن نفت را به یاد دارند و در آن مشارکتی داشتهاند؛ اما هستند از نسلهای بعدی که به طور موروثی احساساتی مریدانه یا معاندانه نسبت به آن نهضت و خصوصاً رهبرش دکتر مصدق ابراز میکنند. اینکه چه شد آن نهضت چنان اهمیت پایداری یافت شاید تکراری باشد. به نظر من که صحنهها را به یاد دارم، جنبه اقتصادی این کار که قبل از ایران در مکزیک، ونزوئلا و عربستان رنگ منصفانه تری یافته بود، با توجه به اندک بودن بهاى هر بشکه نفت در آن زمان و کم بودن میزان تولید جنبه اقتصادی این کار آنقدر مهم نبود که ارزش سیاسى و اجتماعى آن مهم بود. قبل از ایران مکزیک نفت خود را ملى کرده و ونزوئلا و عربستان هم قراردادهاى ٥٠-٥٠ با امریکا منعقد کرده بودند. به همین دلیل امریکا از ملى شدن نفت ایران به طور کلى حمایت مى کرد. اما رنگ سیاسی و اجتماعی آن اقدام در قطع رابطه اربابانه روسها و بریتانیاییها بود که بعد از عهدنامه حقارت بار ترکمانچای ایرانیان را بشدت رنجانده بود و به ایرانیان حرمت و روحیه مى بخشید بسیار مهمتر بود.
پدید آمدن انقلاب اکتبر در روسیه و به زیر کشیدن نظام تزاری که در ایران بسیار منفور بود، نسبت به انقلابیون و شعارهای اجتماعی و عدالت پرورانه گرایشهای امید بخشی پدید آورد. عجیب نیست اگر میبینیم با تشکیل حزب توده نسلی از برترین اندیشمندان، نویسندگان، شاعران و هنرمندان ایرانی با امید و تعصب به آن آرمان روی آوردند. دیکتاتوری خشن متعاقب استالینی و اشغال ایران و سیاست تحمیل شده به حزب توده در حمایت از فرقه دموکرات و واقعه آذربایجان، جایگاه محبوب آن حزبِ اندیشمندان را به جایگاه منفور وابستگی به بیگانه آزمند و خونریز کاهش داد. واکنش انفعالی یا استیصال حزب توده موجب شد به شیوههایی مبارزاتی غیر دموکراتیک و گاه فریبندهای روی آورد و حتی در حوزهها تدریس شود که در جریانهای سیاسی دیگر و حتی گروههای ملی الگو قرار گرفت.
دیدگاه ماکیاولی در باب اینکه «هدف وسیله را توجیه میکند» رنگ شخصی و خصمانه دادن به مقابله با منتقدان و معترضان، دشنام و افترا و کتک زدن و حتی قتل مخالفان و بهرهمندی دوجانبه با به گردن دیگران انداختن جرایم همراه با نوعی آیین پرستش رهبران که آن را «کیش شخصیت» مینامیم. مثلاً اگر «ژوزف استالین» سبیل پرپشت داشت، شیفتگان آرمانی او باید چنان سبیلی میگذاشتند. این روش در گروه ناسیونالیستی حزب سومکا با الگوبرداری از حزب نازی و یونیفرم و سلام دادن و شیوههای آنان نیز تکرار و جدل و جدال و دشنام و خشونت فیزیکی را جایگزین بحث و استدلال کرد.
بعد از 28 مرداد1332 که حزب توده با احساس شکست و استیصال این شیوهها را انتقامجویانهتر کرد، ملیون که بازندگان اصلی صحنه بودند نیز با توجه به سطح فرهنگی و مدنی بالاتر، با شیوه ملایم تری از آن شیوهها استفاده کردند. خصوصاً برخی، در قالب کیش شخصیت و تبدیل دکتر مصدق از یک شخصیت قاجاری برجسته و ملی در رهبری مبارزات ایران برای رهایی از تحمیلها و اهانتهای استعماری انگلیس، به شخصیتی اسطورهای و در نتیجه قدسی و غیرقابل انتقاد با هرگونه انتقاد برخورد معاندانه و عدم رواداری و بردباری در پیش گرفتند که با گذشت 65 سال از ماجرا باید به داوری درباره شخصیتی تاریخی اصلاح شود.
اگر رهبری مصدق در اصل ملی کردن نفت مورد تأیید عمومی است، دلیل نمیشود که همه عملکردها و عقاید سیاسی و اقتصادی او که در سقوط دولتش نیز مؤثر بوده الزاماً درست تلقی شود. تحلیل تاریخی باید به این نکته نیز توجه داشته باشد که خطاهای شخص مصدق و دولت و وزرایش در مسیری که منجر به سقوط او شد چه نقش و سهمی داشته است. پافشاری در کیش شخصیت و قدسیسازی شخصیت انسانی مصدق و تخطئه منتقدین به سود خود او هم نیست و واکنشهایی ایجاد و مسائلی را مطرح میکند که نام و مبارزه تاریخی او را مخدوش میسازد. بهنظر نگارنده دکتر مصدق شخصیتی معتبر و میهن دوست بود که سهمی درخشان در آن جنبش ملی داشت. اسطورهای و قدسی و بری از خطا هم نبود، که بحثی جداگانه است!
منبع : ایران
دیدگاه تان را بنویسید